İznik Surları

İznik Surları, İznik'in tarihi merkezini beş kenarlı bir çokgen biçiminde çepeçevre saran, yaklaşık 4970 metre uzunluğundaki şehir surlarıdır. İznik Kaymakamlığı'na göre yüksekliği 10-13 metre arasında değişen surlarda yuvarlak ve kare planlı 114 burç bulunur. Bursa Büyükşehir Belediyesi surları dört ana ve on iki tali kapısı olan çift duvarlı bir savunma sistemi olarak tanımlar. Duvarlarda kesme taş, tuğla, moloz taş ve Horasan harcı kullanılmış, yer yer eski yapılardan devşirilmiş bloklar ve kabartmalı parçalar da duvara örülmüştür. Tarih İznik'in bugünkü yerleşimi Helenistik dönemden kalan düzenli kent planını ana çizgileriyle korur ve iki ana caddenin kesiştiği noktadan bakınca dört ana kapı görülür. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre ilkçağ sikkelerinde Altın Şehir diye anılan kentin çevresinde, kapıları dört yöne açılan surlar vardı. Kaymakamlığa göre surların yapımı Bithynia döneminde, MÖ 4. yüzyılda başladı ve Roma ile Bizans dönemlerindeki eklemelerle bugünkü biçimini aldı. Roma döneminde sınırlarının dışına taşarak büyüyen şehre yeni sur kapıları yapıldı. Kent 123 yılındaki şiddetli bir depremde harabeye döndü ve İmparator Hadrianus tarafından yeniden imar ettirildi; bu yüzden Hadrianus şehrin ikinci kurucusu sayılır. 258 yılına doğru Bithynia'yı istila eden Gotlar şehri yağmaladı, ancak kent sonraki on yıl içinde yeniden toparlandı. Göl Kapısı'nda bulunduğu bilinen bir yazıt, surların İmparator Marcus Aurelius Claudius döneminde onarıldığını anlatır. 368 depreminde surlar yine büyük zarar gördü. 8. yüzyılda Arap orduları şehri kuşattıysa da güçlü surları aşamadı. Hasar gören surlar III. Leon döneminden itibaren onarılırken kentteki birçok yapıdan, bu arada Roma tiyatrosundan da taş toplandı. Eylül 1065'teki depremde surlar ve burçlar bir kez daha ağır hasar gördü. 11. yüzyılın sonunda bir süre Anadolu Selçuklularının merkezi olan şehir, 1097'de Haçlı orduları tarafından kuşatıldı ve Bizans'a teslim edildi. TDV'ye göre Bizanslılar bu kısa dönemden kalan mezar taşlarını daha sonra surların onarımında kullandı. 1204'ten sonra İznik Laskaris hanedanı döneminde Bizans'ın yönetim merkezi olunca surlar onarıldı ve önlerine bir duvar daha örülerek savunma güçlendirildi. Şehir o dönemde güçlü surları, hendekleri ve geniş caddeleriyle hayranlık uyandırıyordu. Osman Bey 1300'de şehri kuşattıysa da surları aşamadı ve yakınına Diraz Ali Kulesi denen bir havale kulesi yaptırarak ablukayı sürdürdü. Şehir, 1329'daki Pelekanon Savaşı'nın ardından 2 Mart 1331'de Orhan Bey'e teslim oldu. Evliya Çelebi 1648'de geldiğinde kalede muhafız olmadığını, kapıların yalnızca geceleri kapatıldığını ve hendeğin kuruduğunu yazar. Kapılar Kuzeydeki İstanbul Kapısı üç ayrı kapıdan oluşur ve dıştaki kapı ile en içteki kapı arasında oval bir avlu yer alır. Dıştan ilk kapının söveleri granit sütunlardan yapılmıştır. En içteki kapının sövelerinde yüzleri dışarı dönük iki Medusa başı görülür; kaymakamlığa göre bunlar kenti kötü ruhların etkisinden korumak için konmuştur. Doğudaki Lefke Kapısı İstanbul Kapısı'na çok benzer ve ikisinin aynı dönemde yapılmış olması güçlü bir olasılıktır, ancak kesin tarihleri belirlenememiştir. Lefke Kapısı'nın kemerleri üzerindeki yazıtlarda İmparator Hadrianus'un adı geçer. Kapının sol yanında, insan figürlerinin sıkışık biçimde işlendiği, yüksek kabartma görünümlü devşirme bir friz vardır. Kapı adını Lefke, yani bugünkü Osmaneli yönüne giden yoldan alır ve Vikipedi'ye göre bugün 1,80 metrelik kısmı toprak altında kalmıştır. Batıdaki Göl Kapısı'ndan bugün pek iz kalmamıştır; sağdaki kulenin yarısı ayaktadır, soldakinin ise yalnızca temeli bellidir. Güneydeki Yenişehir Kapısı da üç bölümden oluşur ve iç kapıya kare planlı bir avludan geçilerek ulaşılır. Nasıl gezilir Surlar açık alandadır ve kapıların çevresi serbestçe gezilebilir. İstanbul Kapısı Atatürk Caddesi'nin kuzey ucunda, Lefke Kapısı ise Kılıçarslan Caddesi'nin doğu ucundadır, bu yüzden şehir merkezinden ikisine de kısa bir yürüyüşle varılır. Surların çevresini tamamen dolaşmak yaklaşık beş kilometrelik bir yürüyüş demektir. Zamanınız kısıtlıysa kuzeyde İstanbul, doğuda Lefke ve güneyde Yenişehir kapılarını görerek surların farklı yüzlerini tanıyabilirsiniz. Duvarlarda farklı dönemlerin izini sürmek için tuğla sıralarına ve duvara örülmüş eski taş parçalarına bakın; her onarım surun dokusunda ayrı bir katman bıraktı. Bursa Büyükşehir Belediyesi 2016'da surlarda temizlik ve restorasyon çalışması başlattı ve Anadolu Ajansı 2024'te İstanbul ile Yenişehir kapılarının da restore edildiğini bildirdi. Roma Tiyatrosu ve İznik Müzesi güneydeki Yenişehir Kapısı'na, Nilüfer Hatun İmareti ise Lefke Kapısı'na yakındır; surları bu yerlerin ziyaretiyle aynı güne sığdırmak kolaydır. Kültür Portalı'na göre İznik'e Bursa Terminali'nden gidilir; güncel sefer bilgisini terminalden ya da otobüs firmalarından kontrol edin.