Ali Paşa Çarşısı

Ali Paşa Çarşısı, Edirne'nin merkezinde, Kaleiçi'nin kenarında uzanan ve Mimar Sinan'ın eseri olarak bilinen üstü kapalı bir çarşıdır. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre çarşı, 1561-1565 yılları arasında sadrazamlık yapan Semiz Ali Paşa'nın Babaeski'deki hayır yapılarına gelir sağlamak için yaptırıldı. Yapım tarihi, Edirneli bir şairin yazdığı ve 1568-69 yılını veren bir tarih dörtlüğünden öğrenilir. Mimarının Sinan olduğu, onun eserlerini sayan Tezkiretü'l-ebniye'den anlaşılır ve Evliya Çelebi de çarşıyı Sinan'a bağlar. Tezkirede yapı çarşı ve kervansaray olarak kayıtlıdır. TDV, ortada kervansaraya işaret eden bir bölüm bulunmadığı için bu kaydın şaşırtıcı olduğunu ve ilk tasarımda çarşının bir uzantısının kervansaray olarak düşünülüp düşünülmediği sorusunun henüz cevapsız kaldığını belirtir. Bu küçük bilmece, çarşının içinde yürürken akılda tutulacak ilginç bir ayrıntıdır. TDV, Ali Paşa Çarşısı'nı Osmanlı döneminde ticaret için yapılmış çarşılar arasında en başta gelenlerden biri olarak değerlendirir. Mimari açıdan Ali Paşa Çarşısı tipik bir arastadır. TDV'ye göre yaklaşık 300 metre uzunluğunda, üstü tonozla örtülü bir yolun iki yanında yine tonozlu dükkan gözleri sıralanır. Ortadaki uzun tonoz kemerlerle desteklenir ve her dükkan orta yola bir kemerle açılır. Duvarlarda taş sıralarıyla tuğla hatıllar dönüşümlü olarak kullanılmıştır, baş kapıların kemerleri ise renkli geçmeli taştan ve çerçeveleri kesme küfeki taşındandır. Çarşı düz bir hat halinde uzandığı için dua yeri tam ortaya konmuş, kare bir mekanın ortasına dikilen dört ayakla bir dua meydanı oluşturulmuştur. Çarşının altı kapısı vardır. İki uçtaki Kule Kapısı ve Balıkhane Kapısı dışında yan sokaklardan giriş sağlayan dört kapı daha bulunur. TDV, bu yan kapıların tam eksen üzerinde değil yamuk yerleştirilmiş mekanlar içinde durduğunu ve bunun o dönemki sokak düzeninden kaynaklandığını açıklar. Yani çarşı, kendinden önceki şehir dokusuna uydurularak yapılmıştır. Dükkan sayısı kaynaklarda farklı verilir. 1568-69 tarihli vakıf kaydında 211 göz ve yirmi beş hücreden söz edilir. Evliya Çelebi çarşının uzunluğunu bin adım olarak verir ve iki yanında 360 dükkan bulunduğunu yazar. 1718'de Edirne'den mektup yazan İngiliz gezgin Lady Mary Wortley Montagu'nun anlattığı, 365 dükkanlı, temiz ve bakımlı kapalı çarşının da büyük olasılıkla burası olduğu düşünülür. TDV ise bugün mimari çerçeve içindeki dükkan sayısının 100 ile 110 kadar olduğunu belirtir. Evliya Çelebi çarşının iki başında kale kapıları gibi kapılar bulunduğunu, kagir tonozunun kurşunla kaplı olduğunu ve burada çok değerli eşya satıldığını da anlatır. 17. yüzyıl yazarı Hıbri Abdurrahman Efendi'ye göre şehirde abdest için kurulan altı sıcak su musluğundan ikisi bu çarşıdaydı. Çarşının ihtişamı 19. yüzyılda azaldı ve dükkanlar zamanla ayrı ayrı özel mülkiyete geçti. Yapı 1867-68'de bir onarım gördü ve 1947'de büyük ölçüde yeniden onarıldı. TDV'ye göre uzun süre yarı boş kalan çarşı, 1960'lardan itibaren şehrin yeniden canlanmasıyla birlikte hareketlenmiştir. Bugün Edirne'nin en çok dolaşılan alışveriş yollarından biridir. Çarşıyı gezerken başınızı kaldırıp tonozdaki kırmızı ve beyaz bantların uzaklara doğru nasıl tekrarlandığına bakın. Ortadaki dua meydanında durup dört ayağın taşıdığı örtüyü inceleyin, sonra iki uçtaki kapıların kemerlerini karşılaştırın. Kule Kapısı adı, çarşının Kaleiçi'ne ve eski sur hattına komşu olduğunu hatırlatır. Dükkanların açık olduğu saatler değişebileceği için güncel bilgiyi yerel kaynaklardan kontrol edin. Çarşı Üç Şerefeli Cami'ye, Bedesten'e ve Makedon Kulesi'ne kısa yürüyüş mesafesindedir.