Hisar'dan Yamaca, Bursa Surlarından Hünkar Köşkü'ne

Rotaya Hisar'ın güneybatı ucundaki Zindan Kapı'dan başlayın; Kent Meydanı'ndan 4/A ya da Çakır Hamam'dan 4/İ otobüsü sizi Pınarbaşı'na çıkarır. Bursa Müzeler Şube Müdürlüğü'ne göre surlar milattan önce 2. yüzyıla, Bitinya kralı I. Prusias'a kadar iner; Romalılar, Bizanslılar ve Osmanlılar onları 19. yüzyıla kadar onarıp kullandı. Kültür Portalı toplam uzunluğu 3,38 kilometre olarak verir ve Tophane ile Çakır Hamam arasında 14 burç sayar. Vikipedi'ye göre bugün ayakta duran duvarların çoğu milattan sonra 3. yüzyılda, Got akınlarının ardından örülen surlara aittir. Zindan Kapı 2015'te başlayan restorasyonun ardından 17 Ekim 2021'de yeniden açıldı ve kapıya adını veren zindanlar güncel sanat galerisine dönüştürüldü. Girişteki Kanlı Kuyu, rivayete göre bedensel cezaların infaz edildiği yerdir; katlar sırasıyla Bitinya ve Helenistik dönemi, Roma ile Bizans dönemini ve Osmanlı dönemini anlatır, üçüncü kattan 9 ve 10 numaralı burçlara geçilir. Müze sayfası bu rota hazırlanırken yapıyı geçici olarak ziyarete kapalı gösteriyordu; açık olup olmadığını bursamuze.com'dan kontrol edin, kapalıysa dışarıdan bakıp devam edin.

Kültür Portalı'na göre kapının doğusundaki köşeli burç 1418'de Çelebi Sultan Mehmed tarafından yaptırıldı ve hasar görmeden günümüze ulaştı; sur hattının en iyi korunmuş parçalarından biri olduğu için önce ona bakın. Kapının iki yanında eski cezaevinin kalıntıları seçilir. Vikipedi, savunmanın en zor olduğu güney yakada iç ve dış olmak üzere çift sur bulunduğunu, kuzey, doğu ve batıda ise tek hattın yüksek traverten yamaçları izlediğini yazar. Zindan Kapı'dan doğuya, Pınarbaşı Parkı'na yürüyün; Kültür Portalı buradaki Fetih Kapısı'nı eski bayram ve panayır alanı olarak anar, kapı bugün tören alanı olarak düzenlenmiştir ve her yıl fetih kutlamalarına ev sahipliği yapar. Vikipedi aynı kapıyı 1,15 metre genişliğinde bir kır kapısı sayar ve Uludağ'dan inen suların burada toplandığı için Su Kapısı da dendiğini belirtir. Bir sonraki kapı Yer Kapı'dır; Üftade Camii yakınında, kale içindeki Helenistik ızgara planın izini taşıyan Kavaklı Caddesi'nin sonunda durur. Kapının sağında Yer Kapı (Kara Ali) Camisi, solunda muallimhane bulunur.

Kavaklı Caddesi'nden Hisar'ın içine girin; TDV İslam Ansiklopedisi, Evliya Çelebi'nin 1640'ta iç kalede iki bine yakın hane, yedi mahalle, bir hamam ve bir çarşı saydığını aktarır. 1326'da şehri alan Orhan Gazi, Vikipedi'ye göre kaleyi burçlarla destekledi; Timur ve Karamanoğulları saldırılarında harap olan surları Çelebi Mehmed'in emriyle Hacı İvaz Paşa onardı. TDV'ye göre Hacı İvaz Paşa 1414'te Karamanoğlu Mehmed Bey'e karşı Bursa Kalesi'ni savunmuş, ardından Bursa valiliğine ve vezirliğe yükselmişti. Vikipedi onarımda hız için Roma tapınaklarından sütun, başlık ve ortostat gibi devşirme parçaların kullanıldığını yazar; duvar yüzeylerinde bu yabancı taşları arayın. Hattın doğu ucundaki Saltanat Kapı, Hisar Kapısı adıyla da anılır; Kültür Portalı onu Osmanlı öncesi Bursa'nın ana kent kapısı olarak tanımlar ve İpek ile Baharat Yolu'na açıldığını yazar. 1855 depremi surların ve kapıların bir kısmını yıktı; Vikipedi'ye göre 1904'te dönemin valisi Saltanat Kapı'yı yıktırdı ve kapı 2000'li yıllarda mimar İbrahim Yılmaz'ın restitüsyonuna göre yeniden yapıldı. Restorasyonda mevcut taşlar korunup bitki kökleri temizlendi; eski dokuyla yeni dokunun birleştiği çizgiyi kemerin üstünde seçebilirsiniz. Kültür Portalı'na göre surun ilk 500 metrelik bölümünün restorasyonu ve Saltanat Kapı projeleri 2005 başında koruma kurulunca onaylandı; Vikipedi 2004'ten beri Osmangazi ve Büyükşehir belediyelerinin çalıştığını ekler.

Kuzey surunun üstünde, Osmangazi Caddesi'nde bir burca oturan Surüstü Konağı durur; Osmangazi Belediyesi onu 20. yüzyılın ikinci çeyreğine tarihler ve kamulaştırmadan sonra 2008 ile 2011 arasında yeniden yaptırdığını yazar. Konağın önünden ovaya bakış, Hisar'ın neden iki bin yıl boyunca savunma hattı olduğunu tek bakışta anlatır. Kapı kemerlerini çekmek için yüzeylerin gölgede kalmadığı saatleri seçin; Pınarbaşı tarafı sabah, doğudaki Saltanat Kapı öğleye doğru daha iyi ışık alır. Saltanat Kapı'dan Tophane Parkı birkaç dakikalık yürüyüştür ve rota oraya geçer.

Kaynak: Kültür Portalı, Bursa Surları; Bursa Müzeler, Zindan Kapı; Vikipedi, Bursa Kalesi.

Saltanat Kapı'dan Hisar'ın kuzeydoğu kenarına yürüyün; Tophane Parkı ovaya bakan setin üstünde, eski Meydan-ı Osmaniye'nin yerindedir. TDV İslam Ansiklopedisi'nin Bursa maddesine göre burası Orhan Gazi'nin ovaya bakan Bey Sarayı'nı kurduğu yerdir ve sarayın yeri bugün Tophane adıyla anılır. Aynı maddeye göre Orhan Gazi kaledeki manastırı camiye çevirdi ve 1337-1338 tarihli bir kitabe burada bir cami yapıldığını gösterir. Parkın ortasında saat kulesi yükselir; Vikipedi'ye göre 33 metre boyunda, 4,65 metre genişliğinde ve altı katlıdır. Abdülaziz döneminde yapılan ilk kule 1900'lerden önce, bilinmeyen bir tarihte yıkılmıştı. Bugünkü kulenin yapımına 2 Ağustos 1904'te başlandı ve yapı 31 Ağustos 1905'te bitti; Vali Reşit Mümtaz Paşa onu II. Abdülhamid'in tahta çıkışının 29. yıl dönümü töreniyle açtı. Maddenin bilgi kutusu bitiş yılını 1906 olarak verir, metin 1905 der; biz metni esas alıyoruz. En üst katta her biri 90 santimetre çapında dört kadran vardır, güney kapısından 89 basamaklı ahşap bir merdiven çıkar ve saat bugün elektroniktir.

Kule yüksekliği sayesinde yangın gözetleme kulesi olarak kullanıldı ve Büyükşehir Belediyesi bu kullanımı sürdürüyor; içine çıkmak her zaman mümkün olmayabilir, tam boy fotoğraf için parkın karşı kenarına çekilin. Kulenin bir maketi 2012'de Safranbolu'da açılan saat kuleleri parkında sergileniyor. Parkın kenarındaki seyir noktası Bursa ovasına ve şehrin kuzeyine bakar; Hisar'ın neden bu kayalığa kurulduğunu bu kenardan okursunuz. Ova kuzeyde kaldığı için güneş gün boyu arkanızdadır ve manzara çekimleri her saat olur; sabah erken saatte hava daha berraktır. Kulenin arkasında Osman Gazi ve Orhan Gazi türbeleri durur; Kültür Portalı'na göre Bizans dönemine ait yuvarlak planlı yapı 1801 yangınında hasar gördü, 1855 depreminde iki türbe tamamen yıkıldı ve ikisi de 1863'te Sultan Abdülaziz tarafından yeniden yapıldı. Osman Gazi'nin sekizgen planlı, kesme küfeki taşlı ve yedi pencereli türbesi bu 1863 yapısıdır; içi barok etkili kalem işleriyle bezelidir. Türbelere girmek isterseniz sessiz olun, görevlinin uyarılarına uyun ve içeride fotoğraf çekmeden önce izin isteyin. Kültür Portalı türbeleri 2014'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne giren "Bursa ve Cumalıkızık" alanının parçası sayar.

Vikipedi kale içinde Bey Sarayı'nın yanı sıra Alaeddin Bey Camii, Şehadet Camii ve Orhan Bey Hamamı gibi yapıları sayar; parktan çıkınca Hisar sokaklarında bu erken Osmanlı yapılarının bazılarını görürsünüz. Parkın bankları kısa bir mola için uygundur, ama molayı kısa tutun; rotanın en uzun yürüyüşü buradan başlar. Tophane'den aşağı inmek için Saltanat Kapı'ya geri dönün; kapıdan çıkınca Ulu Cami ve çarşı bölgesine inen yokuşla Atatürk Caddesi'ne ulaşırsınız. Buradan Yeşil'e yaklaşık iki kilometre yürünür: Atatürk Caddesi boyunca doğuya, Heykel'e kadar, oradan Gökdere vadisini bir köprüyle geçip Yeşil yokuşuna. TDV'ye göre Gökdere'nin derin vadisi şehrin merkezini Yeşil semtinden ayırır ve semt adını Yeşil Cami ile Yeşil Türbe'den alır. Yürümek istemezseniz Kültür Portalı'nın tarif ettiği gibi Atatürk Caddesi üzerinden Yeşil semtine giden otobüslere binin; BursaRay'in Şehreküstü istasyonu da Hisar'ın hemen altındadır. Ulu Cami ve hanlar bu rotanın durağı değildir; onlar ilk başkent ve çarşı rotalarında anlatılır, bugün önlerinden geçip yola devam edin.

Kaynak: Vikipedi, Tophane Saat Kulesi (Bursa); TDV İslam Ansiklopedisi, Bursa; Kültür Portalı, Osman Gazi Türbesi.

Yeşil'e çıkınca müzeyi caminin yanındaki medrese binasında, Yeşil Caddesi Zehrimar Camii Sokak adresinde bulursunuz. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın sayfasına göre müzenin kapalı günü yoktur; gişe saatleri ve ücret için muze.gov.tr'ye bakın, Müzekart geçerlidir. Bina Yeşil Külliyesi'nin medresesidir, Sultaniye Medresesi adıyla da bilinir ve erken Osmanlı medreselerinin ilk örneklerindendir. Bakanlık külliyeyi 1414 ile 1424 arasına tarihler ve mimar olarak Hacı İvaz Paşa'yı verir; TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre caminin yapımı 1414'te başlayıp Aralık 1419'da bitti ve kitabe Hacı İvaz Paşa'yı yapıyı planlayan mimar olarak anar. Çelebi Mehmed'in bu külliyesi, Kültür Portalı'nın deyişiyle Timur sonrası yıkılan Bursa'ya yeni bir hayat verdi. Hacı İvaz Paşa'nın adı ilk duraktan tanıdıktır: surları savunan ve onaran vezir, burada külliyenin mütevellisi ve baş mimarıdır. TDV'ye göre 1424'te gözleri oyularak Bursa'da ikamete zorlandı ve 1428'de bir veba salgınında öldü.

Girişi kuzeydeki çapraz tonozlu eyvandan yapın; Kültür Portalı planı dikdörtgen olarak tanımlar, yalnızca ana eyvan dışarı taşar. Dikdörtgen avlunun üç yanı kubbeli ve tonozlu revaklarla çevrilidir; taş ve tuğla örgülü revakların sivri kemerleri devşirme sütun ve başlıklara oturur. Revakların arkasında on üç hücre, bir müderris odası ve giriş eyvanı sıralanır. TDV planı üç eyvanlı olarak tanımlar ve yapının hiçbir zaman tam bitirilmediğini yazar; Kültür Portalı'na göre medrese iki katlı başlanmış, Çelebi Mehmed'in ölümüyle üst kat tamamlanamamıştır. Avlunun ortasında durup bir an eksik üst katı düşünün; yapı bir ölüm haberiyle yarım kalmıştır. Bakanlığa göre plan Anadolu Selçuklu açık avlulu medreselerini andırır, malzeme moloz taş, kesme taş ve tuğladır. Bursa'nın ilk müzesi 1902'de çevreden toplanan etnografik ve arkeolojik buluntularla bir okulun bahçesinde kuruldu; Eylül 1904'te Osman Hamdi Bey'in yönetimindeki Müze-i Hümayun'un şubesi olarak resmen açıldı. 1929'da müdürlük olup Bursa Müzesi adını aldı, 1930'da Yeşil Medrese'ye taşındı; Kültür Portalı bu taşınmayı 1923 olarak verir, biz Bakanlığın tarihini esas alıyoruz. 1955 onarımının ardından 1956'da yeniden açıldı ve arkeoloji koleksiyonu Kültürpark'taki yeni binaya gidince 1975'te Türk İslam Eserleri Müzesi olarak düzenlendi.

Hücreleri sırayla gezin: çini ve seramikler arasında İznik ile Kütahya örnekleri, ahşap oyma ve kakma eserler, tombak ve madeni eşya, Selçuklu ve Osmanlı sikkeleri. Koleksiyon 13. yüzyıldan 20. yüzyıla Selçuklu, Beylik ve Osmanlı dönemlerinin geleneksel el işlerini ve giysilerini kapsar. Bahçede 15. ile 19. yüzyıllar arasına tarihlenen Bursa mezar taşları ve kitabeler durur; yazı ve bezeme üslubu yüzyıldan yüzyıla değişir, taşları tarih sırasıyla okumayı deneyin. Avlu, revak kemerlerinin gölge çizgileriyle müzenin en iyi fotoğraf köşesidir; vitrinlerde flaş kullanmayın. Avlu aynı zamanda Yeşil Cami ile Yeşil Türbe'nin arasında oturup dinlenmek için sakin bir yerdir. Cami ve türbe bu rotanın durağı değildir, ilk başkent rotasında ayrıntılı anlatılırlar; ama kapıdan çıkınca Yeşil Türbe'nin çinili gövdesi karşınızdadır. TDV'ye göre imaretin mutfak binaları yakın yıllarda onarılıp kafe olarak kullanılmaya başlandı; yokuşa çıkmadan kısa bir mola için seçenek. Son durağa geçiş yokuş yukarıdır: Hünkar Köşkü Yeşil'in güneybatısında, Uludağ eteğindeki Temenyeri'nde, bir kilometreyi biraz aşan bir tırmanışla ulaşılır. Bursa Müzeler Şube Müdürlüğü'ne göre 37 numaralı otobüs Atatürk Caddesi üzerinden köşke gider; yokuş istemeyenler için kolaylık budur. Köşk Pazartesi kapalıdır; rotayı Pazartesi yürüyorsanız bu durağı başka güne bırakın.

Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Bursa Türk İslam Eserleri Müzesi; Kültür Portalı, Yeşil Medresesi; TDV İslam Ansiklopedisi, Yeşilcami Külliyesi.

Köşk Mollaarap Mahallesi'nde, Köşk Caddesi'ndedir; bahçe kapısından girince önce yapının üçgen alınlıklı, panjurlu cephesine bakın. Bursa Müzeler Şube Müdürlüğü'ne göre köşkü 1844'te Bursa valisi Mehmed Salih Paşa, Sultan Abdülmecid'in ziyareti için av köşkü olarak yaptırdı ve yapı yaklaşık 19 günde bitirildi. Kültür Portalı yapım yılını 1859 olarak verir; müzenin kendi sayfası ve Vikipedi 1844'te birleşir, Abdülmecid'in 29 Haziran ile 2 Temmuz 1844 arasındaki konaklaması da bu tarihi destekler. Müze sayfası yapıyı Tanzimat sonrasında Bursa'da Batı üslubunda yapılan ilk ve tek bina olarak tanımlar; adı o zaman Kasr-ı Hümayun'du. Kültür Portalı ve Vikipedi mimariyi iki katlı Fransız ampir üslubu olarak anlatır; sıvalı duvarlar ahşap iskelet üstüne kuruludur ve yapının bir nöbetçi odası ile garajı vardır. Abdülaziz 18 Nisan 1862'de, V. Mehmed Reşad 23 Ağustos 1909'da burada kaldı. 1922'de köşk Atatürk'ü ve Kurtuluş Savaşı komutanlarını 12 gün ağırladı; Vikipedi 16 Ekim 1922'deki ilk ziyarette İsmet İnönü ve Kazım Karabekir ile Lozan belgelerinin görüşüldüğünü yazar. Atatürk 1925, 1931 ve 1935'teki Bursa ziyaretlerinde yine burada kaldı; müze sayfasına göre 1925'te Sabiha Gökçen'i bu bahçede evlat edindi. Köşk zamanla Kasr-ı Milli, Cumhuriyet Köşkü ve Atatürk Köşkü adlarıyla anıldı.

Vikipedi'ye göre 1982-1983'te onarım gördü; 1995'te Milli Saraylar ile Büyükşehir Belediyesi restore etti ve köşk 29 Mayıs 2003'te belediye müzesi olarak açıldı. İçeride fotoğraf ve telefon yasaktır, halı yollardan çıkılmaz ve eşyalara dokunulmaz; aynı anda en çok 30 ziyaretçi alındığı için kalabalık saatte kapıda kısa bir bekleme olabilir, güncel ziyaret koşullarını bursamuze.com'dan kontrol edin. Zemin katta giriş holü, kabul salonu, Atatürk'ün odası, çalışma odası, Sabiha ve Ülkü yatak odası, dinlenme odası ve yaver odası gezilir. Kabul salonuna girişin karşısındaki çift kanatlı kapıdan geçilir; duvar ve tavanlardaki kalem işleri köşkün 19. yüzyıl bezemesinin en iyi örnekleridir. Atatürk'ün yaklaşık 28 metrekarelik yatak odasında K&A monogramlı yatak, halka seslenişinin çerçeveli fotoğrafı ve ona atfedilen rugan terlikler durur. Çalışma odası sadedir: bir masa, kadife bir dinlenme kanepesi ve bir çay fincanı. Bodrum katına inin; havuzlu salon ortasındaki küçük havuzla yazın serin kaldığı için kullanılırdı, bugün geçici sergi alanıdır ve 1925 tarihli, cumhurbaşkanlığı forsu taşıyan erken bir Türk bayrağı burada sergilenir. Yemek odası Aslanlı Oda diye anılır: ceviz oval masa, 14 sandalye, meyve motifli tavan ve hangi açıdan bakarsanız bakın size dönen aslan figürü, perspektif tekniğinin oyunu. Müze sayfasına göre sergilenen her şey köşkün kendi eşyasıdır ve Dolmabahçe Sarayı atölyelerinde onarılmıştır; avizeler Murano tarzı ve Bohemya kristali el yapımıdır. Vikipedi 2015'te silikon heykellerin eklendiğini not eder.

Bahçeye çıkın: kuzeydeki ağaçlık alan Temenna adıyla padişahların halkı selamladığı yerdi ve semtin adı Temenyeri oradan geldi. Kültür Portalı'na göre bahçe Bursa panoramasına bakar ve bahçedeki çeşmenin yüzü Kütahya çinisiyle kaplıdır. Bahçedeki "Bursa'nın Köşkleri" açık hava sergisi şehrin öbür köşklerini tanıtır. Müze gezisini 15 ile 20 dakika olarak tanımlıyor; bahçe, sergi ve manzarayla birlikte 45 dakika ayırın. Rotayı öğleden sonra bitirecek biçimde kurduysanız bahçenin ovaya bakan kenarı günün kapanışıdır; sabah Hisar'dan baktığınız ovayı şimdi karşı yamaçtan görürsünüz. Dönüş için 37 numaralı otobüs Atatürk Caddesi'ne iner; oradan Heykel'e ve BursaRay'e bağlanırsınız.

Kaynak: Bursa Müzeler, Hünkar Köşkü Müzesi; Kültür Portalı, Hünkar Köşkü; Vikipedi, Hünkar Köşkü.