Maltepe'den Pendik'e Anadolu Yakasının Güney Sahili

Güne Marmaray'ın Süreyya Plajı ya da Maltepe istasyonunda başlayın; parkın on yaya girişinden birkaçı iki istasyona da yakındır ve Turgut Özal Bulvarı'nı geçince kendinizi Türkiye'nin en büyük açık hava spor alanlarından birinde bulursunuz. Maltepe Kaymakamlığı'na göre park 5 Ocak 2020'de açıldı; 120 hektarlık alanın 101 hektarı denizden kazanılmış dolgu, 19 hektarı eski yeşil alandır. İBB'nin verdiği ölçülerle burası 3,2 kilometre uzunluğunda, 400 metre genişliğinde, 1 milyon 200 bin metrekareyi aşan bir zemindir; yani iki saat ayırdığınız bu durakta her şeyi görmeye değil, birkaç şeyi seçmeye çalışın. İlk seçim yürümek mi bisiklete binmek mi olacak: park içinde 7,5 kilometreyi aşan bisiklet yolu ve 1.900 metrelik koşu parkuru var, beş bisiklet girişi ayrıca işaretlidir.

Deniz kıyısındaki yoldan batıya değil doğuya, yani Dragos yönüne yürüyün; böylece sabah güneşi sırtınızda kalmaz ve Büyükada ile Heybeliada'nın silueti bütün yol boyunca karşınızda durur. Yürürken kara tarafında kalan spor sahalarını sayarak geçebilirsiniz: İBB'nin listesinde üç futbol sahası, beş tenis kortu, dört basketbol ve iki voleybol sahası, bir atletizm pisti ve plaj futbolu için kum saha var. Kaykay parkı, akrobatik bisiklet parkuru, mini golf ve model araç pisti çocuklu ya da sportif gruplar için durağı uzatmanın yollarıdır. Yeşil tarafta 16 bine yakın yetişkin ağaç, yüz binin üzerinde çalı ve 63 bin gül fidanı sayılıyor; gül bahçesi mayıs ve haziranda en dolu halindedir.

Parkın kıyıya bakan kesiminde Şehir Hatları'nın Maltepe iskelesini görürsünüz; buradan Büyükada, Heybeliada, Burgazada ve Kınalıada'ya her gün sefer vardır. Rotayı bir gün Adalar'la birleştirmek isterseniz vapura buradan binebilirsiniz; sefer saatlerini Şehir Hatları'nın resmi sitesinden kontrol edin. Su tarafında dragon bot yarışları, kano ve kürek yarışları ve Su Sporları Festivali gibi etkinlikler düzenleniyor; kıyıdaki parkuru kürek çeken ekipleri izlemek için kullanın. Parkın 30 bin metrekarelik sert zeminli ve 59 bin metrekarelik çim etkinlik alanı büyük konserlerin ve toplantıların yeridir; takvime denk gelirseniz kalabalığı hesaba katın.

Eylül ayında geliyorsanız Ulugazi Yağlı Güreşleri'ni kaçırmayın. Vikipedi'ye göre bu güreşler 1933'te Atatürk'ün izlediği müsabakalara dayanır, 83 yıllık bir aradan sonra 2021'de yeniden başlatıldı ve her eylül İBB Spor tarafından bu parkta düzenleniyor. Er meydanının çevresi erken saatlerde dolar; iyi bir yer için sabah gelin.

Bir de kayıp bir plajın izini sürün. Bu dolgunun altında Süreyya Plajı'nın kumu yatıyor: Kültür Envanteri'ne göre Süreyya İlmen Paşa inşaatı 1939'da başlattı, plaj 8 Haziran 1946'da açıldı ve Türkiye Turizm Ansiklopedisi'nin yazdığına göre 1980'lerin sonunda başlayan Caddebostan-Tuzla sahil dolgusuyla cazibesini yitirip 1992'de kapandı. MİMDAP'ta yayımlanan bir yazıya göre plajda 80 birinci mevki ve 200'den fazla ikinci mevki soyunma odası, gazino ve 42 odalı bir otel vardı. Plajın 50 metre açığındaki kayalığa dikilen altı sütunlu Bakireler Anıtı bugün denizden 600 metre kadar içeride, dolgunun ortasında durur; içindeki Venüs heykeli kayıptır, ama yapı İBB tarafından 2022-2023'te restore edildi. Anıtı Süreyya Plajı istasyonunun çevresinde arayın; plajın adı da zaten yalnızca bu istasyonda yaşıyor.

Parkın adındaki Orhan Gazi bu kıyıya yabancı değildir: Kartal Kaymakamlığı'nın tarih sayfasına göre Orhan Gazi 1329'da Pelekanon, yani Maltepe Savaşı'nı burada kazandı, Vikipedi'ye göre Osmanlı ordusu Bağdat yolunda Üsküdar'dan sonraki ikinci konağını Maltepe'de kurardı. Maltepe adının hazine tepesi anlamına geldiği ve Dragos efsanesine bağlandığı da aynı kaynakta yazar; ejderin beklediği hazine bir sonraki durakta sizi bekliyor. Dinlenmek için kıyıya yakın banklardan birini seçin, çünkü parkın iç kesimleri öğle güneşinde gölgesizdir. Dragos'a geçmek için kıyı yolunu doğuya doğru izleyin; tepe sahilin ötesinde önünüzde yükselir, Marmaray'la gidecekseniz Cevizli istasyonu tepenin eteğindedir.

Kaynak: Maltepe Kaymakamlığı; İBB Gençlik ve Spor Hizmetleri; Kültür Envanteri; Türkiye Turizm Ansiklopedisi; MİMDAP; Kartal Kaymakamlığı; Şehir Hatları; Vikipedi.

Dragos'a Cevizli istasyonundan ya da Maltepe parkından sahil yolunu izleyerek girin; tepe denizden 107 metre yükselir ve Maltepe ile Kartal sınırının tam üstünde durur. Yamaç boyunca tırmanırken sokakların düzenli dokusuna ve bahçeli evlere bakın: İstanbul Ansiklopedisi'ne göre bu tepe 1947'de kurulan İstanbul Ankara Evleri kooperatifiyle iskan edildi, yollar açılıp asfaltlandı, dağıtılan arsalara villalar yapıldı ve zirveye çam ağaçları dikildi. Zirvedeki çamlar o dikimin mirasıdır ve gölgeleri manzara için en iyi durak yeridir. Aynı kaynağa göre tepeye altı kilometre uzaktan içme suyu getirildi ve aşağıda Cevizli istasyonu kuruldu; yani bugün trenle geldiğiniz durak, tepedeki yazlık yaşamın ürünüdür. Yabancı sayılan Dragos adı da o yıl resmen Orhan Tepe'ye çevrildi; Vikipedi'ye göre tepenin büyük bölümü bugün Kartal'ın Orhantepe Mahallesi'ndedir, ama eski ad dilden hiç düşmedi.

Zirveye vardığınızda önce güneye dönün. Tepenin Adalar'a ve Marmara'ya bakan manzarası hem İstanbul Ansiklopedisi'nde hem Vikipedi'de övülür; Büyükada, Heybeliada, Burgazada ve Kınalıada burada haritadaki gibi yan yana dizilir. Adalar güneyde kaldığı için öğle güneşi ters ışık verir; fotoğraf için sabah erken ya da ikindi saatleri daha iyidir. Sonra batıya bakın: az önce yürüdüğünüz 3,2 kilometrelik Maltepe parkı ayaklarınızın altında yeşil bir şerit olarak uzanır. Doğuda Kartal ve Pendik'in kıyısı, iç tarafta ise Vikipedi'ye göre 537 metreyle İstanbul'un en yüksek noktası olan Aydos Tepesi yükselir. Vikipedi'nin Dragos maddesi bu tepeye İstanbul'un Balkonu der, aynı unvan Kartal maddesinde Yakacık Tepesi için de geçer; hangi balkonun daha iyi olduğuna kendiniz karar verin.

Manzaranın altında bir de efsane var. Vikipedi'ye göre Dragos adı ejder anlamına gelir ve tepede saklı bir hazineyle onu bekleyen bir ejder efsanesinden türer; Maltepe adının hazine tepesi anlamına gelmesi de bu hikayeye bağlanır. Tarih ise efsaneden daha eski: Dragos'un geçmişi altıncı yüzyıla uzanır ve 2010'da İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin başlattığı çalışmalarda Geç Roma ve Erken Bizans dönemine tarihlenen, bir hamam ve bir kilise kalıntısını da içeren yapı izleri bulundu; bunların bir Bizans sarayına bağlı olduğu düşünülüyor. Bu kalıntılar için düzenlenmiş bir gezi yolu olup olmadığını yerinde sorun; yazılı kaynaklarda böyle bir düzenleme geçmiyor. Kartal Kaymakamlığı'nın tarih sayfasına göre adını tepeden alan Dragos Deresi 1080'lerde Selçuklu sultanı Süleyman Şah ile Bizans arasında sınır sayıldı; yani bu tepe bir dönem iki dünyanın sınır taşıydı.

Bir saatlik durakta zirvede yirmi dakika kalın, kalanını iniş ve kıyı için ayırın. İnişte deniz tarafındaki sokakları seçin; yamaç dik olduğu için rahat ayakkabı gerekir ve yağmurlu günde asfalt kaygandır. Yamaç sokakları konut sokaklarıdır; sessiz olun ve bahçelere girmeyin. Kıyıya inince Kartal tarafında, Vikipedi'ye göre eski TEKEL tütün fabrikasının yerinde kurulan Marmara Üniversitesi Dragos Yerleşkesi'ni görürsünüz; sahil şeridi buradan Kartal'a doğru uzun ve düz devam eder. Kartal Belediyesi'nin haberlerine göre Dragos sahilinde yelken, kürek ve yüzme için bir su sporları iskelesi hazırlanıyordu; kıyıda yelkenlileri görürseniz şaşırmayın. Dragos sahili öğle molası için de uygundur; kıyıdaki banklar doğrudan Adalar'a bakar. Bir sonraki durak için sahil yolunu doğuya, Kartal Meydanı'na doğru yürüyün ya da Cevizli'den trene binip Atalar ve Başak'tan sonra üçüncü durak olan Kartal'da inin.

Kaynak: İstanbul Ansiklopedisi; Kartal Kaymakamlığı; Kartal Belediyesi; Vikipedi.

Kartal'a Marmaray'la geliyorsanız istasyondan denize doğru inin; Vikipedi'ye göre istasyon Yukarı, Çavuşoğlu ve Kordonboyu mahalleleri arasında, meydanın hemen yanındadır. Bu istasyonun kendisi de bir tarih taşır: ilk kez 22 Eylül 1872'de Osmanlı Anadolu Demiryolları'yla açıldı, 29 Mayıs 1969'da elektrikli banliyö hattına bağlandı, 2013'te kapatılıp yaklaşık 800 metre doğuya taşındı ve 12 Mart 2019'da Marmaray kapsamında yeniden hizmete girdi. Kartal Kaymakamlığı'nın tarih sayfasına göre 1870'lerde açılan bu banliyö hattı ile 1857'de kurulan ilk vapur iskelesi, o güne kadar küçük bir yerleşim olan Kartal'ı geliştiren iki şeydir; yani rotanın omurgası olan tren ile iskele, ilçenin de kuruluş hikayesidir.

Meydanın kendisi denizle Marmaray hattı arasında uzanır. Kartal Belediyesi'nin haberine göre yenilenen Kartal Meydanı yaklaşık 100 bin metrekarelik bir alanı kaplar, herkes için erişilebilir biçimde düzenlendi ve hattın üzerinden geçtiği bu eski sayfiye alanı yeniden denizle buluşturuldu. Önce kıyı çizgisini takip edin: sahil yolunun bu bölümünde balıkçı limanı vardır ve sabah dönen teknelerin çevresi günün en canlı yeridir. Sonra iskeleye yürüyün; Vikipedi'ye göre Kartal iskelesinden Adalar'a ve Yalova'ya deniz ulaşımı yapılır, ancak Şehir Hatları'nın hat listesinde Kartal bulunmaz, seferleri başka işletmeler yürütür; güncel hatları ve saatleri gitmeden kontrol edin. Vapur beklemeseniz bile iskele başı Adalar'ı en yakından gördüğünüz noktadır; Büyükada ile Heybeliada buradan Maltepe'dekinden daha büyük görünür. Fotoğraf için en iyi açı iskelenin ucundan geriye, meydana ve hattın üzerinden geçen trene doğrudur; ikindide güneş batıdan geldiği için meydan aydınlık, deniz ise koyu kalır. Sahil yolunun bu bölümü Vikipedi'nin istasyon maddelerine göre Kordonboyu Mahallesi'nden geçer ve adına yakışır: kordon boyunca yürüyüş ve bisiklet yolu kesintisiz sürer.

Kartal'ın adı da bu kıyıdan gelir. Kaymakamlığa göre yerleşimin merkezi Bizans döneminde Kartalimen adlı bir balıkçı köyüydü ve tarihi altıncı yüzyılın başına uzanır; Vikipedi de adın bu balıkçı köyünden geldiğini yazar. Aynı kaynaklara göre Kartal 1908'e kadar Üsküdar Mutasarrıflığı'na bağlı bir sancak olarak yönetildi ve o yıl İstanbul'a bağlı ilçe oldu; 1947'de sanayi bölgesi ilan edilmesi tarım köyünü yerleşim banliyösüne çevirdi. Meydanda otururken bu katmanları yan yana görürsünüz: balıkçı tekneleri, sahil yolu boyunca yürüyen mahalleliler ve hattın üzerinden geçen trenler. Vikipedi'ye göre ilçe bugün Marmaray'ın beş istasyonu ve 17 Ağustos 2012'de açılan M4 metrosunun dört istasyonuyla iki raylı hatta birden bağlıdır. Meydan bu yüzden hafta içi öğle saatlerinde bile boş kalmaz.

Meydanın üst tarafına, Marmaray hattının kara yakasına da çıkın. Kartal Belediyesi'ne göre burada ünlü şair Neyzen Tevfik Kolaylı'nın adını taşıyan Neyzen Tevfik Meydanı var; İBB'nin 150 Günde 150 Proje kapsamında yaptığı 75.900 metrekarelik düzenlemede 6.500 metrekare yeşil alan ve 250 kişilik bir amfi tiyatro bulunur. Aynı haberde Savarona Caddesi Kartal'ın kalbi diye anılır; öğle molası için çarşı tarafına bu caddeden geçin. Meydandaki amfide oturup dinlenmek ya da Kartal Baba Alt Geçidi'nden yeniden sahile inmek mümkündür.

Bir saatlik durakta yarım saati kıyıya, kalanını çarşı ve üst meydana ayırın. Kartal'ın öteki iki tepesini buradan yalnızca adıyla bilin: Vikipedi'ye göre ilçede İstanbul'un en yüksek noktası olan Aydos Tepesi ve İstanbul'un Balkonu denilen Yakacık Tepesi vardır; ikisi de bu rotanın dışında, iç tarafta kalır. Pendik'e geçmek için sahil yolunu doğuya yürümeye devam edin ya da Marmaray'a binip Yunus'tan sonra ikinci durak olan Pendik'te inin; M4 metrosunun Kartal istasyonu D-100 üzerindedir ve meydana uzaktır, bu yüzden tren daha kestirmedir.

Kaynak: Kartal Kaymakamlığı; Kartal Belediyesi; Şehir Hatları; Vikipedi.

Pendik'e trenle geliyorsanız, Vikipedi'ye göre Marmaray ile Yüksek Hızlı Tren'in aynı çatı altında durduğu istasyonda inersiniz; istasyon Yeni Mahalle'dedir ve Pendik Belediyesi deniz yolu terminalinin merkeze 100 metre uzaklıkta olduğunu yazar, yani sahile birkaç dakikada varırsınız. Bu istasyon da 22 Eylül 1872'de açılan Osmanlı hattının bir durağıdır; 1969'da elektrikli banliyöye bağlandı, 19 Haziran 2013'te kapanıp 12 Mart 2019'da Marmaray'a katıldı. Rotanın son durağına doksan dakika ayırın, çünkü Pendik'in kıyısı uzundur: Vikipedi'ye göre ilçenin Marmara'ya 9 kilometre sahili var ve belediyenin deyişiyle Pendik güneyde Marmara Denizi'ne ve Adalar'a komşudur.

Önce iskeleye bakın. Pendik İDO iskelesinden Şehir Hatları'nın Tuzla-Pendik-Büyükada hattı yalnız cumartesi, pazar ve resmi tatil günlerinde çalışır; hafta sonu geldiyseniz ve gün erken bittiyse rotayı Büyükada'da bitirmek mümkündür. Aynı iskeleden Vikipedi'ye göre Yalova'ya hızlı feribot kalkar; Pendik Belediyesi ilçeyi hava, deniz ve demiryolunun bir arada olduğu ender yerlerden biri diye tanıtır, Sabiha Gökçen Havalimanı merkezden 12 kilometre uzaktadır. Sefer saatlerini ve hangi günlerde sefer olduğunu Şehir Hatları ile İDO'nun resmi sitelerinden kontrol edin; buradaki tarifeler mevsimle değişir.

Sonra sahil yolunda batıya, Kartal yönüne doğru yürüyün; İBB'ye göre Bostancı ile Pendik arasındaki 36 kilometrelik bisiklet ağı bu kıyıdan geçer, yani yürüyüş yolu da bisiklet yolu da kesintisizdir. Belediyeye göre ilçe doğuda Tuzla, batıda Kartal ile komşudur; sahil yolu iki yönde de sürer, ama rota burada durur. Doğu yönündeki kıyının işini Marmaray'ın istasyon adları bile söyler: Pendik'ten sonra Kaynarca ve Tersane gelir. Doğu Mahallesi'ndeki sahil yolunda İBB Spor Envanteri'ne göre 2006'da kurulan Pendik Sahil Spor Tesisleri vardır; Spor İstanbul'un işlettiği tesiste iki aydınlatmalı halı saha ve bir tenis kortu bulunur. Kıyı boyunca Adalar bu kez batıda, gün batımının tam altında kalır; güneş akşam adaların üzerine iner. Bu yüzden rota bilerek burada bitiyor: gün batımını sırtınıza değil önünüze alın ve batıya bakan bir bankta oturun. Akşam rüzgarı denizden serttir; rüzgarlığı çıkarmayın.

Kasabanın kendisi de görülmeye değer. Pendik Belediyesi'nin tarih sayfasına göre en eski ad Pantikapaion'dur ve Bizans döneminde her tarafı surlarla çevrili anlamına gelen Pantecion denmiştir; 1961'de araştırmacı Şevket Aziz Kansu burada Paleolitik buluntular bildirmiş, MÖ 650'de yerleşen Bitinler de krallıklarını bu topraklarda kurmuştur. Aynı kaynağa göre Pendik 1328'de Aydos Kalesi'nin fethiyle Türk yönetimine girdi. Kasaba 1798, 1830 ve 1889'da üç büyük yangın geçirdi; sonuncusunda 1.200 konut ve dükkan yandı. Yangından sonra Azaryan Efendi'nin Paris'ten getirttiği mimar ve mühendisler kasabayı yeniden planladı ve belediye bu yüzden Pendik'i Türkiye'nin ilk planlı kasabası sayar. Sahilden istasyona dönerken sokakların düzenine bu gözle bakın. 1924'te mübadeleyle 2.200 kişi buraya yerleştirildi; nüfus 1935'te 4 bin, 1970'te 30 bindi, ilçe 4 Temmuz 1987'de Kartal'dan ayrıldı ve bugün Vikipedi'ye göre 750 bini aşkın kişi yaşıyor.

Doksan dakikayı şöyle bölün: yarım saat iskele ve çevresi, kırk dakika sahil yürüyüşü, yirmi dakika gün batımı. Dönüş için Marmaray her iki yöne çalışır; M4 metrosunun Pendik istasyonu Vikipedi'ye göre tren istasyonuna yaklaşık bir kilometre yürüme mesafesindedir. Yüksek Hızlı Tren'e bineceklerin istasyonu da aynı yerdedir; rotayı bir Ankara ya da Konya yolculuğunun başlangıcına bağlamak isteyenler için Pendik iyi bir son duraktır.

Kaynak: Pendik Belediyesi; Şehir Hatları; İBB Spor Envanteri; İBB Bisiklet; Vikipedi.