Hasankale'den Oltu'ya, Erzurum'un Doğu ve Kuzey Yolu

Güne Erzurum'un doğusundaki Pasinler'de, ilçenin üstünde yükselen sarp kayalıktaki Hasankale'de başlayın. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün rehberine göre kale, şehir merkezinin otuz altı kilometre doğusunda, Hasan Dede Dağı'nın önündeki sarp bir tepenin üzerindedir. Kale ilçeye adını da vermiştir; Pasinler kasabası Osmanlı kayıtlarında ve halk arasında uzun süre Hasankale diye anılmıştır. Kaleye batı yönünden yaklaşın, çünkü iç kalenin kapısına giden toprak yol bu taraftadır. Rehberin aktardığına göre kale çok sarp kayalara kurulduğu için eskiden binek hayvanlarıyla bile buraya çıkılamıyordu. Bugünkü yol, kale sonradan taş ocağı olarak kullanılınca açılmıştır; yani yürüdüğünüz yokuş da kalenin başından geçenlerin bir parçasıdır. Yokuşu acele etmeden çıkın, çünkü zemin taşlı ve yer yer gevşektir.

Yukarıda önce kalenin planını okumaya çalışın. İngilizce Vikipedi maddesine göre tepede üç sıra sur vardır ve dıştaki iki sur tam bir halka oluşturmadan sarp kaya yüzünde son bulur. Kapı yapısı batı kesimdedir. Rehber, iç kale kapısının düzgün ve süslü taşlarla örülmüş sütunlarının, kemerlerinin ve kitabesinin bugün yerinde olmadığını, dış kalenin kapılarının da yıkılıp kaybolduğunu not eder. Castles.nl iç kalenin içinde ayakta bir yapı kalmadığını yazar; bu yüzden burada gördüğünüz şey bir yapı topluluğu değil, kayaya oturmuş bir savunma çizgisidir.

Kalenin geçmişi tek bir döneme sığmaz. Kalıntılar arasında Urartu kralı Minua dönemine ait yazıt ve taş işçiliği bulunduğu bildirilir ve tepenin Demir Çağı'ndan beri bir savunma yeri olduğu kabul edilir. Castles.nl, 1048'de Selçuklularla Bizanslılar arasındaki savaş sırasında buradaki kalenin Selçuklu komutanı İbrahim Yınal tarafından alındığını aktarır. Bugünkü kalenin kurucusu hakkında ise birbirinden farklı rivayetler vardır. Tarihçi Naima kaleyi Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'a bağlar; İbrahim Hakkı Konyalı ise onu İlhanlı soyundan Emir Hacı Togay'ın oğlu Hasan Bey'e ve 1336 ile 1339 arasındaki yıllara tarihler. Osmanlı döneminde Kanuni Sultan Süleyman'ın kaleyi onartıp güçlendirdiği bilinir.

Ardından sağlam zeminde durup ovaya bakın. Burası bütün Pasinler Ovası'na hakim bir noktadır ve yüzyıllar boyunca doğudan Erzurum'a gelen yolu gözeten önemli bir askeri üs olmuştur. Aşağıda uzanan geniş ova, Aras'ın yukarı havzasıdır ve rotanın ikinci durağına giden yol da bu düzlükten geçer. Fotoğraf için ovayı ve kasabayı aynı kareye alan açıları surların dışındaki düzlüklerde arayın. Kalenin bir başka özelliği, kayanın içinden aşağıdaki dereye inen su tünelidir; tünelin ağzını uzaktan görmekle yetinin. Yıkık duvarların üzerine çıkmayın ve gevşek taşları yerinden oynatmayın. Gölgelik bulmak zor olduğu için yaz günlerinde şapka ve su yanınızda olsun. İnişten sonra isterseniz il rehberinin Roma döneminden beri bilindiğini yazdığı Pasinler kaplıcalarına da uğrayabilirsiniz. Sonra ovanın doğusuna, on sekiz kilometre kadar ilerideki Köprüköy'e doğru yola çıkın.

Kaynak: Erzurum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Turizm Rehberi; Castles.nl, Hasankale Castle; Wikipedia, Pasinler Castle.

İkinci durak, Köprüköy ilçe merkezinin hemen doğusunda Aras üzerindeki Çobandede Köprüsü'dür. Köprü bugün trafiğe kapalıdır; karayolu yaklaşık beş yüz metre doğudaki paralel bir köprüden geçer, bu yüzden tarihi yapıyı yürüyerek ve sakin bir ortamda görebilirsiniz. Önce köprüyü kıyıdan, yandan görün, çünkü bütün gözler aynı karede ancak uzaktan okunur. Kültür Portalı köprünün 128 metre uzunluğunda ve 8,5 metre genişliğinde olduğunu, en büyük kemer açıklığının 13 metreye, en yüksek noktasının 30 metreye ulaştığını yazar. Köprü yedi gözlü olarak yapılmıştır; ilk gözü onarımlar sırasında kapatıldığı için bugün altı göz görürsünüz. TDV İslam Ansiklopedisi bu gözün büyük olasılıkla bir taşkında yıkıldığını ve 1872'deki onarımda örülerek kapatıldığını aktarır.

Sonra köprüye yaklaşıp taşların rengine bakın. Kemerler siyah, kırmızı ve gri kesme taşlarla örülmüştür ve gün içinde ışık değiştikçe renkler de farklı görünür. Yerel bir söylentiye göre bu taşlar altı kilometre kadar uzaktaki bir köyden getirilmiştir. Kültür Portalı ayakların altına ardıç ağaçları döşendiğini, böylece köprünün batmasının önlendiğini ve yükü hafifletmek için duvarlar arasında boşluk bırakıldığını belirtir. Ayakların önündeki sivri sel yaranlar ile arka yüzdeki yarım yuvarlak payandalar köprünün en dikkat çekici ayrıntısıdır. Bu çıkıntıların üstüne köşeli yarım kulecikler yapılmış ve yarım piramit biçiminde külahlarla örtülmüştür. Bu köşklerin ne işe yaradığı tartışmalıdır; bekçi barınağı olabileceğini düşünen araştırmacılar da, yalnızca köprünün görünüşünü zenginleştiren süsler olduğunu savunanlar da vardır. Doğu yüzde, ayakların üzerinde geometrik düğümlerden ve zencereklerden oluşan kabartmaları arayın. Korkuluk taşlarında taşçı işaretleri bulunduğu da bildirilir; dikkatli bakarsanız ok takılı yay biçiminde bir işaret görebilirsiniz.

Köprünün tarihi kesin değildir. Kültür Portalı ve il rehberi köprünün İlhanlı hükümdarı Gazan Han'ın emiri Çoban Noyan tarafından 1298'de yaptırıldığını yazar. TDV İslam Ansiklopedisi ise onarım kitabesinin çok harap olduğunu, banisi konusunda yalnızca söylentilerin bulunduğunu ve yapının mimarisine ve süslemesine bakarak 14. yüzyıla doğru yapılmış olabileceğini belirtir. Köprünün adı bu Emir Çoban rivayetinden gelir, ilçe ise adını köprüden almıştır. Köprü yüzyıllar boyunca Erzurum'dan Muş, Erciş ve Van yönlerine giden yolların geçtiği yerdi. Evliya Çelebi 1647'deki yolculuğunda köprüyü görmüş ve onu gökkuşağına benzetmiştir; Matrakçı Nasuh'un 16. yüzyılda hazırladığı sefer kitabında da köprünün bir minyatürü bulunur.

Köprünün kurulduğu yer, Kargapazarı ve Aras sularının birleştiği noktadır; iki suyun buluşmasını köprünün ortasından izleyin. Vikipedi'ye göre akım en yüksek düzeyine Ağustos'ta ulaşır ve köprü tarih boyunca birçok kez taşkınlardan zarar görmüştür. Köprünün üstünde yürürken kenarlara yaklaşmayın ve çocukları yanınızda tutun. Kıyıya inerseniz zemin kaygan olabilir, suyun kenarına fazla sokulmayın. Buradan Pasinler'e dönüp kuzeye, Narman yoluna çıkın.

Kaynak: Kültür Portalı, Çobandede Köprüsü; TDV İslam Ansiklopedisi, Çoban Köprüsü; Erzurum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Turizm Rehberi; Vikipedi, Çobandede Köprüsü.

Üçüncü durak, Narman ilçe merkezinin yedi kilometre güneyinde, Narman-Pasinler karayolunun üstündeki peribacalarıdır. Kültür Portalı alanın bu yolun yedinci kilometresinde olduğunu yazar; yani Pasinler'den kuzeye çıkan yolu izlerseniz ilçe merkezine varmadan durağa ulaşırsınız. Önce yolun kenarındaki seyir noktasında durun ve vadiyi yukarıdan görün. Erzurum Valiliği'nin 2020 tarihli duyurusu, yol kenarına ziyaretçiler için iki katlı bir tesis yapıldığını ve alana yaklaşık üç buçuk kilometrelik bir yoldan ulaşıldığını aktarır. Buradan bakınca kızıl yarlar, sivri tepeler ve dar vadiler aynı manzarada birleşir.

Rengin ve biçimin nereden geldiğini bilerek bakmak manzarayı değiştirir. Kırmızılığın kaynağı tortul kayaçlardaki demirin oksitlenmesidir. Şekiller ise rüzgar ve suyun kumlu toprağı uzun süre aşındırmasıyla ortaya çıkmıştır; önce su oyuntular açmış, rüzgar bu oyuntuları farklı desenlerle işlemiştir. Oluşumun yaşı konusunda kaynaklar farklı rakamlar verir. Kültür Portalı ve il rehberi peribacalarının 2,5 ile 3 milyon yıl önce bir çökelme havzasında biriken malzemenin aşınmasıyla oluştuğunu yazar, valiliğin duyurusunda ise çok daha eski bir tarih anılır. Halk arasında burası Kırmızı Periler Diyarı diye bilinir ve Kültür Portalı vadiyi Colorado Nehri'nin oluşturduğu Büyük Kanyon'a benzetir.

Vadiye inen patika, alanı içeriden görmenin en iyi yoludur ve bu durağa ayırdığımız sürenin büyük bölümü ona gider. Valiliğin duyurusunda yaklaşık bir saatlik bir yürüyüş parkurundan söz edilir. İnişte zemin kumlu ve kaygandır, kuru havada bile ayak tutuşu zayıf olabilir; tabanı sağlam ayakkabı giyin. Yağmurdan sonra kumlu toprak çamura döner, bu yüzden patikaya hava durumuna bakarak girin. Yürürken peribacalarının tepelerine ve yarların kenarına çıkmayın, çünkü aşınan toprak kolayca kopar. Dönüş yokuş yukarıdır; gücünüzü buna göre ayarlayın ve yanınıza yeterince su alın.

Bu manzara korunan bir alandır. Kültür Portalı peribacalarının 2018'de tabiat anıtı ilan edildiğini ve milli park esaslarına göre korunduğunu belirtir. Valiliğin duyurusuna göre alan UNESCO Türkiye Milli Komisyonu tarafından Dünya Mirası Geçici Listesi'ne de alınmıştır. Aynı duyuru bölgede on iki ayrı vadi bulunduğunu söyler; yani yoldan gördüğünüz manzara bütün alanın yalnızca küçük bir parçasıdır. Alanda gölge azdır, yaz günlerinde şapka şarttır. Öğle ışığı sert olduğu için fotoğrafta gölgeli yarlara ve vadi içindeki dokulara odaklanın. Vikipedi yaz aylarında burada şenlikler düzenlendiğini yazar; ziyaret tarihinizde bir etkinlik olup olmadığını önceden öğrenebilirsiniz. Toplu taşımayla gelmek isteyenler için Kültür Portalı, Erzurum'da Şükrüpaşa Mahallesi'ndeki batı semt garajından kalkan Narman araçlarını gösterir, ama bu rota bütün haliyle araç ister. Peribacalarından sonra Narman'dan geçerek kuzeye, Oltu'ya devam edin.

Kaynak: Kültür Portalı, Narman Peri Bacaları; Erzurum Valiliği, Erzurum'un Kırmızı Periler Diyarı Jeopark Olacak; Erzurum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Turizm Rehberi; Vikipedi, Narman Peribacaları.

Rotanın son durağı Oltu ilçe merkezindeki kaledir. Kale, Narman'dan ve Sivri Deresi'nden gelen suların birleşip Oltu Çayı'nı oluşturduğu yerde, sarp ama çok yüksek olmayan bir kayalığın üstündedir. İl rehberinin deyişiyle kale Oltu Çayı'nın çizdiği yayın içinde durur ve kasabaya girerken onu ortadaki kayanın tepesinde görürsünüz. İç kalenin girişi güneydedir ve kapıya merdivenlerle çıkılır. Basamakları yavaş çıkın ve yukarı vardığınızda önce kalenin çevresini bir kez dolaşın.

Bugün ayakta olan kısım iç kaledir; kasabanın mahallelerini çevreleyen dış surlar günümüze ulaşmamıştır. İç kale, altındaki doğal kayalığın biçimine uyan bir mimari gösterir ve çevresi yüksek, kalın duvarlarla ve burçlarla güçlendirilmiştir. Kültür Portalı kalenin üç bin metrekarelik bir alana kurulduğunu ve kesme taştan yapıldığını yazar. Kuzeybatıdaki burçlara ve sınır duvarlarına dikkat edin; kaynaklar bu kesimin geçmişte çok daha görkemli olduğunun anlaşıldığını belirtir. İç kalede sarnıçların ve kale muhafızlarına ait mekanların izlerini arayın.

Kalenin yapım tarihi tartışmalıdır. Kaynakların bir kısmı kalenin mimari özelliklerinin Urartulara kadar uzandığını söyler; Vikipedi ise farklı rivayetleri aktarır ve 19. yüzyılda kalede Gürcüce yazılar görüldüğünü not eder. Kültür Portalı kalenin Bizans, Selçuklu, Akkoyunlu, Karakoyunlu ve Osmanlı dönemlerinde onarıldığını, Osmanlı döneminde bir süre kervansaray olarak da kullanıldığını yazar. Vikipedi'ye göre kale 16. yüzyılın ortalarında Osmanlıların eline geçti ve ardından Oltu sancağının idari merkezi oldu. 1877-1878 savaşının ardından Oltu bir süre Rus idaresinde kaldı. Kale son olarak 1998 ve 1999 yıllarında restore edilip sağlamlaştırılmıştır.

Kalenin en ilginç ayrıntılarından biri suyla bağlantısıdır. İl rehberi kale kapısının ve tünelinin Oltu Çayı'na baktığını yazar; Kültür Portalı da kayadan çaya inen gizli bir su yolundan söz eder. İç kalenin doğu eteğinde, kökeni Selçuklulara uzanan ve künklerle iç kaleye bağlanan bir hamam bulunur; inişte ona da dışarıdan bakın. Surların kenarından Oltu Çayı vadisine ve kasabanın iki yakasına bakın; Vikipedi kasabanın çayın iki yanına yayıldığını aktarır. Yüksek ve korkuluksuz kenarlara yaklaşmayın.

Oltu, Oltu taşının ilçesidir; kaleden inince kasabada bu siyah taşın işlendiği atölyelerle karşılaşırsınız. Taşın ocaktan tezgaha yolu ayrı bir gezi ve blog yazımızın konusudur. Günün son saatlerinde buraya varıyorsanız kalenin güncel ziyaret koşullarını önceden öğrenin ve Narman'da fazla oyalanmayın. Kültür Portalı Oltu'nun şehir merkezine yüz on sekiz kilometre uzaklıkta olduğunu yazar; dönüş yoluna karanlık çökmeden çıkın.

Kaynak: Kültür Portalı, Oltu Kalesi; Erzurum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Turizm Rehberi; Vikipedi, Oltu Kalesi.