Trabzon Surları ve İki Dere Arasında Ortahisar Yürüyüşü

Yürüyüşe surların en yüksek kesiminden, Yukarı Hisar ile İç Kale'nin bulunduğu güney uçtan başlayın. Kültür Portalı ve İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Trabzon surlarını Yukarı Hisar ve İç Kale, Orta Hisar ve Aşağı Hisar olarak üç bölüme ayırır. Bu üç bölüm tek bir kale gibi değil, denize kadar inen bir kent suru gibi çalışır; İngilizce Vikipedi de yapının bir kaleden çok kent surları olduğunu vurgular. Bu yüzden ilk dakikalarda tek bir giriş kapısı aramak yerine sur hattının nereden nereye uzandığını gözünüzle izleyin.

Yukarı Hisar, kentin akropolü ve iç kaleyi koruyan kesimdir. Türkçe Vikipedi ilk kalenin milattan önce iki binli yıllarda yapıldığının sanıldığını yazar. Surların bugün görülen en eski bölümünün tarihi konusunda kaynaklar ayrışır. Kültür Portalı en eski kesimi milattan önce dördüncü yüzyıla tarihlerken, İngilizce Vikipedi en eski bölümü Roma döneminde milattan sonra birinci yüzyıla bağlar ve milattan önce beşinci yüzyılda kenti gören Ksenophon'un surlardan söz ettiğini ekler. Bu farkı akılda tutup duvarları tek bir döneme bağlamamak en doğrusudur.

İç kalenin güneyinde iki katlı kalın bir sur ve kulelerle güçlendirilmiş bir kesim bulunur; kaynaklar burayı diğer hisarlardan daha yüksek olarak tanımlar. Duvarlara yakından baktığınızda farklı boyda taşların bir arada kullanıldığını görürsünüz. Türkçe Vikipedi kalenin eski anıtlardan toplanan taşlarla yapıldığını, yirminci yüzyılın başında ise bu kez aynı taşların yeni binalarda kullanıldığını yazar. Moloz ve blok taştan örülü bazı kesimlerde insan kabartmalarına rastlandığı da kaynaklarda geçer, bu yüzden duvar yüzünü acele etmeden tarayın.

İngilizce Vikipedi Trabzon İmparatorluğu'nun sarayının Yukarı Hisar'da olduğunu belirtir. KÜRE Ansiklopedi, Zağnos Vadisi'nin güneyindeki İç Kale bölgesinde Kültür ve Turizm Bakanlığı koordinasyonunda arkeolojik kazılar yürütüldüğünü anlatır. Bu kazılarda Komnenos hanedanına ait olduğu düşünülen kagir bir saray kalıntısı, bir hamam, duvar kalıntıları ve tonozlu yapılar bulunmuştur. Kazı alanı çoğu zaman çitle çevrilidir; içeri girmeye çalışmayın, kenardan kalıntıların planını okumaya çalışın. Buluntuların onarılıp alanın ziyarete açılması hedeflendiği için gelecekte burada daha fazlası görülebilecek.

Evliya Çelebi kalenin dağ tarafındaki hendeği cehennem kuyusuna benzer derin bir hendek olarak anlatır. Bu benzetmeyi aklınızda tutarak sur kenarından iki yandaki vadilere bakın; batıdaki Zağnos ve doğudaki Tabakhane vadileri hendeğin doğal karşılığıdır. Kültür Portalı surların tam da bu iki vadi arasındaki yüksek kaya kütlesine kurulduğunu yazar. Roma döneminde Yukarı Hisar'a tatlı su getirmek için bir su kemeri yapıldığını da İngilizce Vikipedi aktarır; o kemerin izini bir sonraki durakta, batı yamaçta arayacaksınız.

Orta Hisar'ı İmparator II. Aleksios'un yaptırdığı, batısında İmaret ve Zağanos kapılarının, diğer yanlarında Tabakhane ve Kule kapılarının bulunduğu kaynaklarda yer alır. Sur duvarları arasında bulunan Osmanlı dönemine ait bazı kitabeler bugün Trabzon Müzesi'nde sergilenir. Fotoğraf için sabah ışığını bekleyin, çünkü yüksek duvarlar öğleden sonra gölgeye düşer. Buradan batı yamaçtan aşağı inerek Zağnos Vadisi Parkı'na yürüyün; iniş dik olduğu için ıslak taşlarda adımlarınıza dikkat edin.

Kaynak: Kültür Portalı, Trabzon Kalesi; KÜRE Ansiklopedi, Zağnos Vadisi; Vikipedi, Trabzon Kalesi; Wikipedia, Walls of Trabzon.

Zağnos Vadisi, surların batı hendeğini oluşturan vadidir ve bugün kent içinde bir park olarak kullanılır. KÜRE Ansiklopedi, vadinin on beşinci yüzyılda Trabzon'un Osmanlı topraklarına katılmasından sonra imar faaliyetlerinde bulunan Zağnos Paşa'nın adıyla anıldığını yazar. İki binli yılların başında Trabzon Büyükşehir Belediyesi ve Toplu Konut İdaresi burada kentsel dönüşüm çalışmaları başlattı. Plansız yapılar kaldırıldı, yürüyüş yolları, peyzaj düzenlemeleri, açık yeşil alanlar ve sosyal donatılar yapıldı. İngilizce Vikipedi bu düzenlemeyle surların ve su kemerinin artık engelsiz göründüğünü belirtir.

Parka indiğinizde önce vadinin tabanında birkaç adım yürüyün ve yukarıya, sur hattına bakın. Az önce üstünde durduğunuz duvarlar buradan bütün yükseklikleriyle görünür ve kentin neden bu kaya kütlesinin üstüne kurulduğunu bir bakışta anlarsınız. Vadide yaya yolları, oturma alanları ve çocuk oyun alanları bulunur. KÜRE Ansiklopedi parkta bölgeye özgü ve egzotik türlerin tanıtımı için kurulmuş bir kuş gözlem parkı olduğunu da yazar. Banklardan birine oturup surların batı yüzünü acele etmeden izlemek bu durağın asıl işidir.

Ardından vadinin ortasındaki Zağnos Köprüsü'ne yürüyün. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü köprünün Zindan Kapı ile İmaret Kapısı'nı birbirine bağladığını, tarihi kaynakların burada eskiden iner kalkar ahşap bir köprüden söz ettiğini yazar. Türkçe Vikipedi köprünün adını 1467'de onu yenileyen Zağanos Paşa'dan aldığını ve 1888'de yenilenip genişletildiğini aktarır. Kültür Portalı köprüyü kesme taştan, iki mesnetli, tek gözlü ve yuvarlak kemerli bir yapı olarak tanımlar. Kaynaklar köprünün göz sayısında ayrışır; İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü üst üste kemerli iki gözden söz eder, bu yüzden kemerleri aşağıdan kendiniz sayın.

Köprü ayaklarına yakından bakın. Kültür Portalı ayaklarda Roma, Bizans ve Osmanlı işçiliğinin görüldüğünü, araştırmacıların ise köprüde dört yapı evresi tespit ettiğini yazar. Bugünkü korkuluk özgün değildir; köprü ulaşım için konsollarla genişletilmiş ve üzerine betonarme bir tabliye eklenmiştir. Bu yüzden köprüyü üstten değil alttan, taş kemerin göründüğü açıdan fotoğraflamak daha doğru bir sonuç verir.

Köprünün yakınında kesme taştan, dörtgen planlı Zağnos Burcu yükselir. Haber kaynakları burcun II. Aleksios döneminde yapıldığını ve bir süre zindan olarak kullanıldığını aktarır. Burcun doğu girişindeki Abdullah Paşa Çeşmesi'ni gözden kaçırmayın. Çeşme 1844'te Trabzon Valisi Haznedarzade Abdullah Paşa tarafından mermerden yaptırıldı ve aslında bugünkü Taksim Meydanı'ndaki su maksemi önündeydi; caddeler genişletilirken sökülüp buraya taşındı. Ampir üslubundaki cephede üçgen alınlığın ortasında Sultan Abdülmecid'in tuğrası, lülenin çevresinde hayat ağacı motifi ve aynalıkta dokuz satırlık Farsça kitabe bulunur.

İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, kalenin batı yamacındaki İmaret Deresi üzerinde beş gözlü bir su kemeri bulunduğunu ve çevredeki kayalıklarda su getiren künklerin görülebildiğini yazar. Vadinin yamaçlarında bu izleri arayın, ancak yamaçlara tırmanmayın. Vadiden ayrılırken doğu yamaçtaki sur hattının üstüne bakın; bir sonraki durak olan ahşap ev oradan seçilir. Kısa ama dik bir yokuşla yeniden sur içine çıkacaksınız.

Kaynak: KÜRE Ansiklopedi, Zağnos Vadisi; Kültür Portalı, Zağnos Köprüsü ve Abdullah Paşa Çeşmesi; Trabzon İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Köprüler, Çeşmeler ve Su Kemerleri.

Kanuni Evi, Zağnos Vadisi'nin hemen üstünde, sur hattının yanında duran iki katlı ahşap bir yapıdır. Türkçe Vikipedi evin on dokuzuncu yüzyılda yapıldığını, 1994 yılında Trabzon Valiliği tarafından onarılarak müze olarak hizmete girdiğini yazar. Ev, Kanuni Sultan Süleyman'ın doğduğu mahallededir; ancak kaynaklar bu yapıyı padişahın doğduğu ev olarak değil, onun adını taşıyan bir müze evi olarak tanıtır. Bu ayrımı bilerek gezmek, hem evi hem mahalleyi doğru okumanızı sağlar.

Türkçe Vikipedi Süleyman'ın 6 Kasım 1494'te Trabzon'da doğduğunu, babası Selim'in o sırada Trabzon valisi olduğunu aktarır. Aynı kaynağa göre çocukluk yıllarını süt kardeşi Yahya Efendi ile birlikte Trabzon'da geçirmiştir. Trabzon'un bugün kendini Kanuni'nin doğduğu kent olarak anlatması bu yüzdendir. Evin ziyaretinde bu bağlantıyı akılda tutmak, sergilenen nesnelerin neden burada durduğunu açıklar.

Ev yıllarca Kanuni Evi adıyla tanındı. Şubat 2018 tarihli bir haber, yapının bir yıl önce Kanuni Sultan Süleyman Osmanlı Kültürevi'ne dönüştürüldüğünü ve ziyaretçileri üç Osmanlı hükümdarının balmumu heykelleriyle karşıladığını yazar. Aynı haber sergide görseller, heykeller ve tanıtıcı yayınlar bulunduğunu, ziyaretçilerin Osmanlı kaftanı giyebildiğini aktarır. Yerel tabelalarda ve haritalarda iki adı birden görebilirsiniz; ikisi aynı yeri anlatır. Sergi düzeni zaman içinde değişebileceği için içeride ne bulacağınızı önceden kesin bilemeyebilirsiniz.

Türkçe Vikipedi müze koleksiyonunda Kanuni'ye ait olduğu belirtilen bir kılıç, bir kaftan, bir portre ve onun yazdığı bir şiirin yer aldığını yazar. Bu nesnelerin önünde açıklama levhalarını okuyun, çünkü hangi parçanın özgün, hangisinin canlandırma olduğunu orada öğrenirsiniz. Ev zaman zaman geçici sergilere de ev sahipliği yapar. Mayıs 2022'de burada Kanuni döneminin saltanatını ve gündelik yaşamını kronolojik olarak anlatan elli dört minyatürlük Süleymanname sergisi açılmıştı.

İçeride nesneler kadar evin kendisine de bakın. Odaların dizilişi, ahşap tavanlar ve pencerelerin vadiye bakan konumu Ortahisar'ın geleneksel sivil mimarisini yansıtır. 2022 tarihli bir haber, bu evi Yarımbıyıklıoğlu ve Kundupoğlu evleriyle birlikte Ortahisar'ın kent kültürünü taşıyan yapılar arasında sayar. Aynı haber Ortahisar'ı Osmanlı dönemine ait evleri, Arnavut kaldırımlı sokakları, dik yokuşları ve çeşmeleriyle anlatır. Evden çıktığınızda çevredeki sokakları bu gözle okuyun.

Müzenin ziyaret günlerini ve saatlerini rakamla vermiyoruz; güncel bilgiyi resmi kaynaklardan kontrol edin. Kalabalık gruplarla karşılaşırsanız önce çevredeki sokakları gezip sonra geri dönmek iyi bir seçimdir. Evin önünden Zağnos Vadisi'ne doğru bakan noktadan, az önce aşağıda yürüdüğünüz parkı yukarıdan görürsünüz. Buradan doğuya, Ortahisar'ın içinden geçerek Tabakhane vadisine yürüyün; yol eski kentin ortasından geçtiği için yavaş yürüyüp sokak dokusuna bakmaya değer.

Kaynak: Vikipedi, Kanuni Evi; Karar, Osmanlı'nın izlerini taşıyan müze ilgi görüyor; İstiklal, Tarihi dokusunu koruyan Ortahisar kültür rotasında.

Tabakhane Köprüsü, Ortahisar'ın doğusunda Kuzgun Dere üzerinde, Ortahisar ile Cumhuriyet mahallelerini birbirine bağlar. Kültür Portalı köprünün batı ayağının Ortahisar'a oturduğunu yazar; yani bu köprü surla çevrili eski kentin doğu yakadaki çıkışıdır. İngilizce Vikipedi Orta Hisar'ın kapıları arasında Tabakhane Kapısı'nı da sayar. Köprüye vardığınızda önce bir uçta durun ve vadinin iki yamacına bakın; kale durağında yukarıdan gördüğünüz doğu hendeği şimdi tam önünüzdedir.

Köprünün en dikkat çekici yanı iki kademeli yapısıdır. Kültür Portalı ilk kademenin tek gözlü, ikinci kademenin ise altı oval kemerli gözden oluştuğunu yazar. Bu düzeni görmek için köprünün üstünde kalmayın, vadi tarafından ya da yandan bakabileceğiniz bir noktaya geçin. Kemerlerin hepsini aynı karede yakalamak için geniş açılı bir kadraj işe yarar.

Köprünün tarihi kaynaklarda uzun ve katmanlı anlatılır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ilk kuruluşunun Roma döneminde birinci yüzyıla uzandığını, köprünün bugünkü haliyle bir Osmanlı yapısı olduğunu ve son şeklini on dokuzuncu yüzyılda aldığını yazar. Nisan 2026 tarihli bir habere göre köprü Bizans İmparatoru I. Justinianus döneminde genişletildi, Trabzon İmparatorluğu zamanında onarıldı ve 1833'te Trabzon Valisi Emin Muhlis Paşa tarafından kapsamlı biçimde yenilendi. Aynı habere göre köprü güneyde Roma, kuzeyde ise Akkoyunlu ve Osmanlı dönemlerine ait iki ana bölümden oluşur.

Kaynaklar bazı noktalarda birbirinden ayrılır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Evliya Çelebi'nin köprüyü Karakoyunlu yapısı olarak andığını aktarırken, haber köprünün Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan tarafından kagir hale getirildiğini yazar. Türkçe Vikipedi ise bugünkü köprünün 1800'lü yıllarda yapıldığını ve 1880'de onarıldığını söyler. Bu farklar köprünün yüzyıllar boyunca defalarca elden geçtiğini gösterir; tek bir yapım tarihi aramak yerine güney ve kuzey bölümlerindeki taş işçiliği farkına bakın.

Aynı haber, köprünün özellikle güney bölümündeki Roma dönemi katmanlarını incelemek için arkeolojik kazı ve ardından onarım çalışması planlandığını bildirir. Haberde konuşan bir uzman, vadide Roma dönemine ait kaya mezarları, su kemerleri ve rıhtım kalıntıları bulunduğunu söyler. Ziyaretiniz sırasında çalışma sürüyorsa köprünün bir bölümü çitle kapatılmış olabilir; çalışma alanına girmeyin ve bilgi levhası varsa onu okuyun. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü de aynı derenin üzerinde İnce Köprü adıyla bilinen on üçüncü yüzyıldan kalma küçük bir su kemerinden söz eder.

Kuzgun Dere vadisi de Zağnos gibi yıllarca yapılaşmayla örtülmüştü. İngilizce Vikipedi vadideki kaçak yapıların yıkıldığını ve alanın ileride parka dönüştürüleceğini yazar. Bu yüzden vadiye bakarken gördüğünüz boşluklar yeni bir düzenlemenin hazırlığıdır. Rotayı burada bitirin; Zağnos'tan başlayıp Tabakhane'de biten yürüyüşle eski kenti iki hendeği arasında baştan sona geçmiş oldunuz. Köprünün doğu ucundan kent merkezine dönmek için yerel olarak yolu sorun.

Kaynak: Kültür Portalı, Tabakhane Köprüsü; Trabzon İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Köprüler, Çeşmeler ve Su Kemerleri; İstiklal, Trabzon'daki Tabakhane Köprüsü gün yüzüne çıkacak.