Kırkgöz Han

Antalya-Burdur yolunda, Kırkgöz mevkiinde, suların yeryüzüne çıktığı yerin başında duran Kırkgöz Han, Selçuklu döneminden günümüze ulaşan en sağlam kervansaraylardan biridir. Batı Akdeniz Kalkınma Ajansı'na göre Antalya'ya 30 kilometre uzaklıkta, Pınarbaşı mevkiinde yer alır ve eski Antalya-Afyon yolunun Antalya'dan sonraki ikinci durağıdır; ilk durak güneydeki Evdir Han'dır. Kültür Portalı adresini Bıyıklı Mahallesi olarak verir. Han, 2009'da tamamlanan onarımın ardından turistik tesis olarak kullanılmaktadır. Kaymakamlık yapıyı tarihi İpek Yolu güzergahının önemli duraklarından biri olarak tanıtır. Yapının kimliği avlu taç kapısındaki altı satırlık kitabede yazılıdır. Kitabe yapıyı ribat olarak tanımlar ve banisinin İsmetü'd-Dünya ve'd-Din adlı bir hanım olduğunu söyler. Kültür Portalı'na göre bu hanım Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan'ın oğlu Mugiseddin Tuğrul Şah'ın kızıdır ve adı Uluborlu'daki 1232 tarihli bir cami kitabesinde de bani olarak geçer. Kitabe yapının Selçuklu Sultanı II. Gıyaseddin Keyhüsrev zamanında, yani 1237 ile 1246 arasında inşa edildiğini belirtir; tarih satırında yalnızca "on üç" okunduğu için kesin yıl bilinmez. Kültür Portalı bu kitabeyi iki açıdan eşsiz sayar; sultanı daha önceki Selçuklu hükümdarlık alametleri arasında görülmeyen taç, sancak ve kuşağın sahibi olarak tanımlar ve ribatın işlevini ilk kez açıkça doğudan batıya seyahat edenlerin ağırlanacağı bir yer olarak yazar. Han kuzey-güney doğrultusunda dikdörtgen bir plana oturur ve iki kütleden oluşur; geniş bir avlu etrafına dizilmiş mekanlar ile avlunun kuzeyindeki kapalı barınak. Dış cepheler, cephe yüksekliğine varan kare prizma biçimli payandalar ve köşe kuleleriyle desteklenmiştir; uzaktan bir kale gibi görünmesinin nedeni budur. Güney cephenin ortasındaki taç kapı cepheden dışa taşan yatay dikdörtgen bir kütledir ve işlenmeden yalın bırakılmış enli bordürlerle kuşatılmış sivri kemerli bir eyvan biçimindedir. Evdir Han'ın mermer bezemeli kapısıyla karşılaştırıldığında Kırkgöz'ün kapısı sadedir; bu sadelik yapının karakteridir. Basık kemerli kapı açıklığından sivri beşik tonozlu giriş eyvanına, oradan dikdörtgen avluya geçilir. Avlunun doğu ve batı kenarlarında, kare ayaklara oturan ve sivri kemerlerle birbirine bağlanan çift sıralı revaklar karşılıklı yer alır. Kültür Portalı avluyu, etrafı kapalı ve yarı açık mekanlarla çevrili geniş bir alan olarak tanımlar. Kuzeybatı ve kuzeydoğu köşelerindeki odalar ile taç kapının iki yanındaki odalar sivri beşik tonozla örtülüdür. Onarım sırasında avlunun ortasında, zemin kotunun altında bir sarnıcın ağzı ortaya çıkarılmış, güneydoğu köşesinde ise bir seramik fırınının kalıntısı bulunmuştur. Kaymakamlık bu buluntuları hanın yalnızca konaklama değil, üretim ve yaşam alanı olarak da kullanıldığının işareti sayar. Avlunun kuzeyindeki basık kemerli kapıdan kapalı barınağa girilir. Burası doğu-batı yönünde uzanan, sivri beşik tonozla örtülü kesintisiz tek bir mekandır ve tonoz kuzey-güney yönünde altı sivri kemerle takviye edilmiştir. Kervanın hayvanları ve yükü kışın burada, yolcular ise avlu çevresindeki odalarda kalırdı. Loş tonozun altında durup kemer dizisine bakmak, Selçuklu taş ustalığının en yalın anlatımıdır. Hanın adı yanı başındaki sudan gelir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün ilçe sayfasına göre Döşemealtı, adını Düden Şelalesi'ni besleyen Kırkgöz Gölü'nden alır; 1934'te Korkuteli yönünden gelen ailelerin yerleşmesiyle Kırkgöz-Yeniköy olarak kurulan yerleşim, Antalya'ya 20 kilometre uzaklıkta ve Antalya-Burdur karayolu üzerindedir. Aynı sayfaya göre dönemin valisi Haşim İşcan köye 60 iskan evi yaptırmış ve bu evlere Kıbrıs'tan gelen aileler yerleştirilmiştir. Kaynak suları hanın önünde geniş bir göl oluşturur. Han gezisinin ardından göl kıyısında yürümek rotanın doğal parçasıdır. Göl ve kaynakları kentin içme suyu havzasıdır. Kıyıya inerken uyarı levhalarına ve koruma çitlerine uyun, suya girmeyin. Han bir tesis olarak işletildiği için avlusuna girmek genellikle serbesttir, ama ziyaret saatleri ve avluda düzenlenen etkinlikler işletmeye bağlıdır; gitmeden önce güncel durumu sorun. Ulaşım için Antalya-Burdur yolunu kuzeye izlemek yeterlidir; Döşemealtı'na giden toplu taşıma hatları ve sefer bilgisi için Büyükşehir'in ulaşım sayfasını kontrol edin. Evdir Han, Karain Mağarası ve Ariassos ile aynı eksende durduğundan, bir gün içinde Selçuklu kervan yolunu Pisidia'ya kadar izlemek mümkündür.