Selimiye Çevresinde Müze, Külliye ve Osmanlı Çarşıları

Müze, Selimiye'nin doğu kapısından yaklaşık elli metre uzakta, Kadirpaşa Mektep Caddesi üzerindedir. Binaya girmeden önce yanındaki açık alanda sergilenen Osmanlı mezar taşlarına bakın. Taşların başlıklarındaki sarık ve kavuk biçimleri, sahiplerinin mesleğini ve konumunu anlatan bir dil gibidir; birkaçının önünde durup biçimleri karşılaştırmak ziyaretin iyi bir başlangıcıdır. Bugünkü bina, Yüksek Mimar İhsan Kıygı'nın projesiyle yapıldı ve 13 Haziran 1971'de Arkeoloji ve Etnografya Müzesi adıyla açıldı. Ama Edirne'de müzecilik çok daha eskiye gider. Kentin ilk müzesi 1925'te Selimiye'nin Darülhadis Medresesi'nde kurulmuş, koleksiyon büyüdükçe külliyenin öteki medreselerine de taşmıştı.

İçeride önce arkeoloji bölümüne yönelin, çünkü sergi kronolojik bir sırayla açılır. İlk vitrinlerde Edirne ve çevresinde bulunan fil, gergedan ve at türlerine ait diş, çene ve omur parçaları durur. Bu fosiller, Trakya'nın insanlardan çok önceki manzarasını hayal etmek için iyi bir pencere açar. Ardından Kalkolitik çağdan kalan buluntulara ve Trak süvarisinin betimlendiği mezar stellerine geçin. Süvari stellerinde atlı figürün duruşuna ve kabartmanın derinliğine dikkat edin; bölgenin Roma öncesi halkını tanıtan en güçlü eserler bunlardır. Sergilenen parçaların önemli bir bölümü, Edirne'nin güneyindeki antik Ainos kentinde, yani bugünkü Enez'de yapılan kazılardan gelir. Figürlü amphoralara, pişmiş toprak heykelciklere ve küçük takılara ayrı bir zaman ayırın. Sikke koleksiyonu da Kültür Portalı'nın özellikle andığı bölümler arasındadır.

Arkeoloji salonlarından sonra etnografya bölümüne geçin. Burada Balkanlara özgü yöresel giysiler, hat sanatı örnekleri, halılar ve kilimler sergilenir. Bölümün en çok ilgi gören köşeleri, bir Edirne evinin gelin odasını ve oturma odasını canlandıran düzenlemelerdir. Ahşap dolaplara, yer minderlerine ve tekstillerin renklerine bakarak eski kent evlerindeki gündelik yaşamı gözünüzde canlandırabilirsiniz. Atatürk'ün Edirne ziyaretinde kullandığı bazı kişisel eşyalar da bu bölümde yer alır.

Fotoğraf çekmek isterseniz flaş kullanmamaya özen gösterin ve vitrin camlarındaki yansımadan kaçınmak için objektifi cama yaklaştırın. Bir saat, iki bölümü acele etmeden görmek için yeterlidir. Ziyaret günlerini, saatlerini ve giriş koşullarını gitmeden önce Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın müzeler sitesinden kontrol edin. Müzeden çıktığınızda Selimiye'nin dört minaresi tam karşınızda yükselir; doğu kapısından külliyenin dış avlusuna birkaç dakikalık yürüyüşle girersiniz.

Kaynak: Kültür Portalı ve Vikipedi, Edirne Müzesi.

Selimiye'yi gezmeye içeriden değil dışarıdan, külliyenin dış avlusunu dolaşarak başlayın. Yapı, kaynaklarda Kavak Meydanı ya da Sarıbayır adıyla anılan ve Edirne'ye hakim olan tepeye kurulmuştur. Dış avluda yürürken caminin iki yanında, simetrik yerleştirilmiş iki medreseyi görürsünüz. Darülkurra Medresesi bugün Vakıf Müzesi, Darülhadis Medresesi ise Türk ve İslam Eserleri Müzesi olarak kullanılır; vaktiniz varsa birini rotaya ekleyebilirsiniz. Sonra caminin dört köşesindeki minarelere bakın. Her biri üç şerefelidir ve gövde yükseklikleri 70,89 metre olarak verilir; Osmanlı'nın yaptığı en yüksek minareler arasındadır. Mimar Sinan, minareleri alışılmış biçimde avlunun köşelerine değil harim bölümünün köşelerine koyarak kubbeyi dört yandan çerçevelemiştir. Kaynaklar, giriş tarafındaki iki minarede şerefelere birbirini kesmeyen üç ayrı merdivenle çıkıldığını yazar.

İç avluya kuzeybatıdaki sade kapıdan girin. Revaklarla ve küçük kubbelerle çevrili avlunun ortasındaki mermer şadırvan, oyma ve delikli taş işçiliğiyle dönemin en güzel örnekleri arasında sayılır. Harime açılan son revakın öteki üç revaktan belirgin biçimde yüksek tutulduğuna dikkat edin; bu, avludan bakan gözü doğrudan kubbeye yönlendirir. Avlunun ölçüsü ile caminin harim bölümü birbirine yakın büyüklüktedir; ikisi de yaklaşık altmışa kırk dört metre olarak verilir.

Ayakkabılarınızı çıkarıp içeri girdiğinizde ilk izlenim, mekanın tek bir kubbenin altında toplanmasıdır. Kubbe sekiz büyük payeye oturur ve bu payeler dış duvarlarla kaynaştırıldığı için iç mekanı bölmez. Kubbenin çapı yaklaşık 31 metredir; yüksekliği kaynaklarda kırk iki ile kırk üç metre arasında verilir. Sinan'ın biyografisi, ustanın bu kubbeyle Ayasofya'nın kubbesini aştığını söylediğini aktarır. Mekanın ortasında, tam kubbenin altında, on iki alçak kemere oturan ahşap müezzin mahfili durur; altındaki küçük mermer çeşme de görülmeye değer. Rivayete göre mahfilin ayaklarından birinin altındaki ters lale motifi, arsanın eski sahibinin hatırasıdır. Ardından mihrap bölümüne yaklaşın. Mihrabın iki yanındaki İznik çinileri ve oyma mermer minber, on altıncı yüzyıl taş ve çini işçiliğinin seçkin örnekleridir. Doğu köşesinde yükseltilmiş hünkar mahfili de İznik çinileriyle kaplıdır.

Ziyarette birkaç kurala uyun. Namaz vakitlerinde içeriyi gezmek yerine avluda bekleyin, sesinizi alçak tutun ve namaz kılanların önünden geçmeyin. Omuz ve dizleri örten kıyafet giyin; kadın ziyaretçiler başörtüsü taşısın. Fotoğraf çekerken flaş kullanmayın ve insanları kadraja almamaya dikkat edin. 2021 sonunda başlayan kapsamlı restorasyon nedeniyle bazı bölümler dönem dönem ziyarete kapalı olabilir; güncel durumu gitmeden önce resmi kaynaklardan kontrol edin.

Çıkarken caminin şehre bakan güney yanına geçin. Burada, kıble duvarı boyunca uzanan Selimiye Arastası vardır. Kültür Portalı, III. Murad'ın külliyeye gelir sağlamak için bu çarşıyı Mimar Davut Ağa'ya yaptırdığını yazar. Uzunluğu kaynaklarda iki yüz yirmi beş ile iki yüz elli altı metre arasında verilir; ortasındaki dua kubbesinin altında esnafın her sabah doğru iş yapacağına söz verdiği anlatılır. Arastadan çıkıp yokuş aşağı, Eski Cami yönünde yürüyerek bedestene inersiniz.

Kaynak: Kültür Portalı, Selimiye Camisi ve Selimiye Arastası; Vikipedi.

Bedesten, Selimiye'nin bulunduğu tepenin güneybatı eteğinde, Eski Cami'nin hemen yanındadır. İkisini birlikte düşünmek gerekir, çünkü bedesten Eski Cami'nin vakfı olarak yapılmıştır. Kültür Portalı'na göre yapıyı 1417-1418 yıllarında Çelebi Sultan Mehmed yaptırmıştır; TDV İslam Ansiklopedisi yapımına Musa Çelebi döneminde başlandığının da söylendiğini ekler. Dükkanların kirası caminin bakımını ve hizmetlerini karşılıyordu. Yani biraz önce Selimiye'nin arastasında gördüğünüz düzenin, yaklaşık yüz elli yıl önceki bir örneğinin içine giriyorsunuz.

Girmeden önce yapıyı dışarıdan, bir köşesinden bakarak okuyun. Duvarlar iki renkli kesme taşla kaplıdır ve aralarında tuğla sıralar görülür. Üstte, kurşunla kaplı on dört kubbe iki sıra halinde dizilir. Her kubbenin altında sivri kemerli bir pencere açılır; içeriyi aydınlatan ışık bu pencerelerden gelir. Yapının dört yanında birer kapı vardır, bu yüzden bedesten hangi sokaktan gelirseniz gelin size bir giriş sunar. Kültür Portalı yapının ölçüsünü kırka yetmiş beş metre dolayında verir.

İçeri girdiğinizde orta eksen boyunca tek sıra halinde dizilmiş altı payeye bakın. Bu payeler mekanı on dört bölüme ayırır ve her bölüm bir kubbeyle örtülür. TDV, bu düzenin Bursa Bedesteni'ne çok benzediğini vurgular; Bursa'yı gördüyseniz akrabalığı hemen fark edersiniz. Dükkanlar duvarlara bitişik olarak dizilmiştir: uzun kenarlarda tonozla örtülü on dörder, kısa kenarlarda dörder hücre bulunur. Kapı yanlarına ve köşelere denk gelen dükkanların plana ustalıkla yerleştirilişine dikkat edin.

Bedesten, Osmanlı kentlerinde değerli malların satıldığı ve korunduğu kapalı çarşıydı. Evliya Çelebi, buradaki mücevherlerin birkaç Mısır hazinesi değerinde olduğunu ve onları altmış gece bekçisinin koruduğunu yazar. Gezgin kentte bir Eski bir de Yeni Bedesten bulunduğunu da not etmiştir; TDV'ye göre bugün yalnız biri ayaktadır ve ötekinin yeri bilinmemektedir. Bedestenin çevresinde zamanla hanlar ve çarşılar kurulmuş, geniş bir ticaret alanı oluşmuştur. Bunların bir bölümü günümüze ulaşmamıştır, ama Selimiye Arastası ile Ali Paşa Çarşısı hala yerindedir.

Yapı son yıllarda kapsamlı bir onarım gördü ve bugün yeniden çarşı olarak kullanılıyor. Dükkanların arasında yavaş yürüyün, kubbelerin altındaki ışık değişimine bakın ve fotoğraf için orta eksenin bir ucunda durup payelerin dizisini tek karede yakalamayı deneyin. Bedestenden çıktıktan sonra batıya doğru kısa bir yürüyüşle Ali Paşa Çarşısı'nın kapılarından birine ulaşırsınız.

Kaynak: Kültür Portalı, Bedesten; TDV İslam Ansiklopedisi, Bedesten.

Ali Paşa Çarşısı, Edirne'nin merkezinde, Saraçlar Caddesi ile Kapıkule yönüne giden yolun köşesinde başlayan uzun ve kapalı bir çarşıdır. Çarşıyı 1561-1565 yılları arasında sadrazamlık yapan Semiz Ali Paşa, Babaeski'deki hayır eserlerine gelir sağlamak için yaptırmıştır. TDV İslam Ansiklopedisi, Mimar Sinan'ın eserlerini sayan Tezkiretü'l-ebniye'de yapının adının geçtiğini ve mimarının Sinan olduğunun buradan anlaşıldığını yazar. Yapım tarihi, Edirneli bir şairin tarih düşürdüğü dörtlükten 976, yani 1568-1569 olarak öğrenilir. Böylece rotayı başladığınız yüzyılda, Selimiye ile aynı yıllarda yapılmış bir yapıda bitirirsiniz.

Çarşıya mümkünse uç kapılarından birinden girin ki uzunluğunu bir bakışta görebilesiniz. TDV iki uçtaki kapıları Kule Kapısı ve Balıkhane Kapısı olarak adlandırır; aralarda yan sokaklardan giriş sağlayan dört kapı daha vardır. Kapıların kemerlerine yakından bakın: kemerler renkli geçmeli taştan, çerçeveler ise kesme küfeki taşındandır. Yapının geri kalanında duvarlar, aralarına taş sıraları konmuş tuğla hatıllarla örülmüştür.

Çarşının içi yaklaşık üç yüz metre boyunca uzanan, tonozla örtülü tek bir yoldur. Orta tonoz kemerlerle desteklenir ve iki yandaki her dükkan bu yola bir kemerle açılır. Tonozun ve kemerlerin alacalı görüntüsü, çarşının en çok fotoğraflanan yanıdır; en iyi kareyi yolun ortasından, kemer dizisini uzaklığa doğru çekerek alırsınız. Yürürken yan kapıların tam eksende değil, yamuk yerleştirilmiş mekanların içinde durduğunu fark edeceksiniz. TDV bu düzensizliği o dönemin sokak düzenine uyma zorunluluğuna bağlar ve eski Osmanlı şehirciliğinin bir özelliği sayar. Çarşı düz bir hat üzerinde kurulduğu için ortada, dört payenin taşıdığı kare bir alan bırakılmıştır; arastalarda bu bölüm dua yeri olarak kullanılırdı.

Dükkan sayısı kaynaklarda farklı verilir ve bu fark çarşının geçmişini de anlatır. Vakıf kaydında 211 göz ve yirmi beş hücreden söz edilir. Evliya Çelebi uzunluğunu bin adım, dükkanlarını 360 olarak yazar; 1718'de Edirne'den mektuplar yazan Lady Mary Wortley Montagu da büyük olasılıkla bu çarşıyı anlatır ve 365 dükkandan, olağanüstü temiz bir kaldırımdan söz eder. TDV bugün mimari çerçevenin içinde yüz ile yüz on dolayında dükkan bulunduğunu belirtir. Çarşı on dokuzuncu yüzyılda zor yıllar geçirmiş, 1867-1868'de ve 1947'de onarılmış, 1960'lardan sonra yeniden canlanmıştır.

Bugün çarşı Edirne'nin gündelik alışverişinin bir parçasıdır ve kentin yöresel ürünlerini arayanların uğrak yeridir. Acele etmeden, iki yandaki kemerlerin ritmini izleyerek bir uçtan öbür uca yürüyün. Çarşıdan çıktığınızda Saraçlar Caddesi'ne ve Kaleiçi'nin sokaklarına birkaç adımla ulaşır, isterseniz günü oralarda sürdürürsünüz.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi, Ali Paşa Çarşısı.