Odunpazarı'nda Eski Eskişehir, Lületaşından Cama

Rotaya Kurşunlu Külliyesi'nin dış avlusundan girerek başlayın. Külliyenin binaları merkezdeki caminin doğu, güney ve batı yanlarında U biçiminde sıralanır ve birbirine duvarla bağlanarak bir dış avlu oluşturur. Avlunun her kenarında bir kapı vardır, bu yüzden hangi sokaktan gelirseniz gelin içeri kolayca girersiniz. Külliyenin vezir Çoban Mustafa Paşa tarafından yaptırıldığını, vakıf kayıtlarına göre binaların büyük kısmının 1517 ile 1525 arasında yapıldığını aklınızda tutun. Mimarının, Mimar Sinan'dan önce mimarbaşı olan Acem Ali olduğu kaynaklarda ihtimal olarak geçer. Avluda yürürken binaların aynı seviyede durmadığına dikkat edin; arazinin eğimi yüzünden yapılar arasında kademeler vardır. Lületaşı Müzesi, külliyenin hanikah ya da medrese olarak anılan bölümündedir ve camiye göre daha yüksekte durur. Kubbeli mekana ve hücrelere önündeki merdivenlerden çıkılır, avluya bakan cephe boyunca uzanan revak yenilemelerle yeniden kurulmuştur. Müzeye girmeden önce bu revakın altında bir an durup avluya ve kurşun kaplı kubbelere bakın. İçeride Eskişehir Valiliği'nin 1998'den beri düzenlediği uluslararası lületaşı festivallerinden, el sanatları yarışmalarından ve sergilerden toplanan eserler sergilenir. Bu eserler İl Özel İdaresi tarafından satın alınmış, müze 2008'de Odunpazarı Belediyesi tarafından açılmıştır. Kaynaklar koleksiyonu 60 sanatçının yaklaşık 400 eseri olarak tanımlar. Vitrinleri gezerken önce taşın rengine bakın; lületaşı beyaz ya da beyaza yakın tonlarda, ince gözenekli ve yumuşak bir maddedir. Islakken yumuşadığı, kuruyunca sertleştiği için ustalar onu nemliyken oyar ve kuruyunca kalıcı bir biçim kazanır. Bu yüzden vitrinlerdeki ince oymaların, çok küçük yüzlerin ve kıvrımların bir bıçak ucuyla ne kadar sabırla çıkarıldığını yakından inceleyin. Taşın Deniz Köpüğü, Meerschaum ve sepiyolit adlarıyla da anıldığını, sepiyolit adının bir Alman mineralog tarafından 19. yüzyılda verildiğini panolarda arayın. Taşın toprağın 150 metreye kadar inen derinliklerinde bulunduğunu, arkeolojik çalışmalara göre ise yaklaşık beş bin yıldır bilindiğini panolarda okuyabilirsiniz. Lületaşı yanmaz ve kuruyunca önemli bir direnç kazanır, ince oymaların yüzyıllarca dayanabilmesi buna bağlıdır. Kuru lületaşı suda yüzecek kadar hafiftir, bu da onun dünyada pipo yapımında neden bu kadar aranan bir malzeme olduğunu açıklar. Ustaların lületaşının yolunu ilk gösteren köstebeği kendilerine pir saydığını anlatan halk söylencesi de bu taşın kente ne kadar işlediğini gösterir. Müzenin bulunduğu binada, Osmanlı döneminde eğitim görenlerin kaldığı odaların bugün atölyelere dönüştürüldüğünü unutmayın; çıkarken hücrelerin önünden geçip açık olanlara göz atın. Avluya döndüğünüzde kuzeye uzanan kervansaray yapısına bakın; orada Sıcak Cam Üfleme Atölyesi ve Cam Sanatları Merkezi bulunur ve rotanın son durağıyla bağ kurar. Külliyenin sıbyan mektebi 2010'dan beri kütüphane olarak kullanılıyor, avlunun bu sakin köşesi kısa bir mola için de uygundur. Müze pazartesi kapalıdır, giriş koşullarını ve saatleri resmi sayfasından kontrol edin. Buradan kuzeye doğru kısa bir yürüyüşle, müzede gördüğünüz taşın bugün işlendiği Atlıhan'a inersiniz.

Kaynak: Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Lületaşı Müzesi ve Kurşunlu Külliyesi; TDV İslam Ansiklopedisi, Kurşunlu Külliyesi; Vikipedi, Lületaşı.

Atlıhan'a vardığınızda önce kapının önünde durup yapının bütününe bakın. Bu han, 1850'li yıllarda Eskişehir'in büyük toprak sahiplerinden Takattin Bey tarafından yaptırıldı. Amacı, çevre köy, kasaba ve şehirlerden gelen pazarcıların, yolcuların ve köylülerin hem kendilerinin hem de hayvanlarının konaklamasını sağlamaktı. Semtin adını veren odun pazarına gelen tüccarların da burada kaldığı anlatılır, yani bu avlu Odunpazarı'nın gündelik ticaretinin tam ortasındaydı. Hanın içinde bir çay ocağı bulunduğu için yapı yalnızca konaklama yeri olmaktan çıkıp bölge halkının toplandığı, gündemin konuşulduğu bir mekana dönüştü. Zamanla Tavafçı Hanı ve Odunpazarı Hanı gibi adlarla da anıldı. 20. yüzyılın ikinci yarısından sonra eski işlevini yitiren han harabeye döndü. Bugün gördüğünüz yapı, Odunpazarı Belediyesi'nin Odunpazarı Evleri'ni Yaşatma Projesi kapsamında 2006'da özgün mimarisi göz önünde tutularak yeniden inşa edildi ve Atlıhan adını aldı. Bu yüzden duvarlara bakarken ayakta kalmış eski bir han değil, bir yeniden yapım gördüğünüzü bilerek bakın. Han 768 metrekarelik bir alana yayılır ve zemin ile birinci kat olmak üzere iki kattan oluşur. Önce zemin katı bir tur dolaşın, sonra birinci kata çıkıp oradaki birimleri de gezin. Atlıhan'ın bugünkü asıl işi lületaşının hem üretilip hem satıldığı birimleri bir arada tutmasıdır. Bir atölyenin önünde durup ustanın taşı nasıl tuttuğuna, hangi araçla hangi sırayla oyduğuna dikkat edin. Lületaşı müzesinde gördüğünüz bitmiş eserlerle burada şekil alan ham parçaları karşılaştırmak, taşın nasıl bir emekten geçtiğini anlamanın en iyi yoludur. Taşın kaynağı da uzakta değildir; Vikipedi, ticari olarak işlenebilir lületaşı yataklarının neredeyse tamamının Eskişehir ilinde bulunduğunu ve kentin çevresinde yüz kilometrekareye yayılmış üç yüzden fazla maden olduğunu yazar. Satın alınan lületaşının zamanla renk alabileceğini, nikotin emen taşın sarardığını da aynı kaynak not eder. Lületaşının dışında gümüş, toprak kap ve cam atölyeleri de handa yer alır, yani aynı avluda birkaç geleneksel zanaati yan yana görebilirsiniz. Ustaları çalışırken fotoğraflamak istiyorsanız önce izin isteyin, çünkü işin ince bir anında dikkatlerini dağıtmamak gerekir. Bir parça almayı düşünürseniz taşın ıslanınca yumuşadığını unutmayın ve onu nemden uzak tutun. Kalabalık saatlerde avlu dolar; sabah erken saatlerde ustalar işlerine daha rahat odaklanır ve sorularınıza daha kolay vakit ayırır. Burada belirli bir dükkan aramak yerine iki katı da dolaşıp tezgahları karşılaştırarak gezin. El sanatlarına ilginiz sürerse Odunpazarı Belediyesi'nin gezi rehberi, kadın girişimcilerin işlettiği Kırk Ambar Çarşısı'nı ve cam, çini ve seramik eserlerin sergilendiği Arasta El Sanatları Çarşısı'nı da semtin çarşıları arasında sayar. Hanın çevresindeki sokaklar, rotanın bir sonraki durağı olan Odunpazarı evlerinin dokusunun başladığı yerdir. Atlıhan'dan çıkınca yokuş yukarı evlerin arasına doğru yürüyün ve semtin meydanına yönelin.

Kaynak: Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Atlıhan El Sanatları Çarşısı; Kültür Portalı, Atlıhan El Sanatları Çarşısı; Odunpazarı Belediyesi, Gezi Rehberi.

Bu durak bir bina değil, bir saatlik serbest bir sokak yürüyüşüdür. Odunpazarı kentin güneyindeki tepeler üzerine kurulmuştur ve bir söylenceye göre Eskişehir'e yerleşmek isteyen ilk topluluk, ciğerin en geç bozulduğu yer burası olduğu için bu tepeleri seçmiştir. Yürüyüşe semtin meydanından başlayın ve oradan kıvrılan dar sokaklara dağılın. Kıvrımlı yollar ve çıkmaz sokaklar bu dokunun karakteridir, bu yüzden haritaya fazla bakmadan bir sokağın sonunu merak ederek yürüyün. Vikipedi bu evlerin Safranbolu, Beypazarı ve Göynük'teki evlerle benzer mimari özellik ve motifler taşıdığını yazar, Go Türkiye ise onları 19. yüzyıl sivil mimarisinin en güzel örnekleri arasında sayar. Semtin dokusu güneyde Bademlik denilen bölgeye kadar uzanır. Evlerin sokağa bakan cephelerinin çıkmalı ve konsollu olduğuna, üst katların sokağa doğru taştığına dikkat edin. Bazı evler beyaz duvarlar arasındaki kahverengi çerçeveleriyle, bazıları çivit mavisi ya da kiremit kırmızısı renkleriyle öne çıkar; sokak sokak renklerin nasıl değiştiğini izleyin. Bu evlerde genellikle alt katta mutfak, ahır, çamaşırlık ya da depo bulunur, aile yaşamını üst katlarda sürdürürdü. Kaynaklar evleri iki tipte anlatır: girişi doğrudan sokaktan olan ve bahçesi arkada kalanlar ile bahçesi önde olup evin bahçe içinde durduğu yapılar. Yürürken bu iki tipi ayırt etmeye çalışın; bahçe duvarının ardında kalan evler sokağa daha kapalıdır. Evler genellikle bir sofa ve çevresindeki odalardan oluşur, ön cephede iki yana pencere açan köşe odası evin en büyük ve en önemli odasıdır. Cumbaların köşeleri bu odaları gösterir, yukarı bakarak onları sayabilirsiniz. Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sinde andığı sokaklardan beşinin bugün de aynı adları taşıdığını bilerek sokak tabelalarını okuyun. Evliya Çelebi kentin 17 mahalleden oluştuğunu ve evlerinin bağlı bahçeli olduğunu yazmıştır. Semtin en yoğun dokusunu taşıyan 30 sokakta 300 evin ve 15 çeşmenin onarımı, Odunpazarı Evleri'ni Yaşatma Projesi kapsamında yapıldı; yol üstündeki çeşmelere de bakın. Şeyh Şehabeddin Caddesi açılırken bazı evlerin yıkıldığı ve semtin bundan sonra sit alanı olarak koruma altına alındığı da TDV İslam Ansiklopedisi'nde anlatılır. 1717'de lületaşı ustası Hafız Ahmet Efendi tarafından yaptırılan konak da bu sokaklardadır ve ustanın lületaşından yaptığı asanın bir örneği bugün Anıtkabir Müzesi'nde sergilenir. Vaktiniz varsa Anadolu Üniversitesi'nin, 1900'lerin başında yapıldığı tahmin edilen iki katlı bir Odunpazarı evini restore ederek açtığı Karikatür Müzesi'ne de uğrayabilirsiniz. Fotoğraf için sabah ışığı beyaz duvarlarla ahşap çerçeveler arasındaki farkı en iyi gösterir. Yollar yer yer diktir ve zemin düz değildir, bu yüzden yürürken dikkatli olun. Bu sokaklar bir müze değil bir semttir; evlerin kapı ve pencerelerinin önünde mahremiyete özen gösterin. Kalabalık saatlerde ana sokaklar dolar, sessiz bir köşe arıyorsanız ara sokaklara sapın. Yürüyüşü yeniden meydanda bitirin; buradan OMM'nin ahşap binası birkaç adım ötede görünür.

Kaynak: Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Odunpazarı Evleri; Vikipedi, Odunpazarı Evleri; TDV İslam Ansiklopedisi, Eskişehir; Odunpazarı Belediyesi, Gezi Rehberi.

OMM'ye girmeden önce binayı dışarıdan, meydan tarafından birkaç dakika izleyin. Bina, Japon mimarlık ofisi Kengo Kuma and Associates tarafından tasarlandı ve Eskişehirli mimar ve koleksiyoner Erol Tabanca tarafından hayata geçirildi. Kaynaklara göre Kuma ve ekibi Eskişehir'e gelip kentin dokusunu inceledi ve semtin odun ticaretinin merkezi olduğunu öğrenince tasarımı bu fikir üzerine kurdu. Cephedeki ahşap kirişlerin semtin odun ticaretine nasıl gönderme yaptığına, kütlelerin tek bir çizgiyi izlemeden kümelendiğine dikkat edin. Ofis, mümkün olduğunca az beton kullanması ve ahşap, taş, kağıt gibi doğal malzemelere ağırlık vermesiyle bilinir; Tokyo'da 2020 Yaz Olimpiyatları için tasarlanan stadyum da onun imzasını taşır. Müzenin anlatımına göre ofis felsefesini doğa ile mimariyi, bina ile bulunduğu yer arasında güçlü bir bağ kuracak biçimde harmanlamak olarak tanımlar. Müze, mimarisinde dört ana unsuru öne çıkarır: geometri, ışık, kümelenme ve ahşap. Tasarımda Odunpazarı sivil mimarisinden, Osmanlı kubbe mimarisinden ve geleneksel Japon mimarisinden esintiler bir araya gelir. Binada kullanılan çam ağaçları, kaynaklara göre Rusya'daki sürdürülebilir ve endüstriyel ormanlarda ömrünü doldurmuş ağaçlardan seçildi. Müze 7 Eylül 2019'da kapılarını açtı ve çevredeki diğer kent müzeleriyle birlikte bir müze meydanı oluşturdu. İçeride üç katlı binanın yaklaşık 4.500 metrekarelik alanında sergileme alanları, etkinlik mekanları ve atölyeler yer alır. Sergileri gezerken yalnız eserlere değil, ahşap yapının mekana süzdüğü ışığa da bakın; müze ışığı mimarisinin ilham kaynaklarından biri olarak tanımlar. Müzede Türkiye'den ve dünyadan modern ve çağdaş sanat eserleri sergilenir, koleksiyondan eserlerin yanında farklı disiplinlerden sanatçıların süreli sergileri de yer alır. Müze kendini Türkiye'den ve dünyadan sanatçıların eserlerinin evrensel bir bakışla sergilendiği bir buluşma noktası olarak tanımlar. Japon bambu ustası Tanabe Chikuunsai IV'ün müze için tasarladığı yerleştirme de kaynaklarda anılır; sergi düzeni değiştiği için gittiğiniz gün nerede olduğunu görevlilere sorun. Süreli sergiler sık değiştiği için gitmeden önce müzenin programını resmi sitesinden kontrol edin. Müze belirli gün ve saatlerde rehberli sergi turları da düzenler; bir tura denk getirebilirseniz eserlerin hikayesini daha derinden dinlersiniz. Çocuklar, gençler ve yetişkinler için atölyeler, seminerler ve sanatçı buluşmaları da müzenin eğitim programının parçasıdır. Müzede fotoğraf çekilebilir, ancak müze kurallarını girişte okuyup uygun alanlarda çekim yapın. Sergi katları arasında acele etmeden dolaşın; doksan dakika, hem binanın kendisine hem de sergilere zaman ayırmanız için ayrılmıştır. Müzenin gün ve saatlerini, giriş koşullarını ve bilet bilgisini ziyaretten önce resmi sitesinden öğrenin. Akşam bir yürüyüş daha yapma imkanınız olursa binayı gece de görün, aydınlatılmış ahşap cephe gündüzden farklı bir görünüm kazanır. Çıkışta Atatürk Bulvarı'na bakan taraftan birkaç adım yürüyerek rotanın son durağı Çağdaş Cam Sanatları Müzesi'ne geçin.

Kaynak: OMM, OMM Binası ve Ziyaret Bilgisi; Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, OMM; Vikipedi, Odunpazarı Modern Müze.

Rotanın son durağı, OMM'nin hemen yakınında, Odunpazarı evleri görünümündeki yapıların arasında duran Çağdaş Cam Sanatları Müzesi'dir. Müze 1 Aralık 2007'de açıldı ve Türkiye'nin ilk çağdaş cam sanatları müzesi olarak anılır. Eskişehir Büyükşehir Belediyesi, Anadolu Üniversitesi ve Cam Dostları Grubu'nun işbirliğiyle kurulmuştur. Vikipedi, müzenin Odunpazarı Evleri Kent Müzesi kompleksinde yer aldığını ve binasının restore edilmiş üç Odunpazarı evinin birleştirilmesiyle oluştuğunu yazar. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, müzenin kentin sosyal, kültürel ve sanatsal gelişimi için duyulan bir ihtiyacı karşılamak üzere kurulduğunu belirtir. Odunpazarı Belediyesi'nin gezi rehberi de bu müzeyle Eskişehir'in cam müzesi olan dünyanın nadir kentleri arasına girdiğini yazar. Rehber, müzenin cam işçiliğinin doğduğu topraklar olarak andığı Anadolu'da açılmasına ayrıca önem verir. Müze üç salondan oluşur; kaynaklara göre bunların ikisi kalıcı koleksiyona, biri süreli sergilere ayrılmıştır. Salonları gezerken eserlerin yapıldığı tekniklere dikkat edin; koleksiyon sıcak cam üflemeden soğuk şekillendirmeye kadar farklı tekniklerle yapılmış işleri kapsar. Bir üfleme eserinin akışkan biçimini, kesilip yapıştırılarak kurulmuş bir soğuk cam işiyle yan yana karşılaştırmak, iki tekniğin farkını kolayca gösterir. Eserlerin yerli ve yabancı sanatçılar tarafından müzeye hediye edildiğini bilerek etiketleri okuyun. Japon, Polonyalı, Letonyalı ve Alman sanatçıların bağışladığı eserler de koleksiyonda yer alır. Kültür Portalı müzede 58 yerli ve 10 yabancı sanatçının eserlerinin teşhir edildiğini yazar, Vikipedi ise 42 sanatçı ve 125 eserden söz eder. Sanatçı ve eser sayısı kaynaklarda farklı verilir, bu yüzden koleksiyonun güncel kapsamını müzenin kendisinden öğrenmek en doğrusudur. Camın ışıkla ilişkisini görmek için eserlere farklı açılardan bakın ve gölgelerinin duvara nasıl düştüğünü izleyin. Birleşmiş Milletler 2022'yi Uluslararası Cam Yılı ilan ettiğinde müze, Sınırları Olmayan Müze platformunun 39 ülkeyle yürüttüğü bir işbirliğine katıldı. Bu proje sayesinde müzenin seçilmiş bazı eserleri çevrim içi olarak da izlenebiliyor, yani gördüklerinizi döndükten sonra yeniden inceleyebilirsiniz. Müzede fotoğraf çekilebilir; cam yansıma yaptığı için flaşsız ve eğik bir açıdan çekmek daha iyi sonuç verir. Müze pazartesi kapalıdır, giriş koşullarını ve saatleri resmi sayfasından kontrol edin. Odunpazarı Belediyesi'nin semtte, Dede Mahallesi İmamzade Sokak'ta açtığı ayrı bir Cam Sanatları Müzesi daha bulunduğunu, ikisini karıştırmamak gerektiğini aklınızda tutun. Sabah Kurşunlu Külliyesi'nin kervansarayında gördüğünüz Sıcak Cam Üfleme Atölyesi ve orada düzenlenen Uluslararası Odunpazarı Cam Festivali, bu müzedeki sanatın semtte nasıl yaşadığını gösterir. Böylece rota taşla başlayıp camla biterken Odunpazarı'nın zanaatten sanata uzanan çizgisini tamamlamış olursunuz. Müzeden çıkınca Atatürk Bulvarı'na inip Atatürk Lisesi durağından tramvaya binebilir ya da Porsuk kıyısına doğru yürüyebilirsiniz.

Kaynak: Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Çağdaş Cam Sanatları Müzesi; Kültür Portalı, Çağdaş Cam Sanatları Müzesi; Vikipedi, Çağdaş Cam Sanatları Müzesi.