Çobandede Köprüsü

Çobandede Köprüsü, Erzurum'un doğusunda, Köprüköy ilçesinde Aras Nehri'ni geçen tarihi bir taş köprüdür. Halk arasında Çoban Köprüsü olarak da anılır ve ilçe adını bu köprüden alır. TDV İslam Ansiklopedisi köprünün Bingöl Çayı ile Hasankale Çayı'nın birleşip Aras'ı oluşturduğu noktada durduğunu yazar. Kültür Portalı yapının şehir merkezine yaklaşık 50 kilometre uzaklıkta, Pasinler çıkışında olduğunu belirtir. Erzurum'dan Muş, Erciş ve Van yönlerine giden yollar yüzyıllarca bu köprüden geçmiştir. Köprünün yapım tarihi ve banisi kaynaklarda farklı aktarılır. Kültür Portalı ve il turizm rehberi köprünün 1298'de İlhanlı hükümdarı Gazan Han'ın emiri Çoban Noyan tarafından yaptırıldığını yazar. TDV İslam Ansiklopedisi'nde Semavi Eyice, genel kabulün bu yönde olduğunu ama Emir Çoban'ın Anadolu tarihindeki yerinin tam aydınlanmadığını, bu yüzden bağlantının söylentilere karıştığını belirtir. Aynı maddeye göre batı yüzdeki tamir kitabesi çok harap ve okunaksızdır. Evliya Çelebi köprünün Çobanoğulları'ndan bir melik tarafından yaptırıldığını yazmıştır. Vikipedi'nin İngilizce maddesi ise farklı görüşlere ve bugün yerinde olmayan eski kitabelere de değinir. Köprü yüzyıllar boyunca çok kez onarılmıştır. TDV maddesine göre ilk onarım izleri IV. Murad dönemine işaret eder, kitabedeki 1727-28 tarihi de III. Ahmed dönemindeki bir tamire bağlanır. TDV'ye göre büyük olasılıkla bir taşkında kuzey kenardaki göz yıkılmış ve 1872'deki onarımda bu göz örülerek kapatılmıştır. Köprü 1946-1948 yıllarında büyük bir tamir daha görmüş, Kültür Portalı'na göre son olarak 2011'de restore edilmiştir. Matrakçı Nasuh'un Irakeyn Seferi'ni anlatan eserinde köprünün bir minyatürü bulunur ve TDV bu resimde köprünün beş gözlü çizildiğini not eder. Ölçüler resmi kaynaklarda açıkça verilir. Kültür Portalı ve TDV'ye göre köprü 128 metre uzunluğunda ve 8,5 metre genişliğindedir. En büyük kemer açıklığı 13 metre, en yüksek noktası ise 30 metre kadardır. Köprü aslında yedi gözlü olarak yapılmıştır, ama gözlerden biri kapatıldığı için bugün altı göz görülür. Kemerler siyah, kırmızı ve gri renkli kesme taşlardan örülmüştür ve bu renk oyunu köprünün en tanınır özelliğidir. TDV, yerel bir söylentiye göre taşların yaklaşık 6 kilometre uzaktaki Honigi köyünden getirildiğini aktarır. Kültür Portalı köprü ayaklarının altına ardıç ağaçları döşendiğini ve böylece köprünün batmasının önlendiğini yazar. Köprünün en dikkat çekici ayrıntısı ayaklarındadır. TDV maddesine göre ayakların akıntıya bakan yüzünde sel yaranlar, öbür yüzünde yarım yuvarlak payandalar vardır. Bu çıkıntıların üzerinde köşeli yarım kulecikler yükselir ve üstleri yarım piramit biçimli külahlarla örtülüdür. Batı cephesindekilerde mazgal biçimli küçük açıklıklar bulunur ve bunlar içlerinin boş olduğunu gösterir. Bu boşlukların ne işe yaradığı araştırmacılar arasında tartışmalıdır; bekçi barınağı olabileceği de yalnızca süsleme olduğu da ileri sürülmüştür. Korkuluk taşlarında ok takılı yay biçiminde taşçı işaretleri de görülür. Gezmeye köprünün kıyısından başlamak en iyisidir. Aşağıdan bakınca renkli kemerler ve sivri külahlı kulecikler bir arada görünür, en güzel kare de bu açıdan çıkar. İngilizce Vikipedi köprünün bugün trafiğe kapalı olduğunu, karayolunun yaklaşık 500 metre doğudaki paralel bir köprüden geçtiğini belirtir. Bu sayede tarihi köprünün üstünde trafik kaygısı olmadan yürünebilir. Akşamüstü güneşi kırmızı taşları ve arkadaki kızıl yamacı ısıtır, sabah ise nehir daha sakin görünür. Yaz sonunda nehir taşkınlarının köprüye zarar verdiği bilindiği için su yüksekken kıyıya fazla yaklaşmamak gerekir. Toplu taşımayla gelmek mümkündür. Kültür Portalı, Erzurum'daki Şükrüpaşa Mahallesi batı semt garajından kalkan Horasan, Tekman, Karayazı, Hınıs ve Karaçoban araçlarının köprünün yakınından geçtiğini yazar. Köprü, Pasinler Kalesi'nden sonra doğuya devam eden bir günlük gezinin doğal durağıdır. Kuzeye dönen yol ise Narman Peribacaları'na ve Oltu'ya ulaşır.