İznik Roma Tiyatrosu

İznik Roma Tiyatrosu, Roma İmparatoru Traianus döneminde, MS 2. yüzyılın başında inşa edilmiş, yaklaşık on bin seyirci alan bir tiyatrodur. Surlarla çevrili eski şehrin içinde, Ayasofya'nın yaklaşık 400 metre güneybatısında yer alır. Dokuz Eylül Üniversitesi'nin kazı ekibi onu Anadolu'da ayakta kalan en görkemli Roma dönemi eserlerinden biri olarak tanıtır. Plinius'un mektupları Yapının tarihi kesin olarak bilinir, çünkü MS 111 yılında Bithynia valisi olan Genç Plinius imparatora yazdığı mektuplarda yapımı süren tiyatrodan söz eder. Plinius bu mektuplarda yapının henüz bitmediğini, mali ve statik sorunlar yaşandığını anlatır. Aynı mektuplara göre halk meclisi ve hayırsever yurttaşlar tiyatroya sütunlu galeriler yaptırmaya karar vermişti. 2016-2017 kazılarında sahne binasının iki yanında bu sütunlu galerilere ait yapı parçaları gerçekten ortaya çıkarıldı. Kazı başkanı Aygün Ekin Meriç'in makalesine göre yapıya 10 milyon sesterces harcanmıştır. Mimari Tiyatro bir yamaca yaslanmaz; düz bir alanda, tonozlu bir alt yapının üzerinde yükselir. Roma mimari geleneğine uygun bu yapım biçimi Türkiye'de tek örnek olarak gösterilir. Oturma basamakları alt, orta ve üst olmak üzere üç kuşaktan oluşur ve yapı 102 x 79 metrelik bir alanı kaplar. En üst sırada oturan bir seyirci, orkestradaki oyunları yaklaşık yirmi metre yükseklikten izlerdi. Sahne binası üç giriş kapısı ve koridorlarla birbirinden ayrılan dört ana mekandan oluşur ve eldeki verilere göre iki katlı olduğu düşünülür. Süslemesinde mitolojik ve bitkisel motifler kullanılmıştır. Gövde moloz taş ve harçla örülmüş, ardından kireçtaşı bloklarla bitirilmiştir; sahne binasında ve bazı alanlarda mermer kaplama da vardır. Burada gladyatör dövüşleri yapıldığını belgeleyen bir kılıç ve kalkan kabartması da bulunmuştur. Yüzyıllar boyunca değişen kullanım Kazılar, tiyatronun özgün kullanımının yalnızca iki yüz yıl kadar sürdüğünü gösterir. Sahne binasının temel seviyesinde bulunan ve MÖ 6. yüzyıla tarihlenen bir kadeh parçası, bölgenin tarihini ilk kez Arkaik döneme kadar geri götürmüştür. MS 259'daki Got akınları kenti büyük ölçüde harap etti, ancak bulunan geç dönem sütun başlıkları tiyatronun 3. yüzyılda onarıldığını gösterir. AA'nın aktardığına göre yapı 358, 362 ve 368 yıllarındaki depremlerde de hasar görüp onarımlar geçirdi. 4. yüzyıldan sonra alan dini amaçlarla kullanıldı ve 557 depreminden sonra terk edilerek bir süre yıkıntıların döküldüğü bir alana dönüştü. 8. yüzyıldaki Arap kuşatmalarında zarar gören surlar onarılırken tiyatrodan da taş toplandı ve bu parçalar surlarda devşirme malzeme olarak kullanıldı. 9. yüzyıldan sonra tiyatro ve çevresi seramik üretilen işliklere ve atölyelere dönüştü. Latinlerin 1204'te İstanbul'u ele geçirmesinin ardından İznik 57 yıl boyunca Bizans yönetiminin merkezi oldu. Bu dönemde savaşlarda ölen askerler oturma basamaklarının üzerindeki toplu mezarlara gömüldü ve orta kuşağın üzerine bir bazilika yapıldı. Osmanlı döneminde oturma basamaklarını taşıyan tonozların içine üçü dikdörtgen, biri yuvarlak planlı dört seramik fırını ve atölye bölümleri kuruldu. Çini fırınları işlevini yitirdikten sonra tiyatronun taşları çevredeki evlerde kullanılmak üzere uzun süre söküldü. Kazılar ve restorasyon Tiyatro ilk kez 1743'te gezgin Pococke tarafından tanımlandı ve krokisi çizildi. İlk kazılar 1980'de Bursa Müzesi'nden Bedri Yalman tarafından başlatıldı ve 2006'ya kadar sürdü; bu dönemde orkestra, oturma basamakları, yan girişler, bazı tonozlu galeriler ve sahne binasının ön cephesi açıldı. 2011-2015 arasında İznik Müzesi başkanlığında sahne binasının arkasındaki odalar ve batı yan girişi ortaya çıkarıldı. 2016'dan beri kazıları Dokuz Eylül Üniversitesi Arkeoloji Bölümü'nden bir ekip yürütüyor. Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin sponsorluğunda tamamlanan restorasyonun ardından tiyatro Mart 2024'te yeniden ziyarete açıldı. Ziyaret Gezerken oturma basamaklarının altındaki tonozlu galerilere dikkat edin; tiyatroyu öteki antik tiyatrolardan ayıran şey, bir yamaca yaslanmak yerine bu yapay taşıyıcıların üzerinde yükselmesidir. Kazılarda bu tonozların içinde Osmanlı dönemine ait fırınlar bulunduğunu bilerek gezmek, aynı yapıda Roma, Bizans ve Osmanlı katmanlarını ayırt etmeyi kolaylaştırır. Kazılardan çıkan birçok buluntu bugün İznik Müzesi'nde sergilenir ve müze tiyatronun yarım kilometreden az güneydoğusundadır. Kültür Portalı'na göre İznik'e Bursa Terminali'nden gidilir, tiyatroya da ilçe merkezinden ulaşılır. Ziyaret saatleri ve giriş koşulları için güncel bilgiyi İznik Müzesi'nden ya da Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın resmi kanallarından alın.