Döşemealtı'nda Selçuklu Hanları ve Pisidia Kapısı

Antalya'dan kuzeye çıkan Burdur yolunda, kent merkezine yaklaşık 18 kilometre mesafede, Yeşilbayır yakınında Evdir Han'ın önüne varırsınız. Yapı Antalya-Korkuteli yolunun yaklaşık 1 kilometre doğusunda kalır; tabelayı izleyin ve aracı hanın güney cephesine bakan açıklığa bırakın. Bu han rotanın en eski yapısıdır: üç satırlık mermer kitabesi bugün yerinde olmasa da TDV İslam Ansiklopedisi, Riefstahl'ın 1928'deki okumasına dayanarak yapıyı I. İzzeddin Keykavus dönemine, 1211-1220 arasına tarihler. Döşemealtı Kaymakamlığı aynı sultanın adını vererek 1210-1219 arasını yazar; iki kaynak da 13. yüzyılın ilk çeyreğinde birleşir. Girişe yaklaşmadan önce dışarıdan bir tur atın. Han kuzey-güney doğrultusunda 54'e 67,6 metrelik düzgün bir dikdörtgendir ve çevresinde on dört köşe payandası sayabilirsiniz; doğu ve batı cephelerinde üçer, öteki iki cephede ikişer. Duvarlar moloz dolgu üzerine düzgün kesme taş kaplamadır; taşların yüzünde çok sayıda taşçı işareti vardır ve yakından bakınca aynı işaretin birkaç taşta tekrarlandığını görürsünüz. Sonra güney cephenin ortasındaki taç kapıya gelin. Kapı beden duvarından dışa taşar; üst kısmı kısmen yıkılmış olsa da kalan parçalar yapının en süslü yüzüdür. Nişin kavsarası yedi sıra mukarnaslıdır; iki yanda silindirik köşe sütunçeleri, üstte mukarnaslı konsollara oturan sivri bir kemer bulunur. Süsleme mermerdir ve tamamen geometriktir: nişi kuşatan geniş şeritte on kollu yıldız geçmelerini, kemerde düğüm motifleriyle birleşen daireleri ve baklava dilimlerini, mukarnas yuvalarında yelpaze ve istiridye motiflerini arayın. Girişin karşılıklı yüzlerindeki iki küçük nişin kavsaraları ise üç sıra mukarnaslıdır. Güney cephe öğleye doğru doğrudan ışık alır; kabartmaların gölgesi en iyi sabah saatlerinde, ışık yandan düşerken okunur. İçeri girince sizi 34,5'e 45,1 metrelik açık bir avlu karşılar ve bu avlu dört yönden tonozlu eyvanlarla çevrilidir. Bu plan, açık avlulu ve dört ana eyvanlı tip, Anadolu'da yalnızca iki örneği bilinen bir düzendir; öteki örnek Harran'ın güneydoğusundaki 1215 tarihli Han el-Ba'rur'dur. Eksen üzerindeki eyvanların öbürlerinden daha yüksek ve geniş tutulduğunu, tonozların çift sıra taş ayaklara bastığını avlunun ortasından bakınca ayırt edersiniz. Doğu ve güney duvarlarındaki küçük kapılardan, dışa payanda gibi yansıyan dar dikdörtgen odalara geçilir; ansiklopedi bunların gözetleme yeri olarak kullanılmış olabileceğini yazar. Yapı bakımsız ve atıl durumdadır; duvar üstlerine çıkmayın, gevşek taşlara yaslanmayın ve çocukları eyvanların içinde serbest bırakmayın. Kaymakamlığın sayfasına göre Döşemealtı Belediyesi ile Akdeniz Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi hanın yeniden canlandırılması için ortak bir çalışma yürütüyor; onarım tamamlanınca burada kültürel etkinlikler ve bir müze planlanıyor. Yani gördüğünüz hal geçici olabilir; fotoğrafları bu yüzden de çekin. Aynı sayfa hanı, kervan yolunda Termessos'a varmadan önceki son konaklama yeri olarak anar; bu bilgiyi günün sonunda Ariassos'ta hatırlayacaksınız. Kırk beş dakika dış tur, taç kapı ve avlu için yeterlidir. Aracınıza dönüp Burdur yönünde devam edin; bir sonraki durak sizi ana yoldan ayırıp Katran Dağı'nın eteğine götürecek.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi, Evdir Hanı; Döşemealtı Kaymakamlığı.

Evdir Han'dan Burdur yönünde devam ederken batıda Katran Dağı'nın kütlesi büyür; Karain bu dağın doğu yamacında, Yağca Mahallesi sınırlarında, kent merkezine 27-30 kilometre uzaklıktadır. Kaynaklar uzaklığı farklı verir: Kültür Portalı 30, Vikipedi 27 kilometre yazar; önemli olan ana yoldan 5-6 kilometre içeri girmeniz gerektiğidir, Karain tabelasını izleyin. Bu durakta mağaranın kendisini uzun uzun anlatmayacağız; Radar'ın Termessos'tan Karain'e rotası ve mekan sayfası onu ayrıntıyla veriyor. Burada Karain, iki Selçuklu hanı arasında bir mola ve bir bakış noktasıdır. Aracı ziyaretçi karşılama noktasına bırakın; girişin ücretli olduğunu, saat, ücret ve kapalı gün bilgisinin değişebildiğini unutmayın ve güncel bilgiyi resmi sitesinden kontrol edin. Mağara ağzı, Kültür Portalı'na göre karşılama noktasından 470 basamaklı bir merdivenle çıkılan yüksekliktedir ve önündeki traverten ovasından yaklaşık 150 metre yukarıda, denizden 430-450 metre yüksektedir. Basamakları acele etmeden çıkın; su alın ve yazın sabah saatlerini seçin. Çıkarken arada durup arkanıza bakın: aşağıda uzanan ova, sabah Evdir Han'ı gördüğünüz Antalya tarafına doğru açılır ve kervan yolunun geçtiği hat buradan tek bakışta kavranır. Hanlar işte bu ovanın kenarında, dağın eteğini izleyerek kuzeye dizilmiştir. Yukarıda, mağaranın dış duvarlarında Grekçe bir kitabe ve nişler vardır; Kültür Portalı mağaranın adak yeri olarak kullanıldığını yazar. Yani bu kaya barınağı, hanlardan bin yıldan fazla bir süre önce de yol üstünde uğranan bir yerdi. İçeride üç ana göz birbirine koridorlar ve dar geçitlerle bağlanır; kalsit duvarlara ve sarkıtlara dokunmadan, işaretli yolu izleyerek gezin. Kazıların 1946'da İsmail Kılıç Kökten'le başladığını, aralıklarla 2008'e kadar sürdüğünü ve yaklaşık 11 metre kalınlığında bir kültür dolgusu bulunduğunu bilmek bu kısa ziyaret için yeterlidir. Mağara Alt Yontmataş'tan Klasik Çağ'a kesintisiz iskan edilmiştir; en uzun ve en önemli yerleşim katmanı Paleolitik döneme aittir. Buluntuların bir kısmı mağaranın yakınındaki Karain Müzesi'nde, bir kısmı Antalya Müzesi'ndedir; mağaradan inince küçük müzeye yarım saat ayırın. Taş aletleri ve kemik buluntuları hanlarda gördüğünüz kesme taş işçiliğiyle yan yana düşünmek, aynı vadide geçen zamanın ölçeğini verir. Vikipedi'ye göre mağara Katran Dağı'nın yamacındaki Çadır Tepesi'nde, Kretase kireçtaşı içinde karstik süreçlerle oluşmuştur ve 1997'de birinci derece arkeolojik ve doğal sit ilan edilmiştir. Karain 1994'ten beri UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ndedir. Bir saatlik durak merdiven, mağara ve müze için sıkışık ama yeterlidir; mağarayı ayrıntılı gezmek isteyen öteki rotayı seçsin. Müzenin çevresinde kısa bir mola verin ve Kırkgöz'e geçmeden önce nefeslenin. Dönüşte aynı yoldan Antalya-Burdur yoluna çıkıp kuzeye, Burdur yönüne devam edin. Yol kısa süre sonra Kırkgöz mevkiine, Pınarbaşı'na ulaşır ve ikinci han yolun kenarında belirir.

Kaynak: Kültür Portalı, Karain Mağarası; Vikipedi.

Kırkgöz Han, Antalya-Burdur güzergahında Kırkgöz mevkiinde, Bıyıklı Mahallesi'nde, kent merkezine 30 kilometre uzaklıktadır; BAKA onu eski Antalya-Afyon yolunun ikinci durak yeri olarak anar. Yani Evdir'de geceleyen bir kervanın bir sonraki konağı burasıydı; iki han arasındaki mesafeyi sabahtan beri kendiniz ölçtünüz. Hanın yanı başında Pınarbaşı, yani Kırkgöz kaynakları vardır; aracı bıraktıktan sonra önce suyun çıktığı tarafa yürüyün, hanın neden tam buraya kurulduğu bir bakışta anlaşılır. Sonra güney cepheye, taç kapıya dönün. Kapı cepheden dışa taşkın ve anıtsaldır; Evdir'in mermer yıldız geçmelerine karşılık burada sade bordürler ve sivri kemerli bir eyvan görürsünüz. Kapıdaki altı satırlık kitabe yapıyı ribat olarak adlandırır; banisi İsmetü'd-Dünya ve'd-Din Hatun'dur ve Kültür Portalı onu Mugiseddin Tuğrul Şah'ın kızı, II. Kılıçarslan'ın torunu olarak tanıtır. Yapı II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde, 1237-1246 arasında inşa edilmiştir; kitabenin son satırında tarihten yalnızca "on üç" sözcüğü okunabilmiştir. Kültür Portalı aynı baninin adının Uluborlu'dan gelen 1232 tarihli bir inşa kitabesinde de geçtiğini yazar. Rotadaki iki hanın arasında aşağı yukarı bir kuşak vardır; Evdir'de sultanın kendisi, Kırkgöz'de hanedandan bir kadın yaptırandır. Dış cephede kare prizma biçimli payandaları ve köşe kulelerini sayarak bir tur atın; duvarlar Evdir'inkine göre çok daha sağlam ayaktadır ve BAKA yapıyı "çok sağlam bir durumda" diye tanımlar. Han 2009'da tamamlanan onarımdan beri turistik tesis olarak kullanılıyor; avluya girmeden içerideki görevliye haber verin ve kullanım alanlarına saygı gösterin. Avlu, kuzey-güney doğrultusunda uzanan dikdörtgen planın güney yarısını tutar; doğu ve batısında çift sıralı revaklar, kuzeybatı ve kuzeydoğu köşelerinde odalar, güneyde taç kapıya bitişik iki oda bulunur. Revakların tonoz gölgesinde durup avlunun ortasına bakın; Evdir'de yıkık gördüğünüz eyvan düzeninin burada çatısıyla nasıl durduğunu anlarsınız. Onarım sırasında avlu zemininde bir sarnıç ortaya çıkarılmış, güneydoğu köşesinde de seramik fırını kalıntıları bulunmuştur; Kaymakamlık bunları hanın yalnızca konaklama değil üretim ve yaşam alanı da olduğunun kanıtı sayar. Sarnıcın yerini görevliye sorun, çoğu ziyaretçi onu fark etmeden geçer. Avlunun kuzeyinde kapalı barınak bölümü vardır; doğu-batı yönünde uzanan bu geniş mekan sivri beşik tonozla örtülüdür ve kemerlerle güçlendirilmiştir. Kapalı bölümün içinde durup sabah Evdir'de gördüğünüz planı hatırlayın: burada kapalı bir barınak ile açık avlu yan yana, orada yalnızca açık avlu ve dört eyvan vardı. Kitabedeki ifadeler, Kaymakamlığa göre, hanın doğudan batıya seyahat eden yolcular için bir konaklama merkezi olarak tasarlandığını gösterir. Aynı sayfa hanı tarihi İpek Yolu güzergahının önemli duraklarından biri olarak anar. Güney cephe gün ortasında doğrudan ışık alır; taç kapıyı o saatte, revakları ise tonoz gölgeleriyle çekin. Hanın tesis olarak kullanılması ziyaret düzenini değiştirebilir; yola çıkmadan açık olup olmadığını öğrenin. Bir saat han, kaynaklar ve kısa bir mola için yeterlidir. Buradan Ariassos'a kadar yol Toroslara tırmanmaya başlar; su ve yakıt kontrolünü burada yapın, çünkü son durak bir dağ geçidinin yanındaki ören yeridir.

Kaynak: Döşemealtı Kaymakamlığı; Kültür Portalı, Kırkgöz Han; BAKA.

Kırkgöz'den sonra Burdur yolu Toroslara tırmanır ve Çubukbeli'ne, Antalya kıyısını Anadolu platosuna bağlayan geçide ulaşır. Ariassos geçidin batısında, Antalya'ya yaklaşık 50 kilometre uzaklıkta, Akkoç köyünün yaklaşık 1 kilometre ötesinde, 900 metrenin üstündeki dik bir yamaçtadır. Kültür Portalı'na göre kente Antalya-Bucak yolundaki ayrımdan inilerek ulaşılır; tabelayı kaçırmamak için hızı düşürün. Aracı yamacın dibinde bırakıp yürüyün; ören yeri Antalya Müzesi'ne bağlıdır ve giriş düzeni değişebilir, yola çıkmadan resmi siteye bakın. İlk gördüğünüz şey üç kemerli anıtsal şehir kapısı olacak. Kapı Roma dönemine aittir; Kültür Portalı onu Severus Alexander dönemine tarihler, Vikipedi 3. yüzyıl der ve üstünde bir zamanlar dört heykel bulunduğunu ekler. Kapı neredeyse eksiksiz ayaktadır; kemerlerin altından geçin, sonra arkanıza dönüp vadiye bakın, kervan yolunun Pisidia'ya girdiği eşik tam burasıdır. Kent Helenistik dönemde, MÖ 3. yüzyılda kurulmuş ve Bizans döneminde MS 7. yüzyıla kadar yaşamıştır; Kültür Portalı kuruluşu daha kesin biçimde MÖ 189-188'e, Manlius Vulso'nun seferine ve Apameia Barışı'na bağlar. Strabon'un Artemidoros'tan aktardığı "Aarassos" adı bu kentin adıdır. Sikkeler MÖ 1. yüzyıldan Gallienus dönemine, 253-267'ye kadar basılmıştır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kenti, dağlık Pisidia'yı ovalık Pamphylia'ya bağlayan yolların yakınındaki stratejik bir nokta olarak tanımlar. Kapıdan sonra ana caddeyi izleyin; aynı müdürlük son araştırmalara dayanarak bu caddenin Termessos'a giden Roma dönemi yoluna bağlandığını yazar. Yani sabah Evdir'de Termessos'a varmadan önceki son han diye öğrendiğiniz bağ burada taşla kapanır. Yamaçta bazilika, bouleuterion, stoa, nymphaion, gymnasion ve hamam kalıntıları dağınık durur; tiyatro tamamen haraptır, onu bulmak için vakit harcamayın. Bizans döneminden üç küçük kilise kalıntısı da vardır; bunları kentin son yüzyıllarının tarihi yapıları olarak not edin. Asıl zamanınızı nekropollere ayırın: kentin doğusunda ve batısında iki mezarlık alanı vardır ve heroon tipi anıtsal mezarlar Ariassos'un en iyi korunmuş kalıntılarıdır. Batı nekropolünün kuzeyinde dokuz mozole tipi mezar ile kırk kadar basit mezar binası, doğu nekropolünde dokuz mezar yapısı sayılır. Mozolelere yakından bakın: iki basamaklı krepis üstünde ortostatlı bir podyum, üstte çift tonoz örtü ve lahit odasına anteler arasından altı basamakla çıkış. Pisidia tipi kalkanlı lahitler ve kayaya oyulmuş basit gömüler de aynı alanda görülür. Mezar anıtlarının içine girmeyin; tonoz taşları yerinden oynamış olabilir. Fotoğraf için öğle sonrasının eğik ışığı kapının kemerlerine ve mezar cephelerine derinlik verir. Yamaç dik ve patikalar belirsizdir; sağlam ayakkabı, su ve dönüş için yeterli gün ışığı gerekir, geçitte hava Antalya'dan belirgin biçimde serindir. Doksan dakika kapı, cadde ve iki nekropol için yeterlidir. Dönüş aynı yoldan Antalya'ya bir saat kadar sürer; yol üstünde Kırkgöz'de ikinci kez durup akşam ışığında kaynakların başında dinlenebilirsiniz.

Kaynak: Kültür Portalı, Ariassos; Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.