Evdir Han

Evdir Han, Antalya'dan kuzeye çıkan eski kervan yolunun ilk durağı ve kentin en eski Selçuklu hanıdır. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre Antalya'nın yaklaşık 18 kilometre kuzeybatısında, Yeşilbayır köyünün yakınındadır; Kalkınma Ajansı yapıyı bugünkü Antalya-Korkuteli karayolunun bir kilometre doğusuna yerleştirir. Yolun kıyısından bakıldığında geniş bir avluyu çeviren yüksek duvarlar ve ortadaki taç kapı seçilir. Kırkgöz Han'ın restore edilmiş hali Selçuklu kervansarayının bitmiş yüzünü gösterirken, Evdir Han onun ham halidir; onarım görmemiş taş, taşçı işaretleri ve yıkık kapı üst kısmıyla yapının kendisi anlatır. Hanın üç satırlık mermer kitabesi bugün yerinde değildir. 1928'de, tarih kısmı eksik olmasına rağmen R. Riefstahl tarafından okunan kitabe, yapının Selçuklu Sultanı I. İzzeddin Keykavus zamanında yapıldığını ortaya koyar. Ansiklopedi bu dönemi 1211-1220, Kaymakamlık ise 1210-1219 olarak verir; yani han 1210'lu yıllarda, Antalya'nın Selçuklu yönetimine girmesinden hemen sonra inşa edilmiştir. Antalya'nın o dönemde bir ticaret merkezine dönüşmesiyle kervan yolunun ilk konağı burası olmuştur. Evdir Han'ı Anadolu'da özel kılan planıdır. Kalkınma Ajansı'nın anlattığı gibi, 20. yüzyıl başlarına kadar ulaşım at ve develerle sağlanır, ticaret malları bu hayvanlarla taşınır ve kervanlar yol boyunca han ve kervansaraylarda konaklardı. Selçuklu kervansaraylarında görülen açık avlulu, dört ana eyvanlı plan tipi Anadolu'da yalnızca iki yapıda uygulanmıştır. Biri Evdir Han, diğeri Harran'ın 30 kilometre güneydoğusundaki 1215 tarihli Han el-Barur'dur. Ansiklopedi, Anadolu'da pek benimsenmeyen bu şemanın diğer Selçuklu bölgelerinde yaygın olduğunu yazar. Kuzey-güney doğrultusundaki düzgün dikdörtgen yapı 54 metreye 67,6 metre ölçülerindedir. Doğu ve batı cephelerinde üçer, diğer cephelerinde ikişer olmak üzere toplam on adet dört köşeli payanda duvarları destekler. Avlu 34,5 metreye 45,1 metre ölçülerinde dikdörtgen bir alandır ve dört yönden, çift sıra taş ayaklara basan tonozlu derin eyvanlarla kuşatılmıştır. Giriş eyvanı, onun karşısındaki ve yanlardaki eksen üzerindeki eyvanlar yüksek ve geniş ana eyvanlardır; diğerleri galeri ölçülerindedir. Doğu ve güney duvarlarında birer kapıdan, bugün yalnızca üçer basamağı görülebilen merdivenlerle, dışa payanda gibi yansıtılmış küçük mekanlara çıkıldığı anlaşılır; ansiklopedi bunların gözetleme kulesi olarak kullanılmış olabileceğini belirtir. Yapı genelinde moloz dolgu üzerine düzenli kesme taş kaplama vardır ve taşlar üzerinde çok sayıda değişik taşçı işareti görülür; kapıya yaklaşmadan önce duvarlarda bu işaretleri aramak gezinin küçük oyunudur. Hanın bezemesi güney cephedeki taç kapıda toplanmıştır. Kapı dışa taşkındır ve kalıntılardan anlaşıldığına göre beden duvarından da yüksek tutulmuştur; üst bölümü bugün kısmen yıkıktır. Nişin yedi sıra mukarnaslı kavsarası, silindirik köşe sütunçeleri üzerindeki konsollara oturan sivri bir kemerle kuşatılır. Girişin iki yanındaki mihrabiye nişlerinin kavsaraları üç sıra mukarnaslıdır ve içeriye basık kemerli bir kapıdan girilir. Büyük ölçüde mermerden yapılan bu kısım neredeyse tamamıyla bezelidir; nişi dıştan iki dendan dizisiyle beş ve on kollu yıldız geçmelerle süslü geniş bir şerit kuşatır, kemer yüzeyinde düğüm motifleriyle birleşen daireler ve baklava dilimleri, mukarnaslarda yelpaze ve istiridye motifleri görülür. Kalkınma Ajansı da yapının en dikkat çeken kısmı olarak sivri kemerli ana kapıyı gösterir. Ansiklopedi, planı ve taç kapısındaki süslemeleriyle Evdir Han'ın Selçuklu sanatı içinde önemli bir yere sahip olduğunu vurgular. Öğle güneşi oymaları düzleştirir; sabah ya da ikindi ışığında mermer işçiliği derinlik kazanır. Ansiklopedi maddesi yapının çok bakımsız durumda olduğunu kaydeder ve bugün de atıl durumdadır. Kaymakamlık, Döşemealtı Belediyesi ile Akdeniz Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi'nin hanı yeniden canlandırmak için ortak bir çalışma yürüttüğünü, restorasyon sonrasında kültürel etkinliklere ev sahipliği yapmasının ve içinde bir müze kurulmasının planlandığını yazar. Bu yüzden gittiğiniz gün alanın bir kısmı çalışma nedeniyle kapalı olabilir; güncel durumu Kaymakamlık ya da belediye duyurularından kontrol edin. Han açık arazide, yolun hemen kıyısındadır; ücret ya da gişe söz konusu değildir, ama yıkık duvar üstlerine çıkmayın ve çocukları kapı kalıntısının altında bırakmayın. Antalya'dan Korkuteli yönüne giden karayolunu izleyerek araçla yarım saatte ulaşılır; Yeşilbayır yönüne giden toplu taşıma hatları için Büyükşehir'in ulaşım sayfasına bakın. Kaymakamlık, Termessos'a varmadan önce konaklanacak son han olarak tanımladığı Evdir'i Karain Mağarası ve Kırkgöz Han ile aynı gün gezmek, Selçuklu kervan yolunu baştan sona izlemek demektir.