Sur Kapısından Müzeye Nikaia'nın Katmanları

Rotaya kentin kuzey ucundaki İstanbul Kapı'dan, Atatürk Caddesi'nin surlara ulaştığı noktadan başlayın. Kapıyı önce dışarıdan görmek için sur hattının dışına çıkın ve yapıya İstanbul yolundan gelen bir yolcunun gözüyle bakın. İstanbul Kapı dış, orta ve iç olmak üzere üç ayrı kapıdan oluşur ve kapıların arasında oval bir avlu bulunur. Avlunun ortasında durup önce dış, sonra iç kemere bakın; üç kapının aynı eksen üzerinde nasıl dizildiğini en iyi buradan görürsünüz. Kapı sövelerinin granit sütunlardan yapıldığına ve üstlerinde yüksek bir kemer taşıdığına dikkat edin. Sövelerin üzerinde yüzleri dışarı dönük iki Medusa başı var; İznik Kaymakamlığı bunların kötü ruhları uzak tutmak için konduğunu yazar. İznik Belediyesi'nin kaydına göre kapı Roma döneminde yapıldı ve İmparator Hadrianus zamanında, MS 123'te onarıldı. Bursa Büyükşehir Belediyesi'ne göre İstanbul Kapı ile güneydeki Yenişehir Kapı, İznik Müzesi Müdürlüğü ile belediyenin yürüttüğü restorasyon çalışmalarına konu oldu.

Buradan sur hattını izleyerek doğuya, Lefke Kapı'ya yürüyün; yol yer yer surdan uzaklaşırsa kent içinden doğu yönünü koruyun. Surlar kentin çevresinde yaklaşık 4.970 metre boyunca uzanır ve yükseklikleri 10 ile 13 metre arasında değişir. Yürürken yuvarlak ve kare burçları sayın; resmi kaynaklara göre halkada toplam 114 burç var. Duvar yüzeyinde tuğla sıralarıyla büyük kesme taşların birbirini izlediğini göreceksiniz, surların büyük bölümü bu teknikle örülmüştür. Bithynia döneminde, MÖ 4. yüzyılda başlayan surlar Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin aktardığına göre önce 2,5 kilometre kadardı. Hat, 258'deki Got saldırılarının ardından bugünkü uzunluğuna genişletildi. Bizans onarımları ve 1204 ile 1261 arasındaki İznik İmparatorluğu dönemindeki güçlendirmeler duvara yeni katmanlar ekledi. Bu yüzden aynı duvar boyunca malzemenin ve işçiliğin değiştiğini, bazı kesimlerde ana duvarın önünde ikinci bir sıra bulunduğunu fark edeceksiniz.

Duvarın içine yerleştirilmiş sütun gövdelerine, başlıklara ve yazıtlı taşlara bakın; bunlar daha eski yapıların yıkıntılarından devşirilmiştir. TDV İslam Ansiklopedisi, Bizanslıların yazılı lahitleri de inşa malzemesi olarak kullandığını kaydeder. Kaynaklar surlarda Yunanca ve Latince yazıtlar bulunduğunu, bazı burçların da yazıt taşıdığını kaydeder; kule yüzlerini fotoğraf makinenizin yakınlaştırmasıyla tarayın. İznik Belediyesi, kentin savunması için Roma tiyatrosunun feda edildiğini ve surların oradaki kesme taşlarla örüldüğünü yazar; rotanın üçüncü durağında bu bağı hatırlayın.

Lefke Kapı'ya vardığınızda onun da İstanbul Kapı'ya benzer bir düzende birden çok kapıdan oluştuğunu görün. Buradaki fark, avlunun Bizans döneminde kapatılarak bir koridora dönüştürülmüş olmasıdır. Orta kemerin üzerindeki iki yazıta bakın; kaynaklara göre bunlardan biri İmparator Hadrianus adına yazılmıştır. İznik Belediyesi, kapıdaki bir kitabenin eseri prokonsül M. Plancius Varus'un eyaletin başkenti Nikaia'ya adadığını söylediğini aktarır. Kapıdaki devşirme friz parçalarına ve mermer sütunlara da yakından bakın. Kaynaklar kapıların tarihlenmesinde ayrışır; Kültür Portalı'nın envanter kaydı Lefke Kapı'yı Hadrianus'un kenti ziyaretiyle ilişkilendirirken UNESCO dosyası dört ana kapıyı Vespasianus ile oğlu Titus'a bağlar. Belediyenin Lefke Kapı Antik Su Yolu adıyla andığı ve Hadrianus'un buyruğuyla yapıldığını belirttiği 822 metrelik Roma su yolu da bu kesimdedir. Kapının doğuya bakan dış yüzü sabah güneşini alır, fotoğraf için bu cepheyi günün erken saatinde yakalamaya çalışın. Surları ve kapı kemerlerini yalnızca yerden izleyin, duvar üstlerine ve yıkık burçlara çıkmayın. Son olarak kente Lefke Kapı'dan girin ve doğu-batı doğrultusundaki ana eksenden batıya yürüyün; bu yol sizi kentin kavşağındaki Ayasofya'ya götürür.

Kaynak: Kültür Portalı; İznik Belediyesi; İznik Kaymakamlığı; UNESCO Geçici Liste.

Doğu-batı ekseninden geldiğinizde Ayasofya, kentin iki ana caddesinin kesiştiği kavşağın güneydoğu köşesinde karşınıza çıkar. İçeri girmeden önce yapının çevresini bir kez dolaşın, çünkü bugünkü görünüm farklı yüzyıllarda üst üste eklenmiş en az üç yapım evresinin toplamıdır. Kaynaklara göre burada önce bir Roma gymnasium'u vardı ve yapının ilk evresi onun taş temellerine oturtulmuş tuğla duvarlı bir bazilikadır. Bu ilk bazilikanın 4. ile 5. yüzyıllar arasında yapıldığı düşünülür; UNESCO dosyası ise yapının 6. yüzyılda İmparator Iustinianus döneminde yeniden inşa edildiğini belirtir. Kuzey ve güney duvarlarında taş temelin üstünde yükselen tuğla örgüye bakın; kalın harç tabakası ve büyük tuğlalar bu erken evrenin izidir. Yapının adı yazılı belgelerde ilk kez 11 Ekim 787'de Patrik Tarasios yönetiminde toplanan Yedinci Konsil dolayısıyla geçer.

Yapı 1065 depreminde neredeyse bütünüyle yıkıldı ve zemini 1,40 metre yükseltilerek adeta yeniden inşa edildi. Bu onarımda apsis beş yüzlü hale getirildi ve iki yanına kubbeli yan hücreler eklendi. Doğu ucuna dışarıdan bakarak beş yüzlü apsisin köşelerini seçmeye çalışın. 1331'de Orhan Gazi kenti aldıktan sonra yapı camiye çevrildi, mihrap ve minare eklendi ve Orhan Camii adıyla anılmaya başladı. Kanuni Sultan Süleyman döneminde bir yangından sonra Mimar Sinan yapıyı onardı. Anadolu Ajansı'nın aktardığına göre bu onarımda iç mekandaki kemer ve sütunlar kaldırılarak geniş açıklıklı kemerler yapıldı ve mihrabın her yerden görülmesi sağlandı. 18. yüzyıl sonu ile 19. yüzyıl başında yapıyı gören gezginler onu harap ve terk edilmiş olarak anlatır. 1935'ten sonra müze olarak ziyarete açılan yapı, 2007'de başlayan restorasyonun ardından 2011'de yeniden camiye dönüştürüldü.

Bugün burası bir cami olduğu için içeri girmeden önce ziyaret adabına uyun. Ayakkabılarınızı çıkarın, omuz ve dizleri örten kıyafet giyin; kadın ziyaretçiler başlarını örtsün. Namaz vakitlerinde ziyareti sonraya bırakın ve içeride görevlilerin yönlendirmesine uyun. Anadolu Ajansı'nın haberine göre yapıda ibadet alanı ile ziyaret alanı birbirinden ayrılmıştır. Sesinizi alçak tutun, ibadet edenlerin önünden geçmeyin ve flaşlı çekim yapmayın.

İçeride önce zemine bakın; 1935 ve 1953 onarımlarında renkli taşlarla bezenmiş bir zemin döşemesi ortaya çıkarıldı. Aynı çalışmalarda Bizans döneminden kalma yarım yuvarlak oturma kademeleri de bulundu. Bu tür kademeler bazilikalarda genellikle apsisin iç kavsine yerleşir, izlerini o yönde arayın. Anadolu Ajansı, güney duvarındaki yarım elips biçimli bir nişte Bizans dönemine ait bir fresk bulunduğunu yazar. Kültür Portalı ile İznik Belediyesi ayrıca yapıdaki bir mezar odasının duvarında da fresk kalıntısı bulunduğunu kaydeder. Döşemenin ve fresklerin bir kısmı halıyla örtülü ya da ziyaretçi alanının dışında kalabilir; göremediğiniz bir ayrıntıyı görevliye sorun. Dışarı çıktığınızda taş temel, tuğla duvar ve sonraki onarımlar arasındaki geçişleri tek kareye sığdırmaya çalışın. Buradan kavşaktan güneybatıya yönelin; Roma Tiyatrosu kentin güneybatı kesiminde, kısa bir yürüyüş uzaklığındadır.

Kaynak: Kültür Portalı; İznik Belediyesi; Anadolu Ajansı; UNESCO Geçici Liste.

Tiyatro, Kültür Portalı'nın kaydına göre kentin güneybatısında, Selçuk Mahallesi'nde yer alır. Bursa Büyükşehir Belediyesi'ne göre uzun süren kazı ve restorasyonun ardından Mart 2024'te ziyarete açıldı; kazı sürdüğü için alanın o gün açık olup olmadığını ve ziyaret saatlerini gitmeden kontrol edin. Yapı MS 2. yüzyılda, İmparator Traianus döneminde Bithynia valisi Plinius tarafından yaptırıldı. Anadolu'daki tiyatroların çoğu bir yamaca yaslanır, bu tiyatro ise düz bir araziye kuruldu ve oturma sıraları tonozlarla yükseltildi. Kaynaklar onu bu yapım biçimiyle Türkiye'deki tek örnek olarak anar. Yaklaşık on bin seyirci alan yapı 84 metre uzunluğunda, 63 metre genişliğinde bir alanı kaplar.

İçeride önce seyir bölümünü taşıyan kemer ve tonoz sistemine bakın; Kültür Portalı altyapıyı oluşturan bu örtü sisteminin korunduğunu belirtir. İznik Belediyesi, düz alana kurulan tiyatronun oturma bölümünü taşımak için 19 galeri barındırdığını yazar. Ziyaretçi yolunun izin verdiği ölçüde galerilerin ağızlarını sayarak yürüyün ve kemerlerin seyir basamaklarını nasıl taşıdığını izleyin. Ardından sahne binasına yönelin; kaynaklara göre üç katlı olan bu yapının günümüze yalnızca ilk katı ulaştı. Kazılar doğu-batı doğrultusunda 45 metre uzanan sahnenin tamamını açığa çıkardı. Sahne cephesinin bir zamanlar sütunlu galeriler ve zengin mimari süslemelerle kaplı olduğunu düşünerek kalan kaidelere ve bloklara bakın.

Tiyatro yaklaşık iki yüzyıl özgün işlevinde kullanıldı; kaynaklar burada gladyatör dövüşlerinin ve başka gösterilerin yapıldığını yazar. 358, 362 ve 368'deki büyük depremler yapıya ağır zarar verdi. Kültür Portalı'na göre 4. yüzyılda orkestraya duvarlar örüldü ve orkestranın yan duvarlarına bir fresk işlendi. 8. yüzyıldaki Arap akınlarından sonra tiyatronun parçaları sökülerek surların güçlendirilmesinde kullanıldı; ilk durakta gördüğünüz duvarlarla buradaki boşluklar aynı hikayenin iki yüzüdür. 12. yüzyılda alanda iki kilise yapısı kuruldu. 13. yüzyılda, İznik İmparatorluğu döneminde savaşlarda ölen askerlerin tiyatronun dehlizlerine topluca gömüldüğü tespit edildi. Osmanlı döneminde uygun bölümlerde 17. yüzyıla kadar seramik fırınları çalıştı; fırınlar terk edildikten sonra da blokları çevredeki evlerde kullanılmaya devam etti.

Tiyatro ilk kez 1743'te belirlenip krokisi çizildi, ilk kazılar ise 1980'de Bursa Müzesi uzmanı Bedri Yalman tarafından başlatıldı. Kazılar sonraki yıllarda İznik Müzesi başkanlığında sürdü, son dönemde Dokuz Eylül Üniversitesi'nden Prof. Dr. Aygün Ekin Meriç'in ekibi tarafından yürütüldü. Bursa Büyükşehir Belediyesi'ne göre kazılarda alanın yerleşim izlerinin MÖ 6. yüzyıla kadar uzandığı görüldü. Ziyaretçi yolundan ayrılmayın, kazı ve restorasyon alanlarına ve tonoz ağızlarına girmeyin. Fotoğraf için seyir bölümünün eğrisini ve sahnenin uzun çizgisini aynı karede toplayan bir açı arayın. Zamanınız varsa batıya, göl kıyısındaki Göl Kapı'nın kalıntısına kısa bir sapma yapabilirsiniz; kapıdan pek az iz kaldı, sağdaki kulenin ancak yarısı ayakta. Ardından güneydoğuya, Yenişehir Kapı yönüne yürüyün; tiyatro kazılarının buluntularını son durak olan İznik Müzesi'nde göreceksiniz.

Kaynak: Kültür Portalı; Bursa Büyükşehir Belediyesi; İznik Belediyesi; Vikipedi, İznik Roma Tiyatrosu.

Rotanın son durağı, Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın kaydına göre Mahmut Çelebi Mahallesi'nde, Yenişehir Kapı'nın yakınında duran İznik Müzesi. Müze 1935'te Yakup Çelebi Zaviyesi'nde açıldı, 1960'ta Nilüfer Hatun İmareti'ne taşındı. Bakanlığın 2020 ile 2022 arasında yaptırdığı yeni bina, arkeolojik eserlerle birlikte 16 Ocak 2023'te ziyarete açıldı. Nilüfer Hatun İmareti ise bugün ayrı bir müze olarak, Türk İslam Eserleri Müzesi adıyla hizmet veriyor. Ziyaret saatlerini, kapalı günü ve giriş koşullarını gitmeden resmi sitesinden kontrol edin. Sergi salonları zemin kattadır, üst katta idari bölümler ve depolar yer alır. Müzede yaklaşık 1.500 eser sergilenir ve en eskileri MÖ 6500'lü yıllara uzanır.

Salonlar kronolojik düzenlenmiştir: Neolitik, Kalkolitik, Tunç Çağı, Helenistik, Roma, Doğu Roma ve Osmanlı dönemleri sırayla gelir. Bu sırayı bozmadan yürüyün, çünkü gün boyunca gördüğünüz yapılar burada zaman çizelgesindeki yerlerine oturur. Eserler çevredeki höyüklerin eski kazılarından ve bugün de süren İznik Çini Fırınları, İznik Roma Tiyatrosu, göldeki su altı bazilikası ile Hisardere Nekropolü kazılarından gelir. Roma dönemi eserleri arasında, tavlaya benzeyen ve her oyuncunun on beş taşla oynadığı, duodecim scripta adlı oyunun mermer oyun masasını arayın. Akhilleus lahdinin dört yüzünde Troya Savaşı'ndan sahneler, Agamemnon, Akhilleus ve tutsağı Briseis betimlenir; bir yüzde ilkbaharı, yazı ve sonbaharı temsil eden figürler vardır.

Lahitler müzenin en etkileyici bölümüdür. Hisardere Nekropolü'nün önemli buluntularından olan, MS 2. yüzyıla tarihlenen Antigonos lahdinde yatan adam 45 ile 50 yaşları arasında ölmüş ve üç kat yün kefene sarılarak gömülmüştü. Kefenin bir bölümü, başının altındaki ahşap yastık ve gövdesinin altındaki ahşap yatağın bir kısmı günümüze ulaştı. Lahdi eşi Arete yaptırdı; üzerinde Arete'nin figürü ve kocası için yazdırdığı bir ağıt metni bulunur. Nigerine ve Astyris lahdi, 30 ile 45 yaşları arasında ölen anne Nigerine ile 25 ile 30 yaşları arasında ölen kızı Astyris'e aittir. Bedenler keten, yün ve ipek kefenlere sarılı olarak bulundu; ön yüzdeki yazıta göre lahdi kız, annesi ve kendisi için satın almıştı. MS 2. yüzyıldan kalan Nike-Eros lahdinde iki figür birbirinden bağımsız işlenmiştir ve bedenin üzerinde kefen izleri korunur. Elbeyli sınırlarındaki Hespekli mevkiinde 1967'de bulunan, fresklerle süslü MS 4. ya da 5. yüzyıl mezar odasının bir replikası da buradadır; özgün oda sonradan defineciler tarafından tahrip edildi.

Çini fırınları kazısının buluntularına ayrı zaman ayırın. UNESCO dosyası, İstanbul Üniversitesi'nin otuz yılı aşkın süredir yürüttüğü kazıların İznik seramiğinin üretim ve bezeme tekniklerini ortaya çıkardığını yazar. TDV İslam Ansiklopedisi de kazılarda bulunan fırın ateşhanelerinin ve seramik parçalarının müzede saklandığını belirtir. Tiyatronun buluntularına baktığınızda bir önceki durakta gördüğünüz tonozları ve sahne bloklarını hatırlayın. Ardından bahçeye çıkın; açık hava sergisinde ağırlıkla sütun başlıkları, lahitler, steller ve yazıtlar gibi taş eserler yer alır. Bahçede de sergi dönemlere göre dizilmiştir, gün boyunca sur duvarlarında gördüğünüz devşirme parçaların benzerlerini burada yakından inceleyebilirsiniz. Tesiste tuvalet, otopark ve mescit bulunur.

Müzeden çıkınca yakındaki Yenişehir Kapı'ya yürüyün; kapı İznik'ten Yenişehir ve Bursa yönüne giden yolun başında durur. Kesme taşla örülen kapı dış, orta ve iç olmak üzere üç bölümden oluşur ve iç kapıya kare bir avludan geçilerek ulaşılır. İznik Belediyesi kapıyı MS 1. yüzyıla, İmparator Claudius dönemine tarihlerken Kültür Portalı'nın envanter kaydı 268 ile 270 yıllarını verir. Zamanınız kalırsa Lefke Kapı yakınındaki Nilüfer Hatun İmareti'ne de uğrayın; I. Murad'ın annesi adına 1388'de yaptırılan yapı, UNESCO dosyasına göre ters T planla kurulmuş ilk imarettir. Bursa'ya dönmeden önce son sefer saatini kontrol etmeyi unutmayın.

Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Müzeleri; KVMGM; UNESCO Geçici Liste; Vikipedi, İznik Müzesi.