Pasinler Kalesi (Hasankale)

Pasinler Kalesi, Erzurum'un doğusundaki Pasinler ilçesinde, kasabanın hemen üstünde yükselen sarp bir kayalık tepenin üzerindedir. Kale yerel olarak Hasankale adıyla da bilinir ve ilçe uzun süre bu adı taşımıştır. Erzurum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün turizm rehberi kalenin şehrin 36 kilometre doğusunda, Hasan Dede Dağı'nın önünde durduğunu yazar. Tepe bütün Pasinler Ovası'na hakimdir ve yüzyıllar boyunca doğudan Erzurum'a gelen yolu denetleyen önemli bir askeri üs olmuştur. İngilizce Vikipedi kalenin yaklaşık 1740 metre yükseklikteki geniş bir kaya tepesine oturduğunu belirtir. Kalenin kesin tarihçesi bilinmez ve kaynaklar farklı rivayetler aktarır. İl rehberine göre Şemseddin Sami kaleyi Cenevizlilere bağlar, tarihçi Naima ise Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın yaptırdığını ileri sürer. Erzurum tarihini yazan İbrahim Hakkı Konyalı'ya göre kale, İlhanlı soyundan Emir Hacı Togay'ın oğlu Hasan Bey tarafından 1336-1339 yılları arasında yapılmıştır. Kalenin adının hangi Hasan'dan geldiği de bu yüzden kesin değildir; rivayetler Uzun Hasan ile Hasan Bey arasında bölünür. Tepedeki yerleşim ise çok daha eskidir. Kaleleri tanıtan castles.nl sitesi ilk tahkimatın MÖ 9. yüzyılda Urartular tarafından kurulduğunu yazar. İngilizce Vikipedi de alanda Urartu kralı Minua dönemine ait yazıt ve taş işçiliği bulunduğunu not eder. Ortaçağda kale bölgenin sınır savaşlarının içinde kalmıştır. Aynı site, 1048'de Selçuklular ile Bizans arasındaki savaş sırasında buradaki kalenin Selçuklu komutanı İbrahim Yınal tarafından alındığını aktarır. Türkçe Vikipedi, bugünkü Pasinler, Köprüköy ve Horasan bölgesinin eski adının Basiani olduğunu ve Osmanlıların bölgeyi 1545'te ele geçirdiğini yazar. İl rehberine göre Osmanlı yönetimine geçen kale Kanuni Sultan Süleyman döneminde onarılıp güçlendirilmiştir. İngilizce Vikipedi kalenin 1828-1829 savaşından sonraya kadar kullanıldığını belirtir. Kale bugün bir harabedir ama surların büyük bölümü ayaktadır. İngilizce Vikipedi'ye göre kalede üç sıra sur vardır ve dıştaki iki sur tam bir halka oluşturmadan sarp kaya yüzünde sona erer. Castles.nl iç kalenin çokgen ve üçgene yakın bir planı olduğunu, iki dış surla korunduğunu anlatır. Bu sitenin aktardığına göre iç kalede günümüze ayakta kalmış bir yapı yoktur. Surlar ve iç kale kapısı kesme taş ile moloz taştan örülmüştür. İl rehberi, iç kale kapısının süslü taşlarla yapılmış sütun ve kemerlerinin ve kitabesinin bugün yerinde olmadığını not eder. Ana kapıdan başka, batı duvarında küçük bir tali kapı bulunur. Bu kapının aşağıdaki dereye inen gizli bir geçitle bağlantılı olduğu düşünülür; İngilizce Vikipedi de kayanın içinden Pasinler Çayı'na inen bir su tünelinden söz eder. Kale çok sarp kayalar üzerine kurulduğu için eskiden binek hayvanlarıyla bile çıkılamadığı anlatılır. İl rehberine göre kale sonradan taş ocağı olarak kullanıldığı için batıdaki iç kale kapısına giden toprak bir yol açılmıştır. Bugün ziyaretçiler genellikle bu yoldan çıkar. Castles.nl kalenin serbestçe gezilebildiğini yazar, yine de giriş koşulları değişebileceği için güncel durumu yerel kurumlardan kontrol edin. Surların üstü korkuluksuz ve yer yer dökülmüş olduğu için duvar kenarlarında dikkatli yürümek gerekir. Rüzgarlı günlerde tepe oldukça serin olur, yazın bile yanınıza ince bir kat almak iyi olur. Tepeden bakınca Pasinler Ovası bütünüyle açılır ve doğu yolunun neden burada korunduğu kendiliğinden anlaşılır. Sabah ışığında surların taş dokusu daha net görünür, akşamüstü ise ova üzerinde uzun gölgeler oluşur. Pasinler, Türkçe Vikipedi'ye göre Erzurum il merkezine 37 kilometre uzaklıktadır ve tarihi İpek Yolu üzerindedir. İlçe kaplıcalarıyla da bilinir; il rehberi Pasinler kaplıcalarının Roma döneminden beri kullanıldığını yazar. Erzurum'dan doğuya giden yolda kale, Çobandede Köprüsü ve Narman Peribacaları ile aynı gün gezilebilir.