Aşağı Sakarya'da Kaleler, Nehir Ağzı ve Longoz

Güne Adapazarı'nın kuzeyindeki ovada, Harmantepe Kalesi'nde başlayın. Kültür Portalı kaleye Küçük Söğütlü'den Akçakamış Köyü'ne giden yoldan sola ayrılan tarla yoluyla ulaşıldığını yazıyor. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre yolun son iki kilometresi toprak ama her mevsim geçilebiliyor; yağmurlu havalarda ise ulaşımın biraz zorlaştığı belirtiliyor. Aracı tarla yolunun geniş bir yerine, tarım makinelerinin geçişini kapatmadan bırakın.

Önce durun ve kalenin oturduğu yere bakın. Kale küçük, doğal bir tepeciğin üzerinde ve çevresi düz bir ova. Kültür Portalı bu çevrenin bir zamanlar sulak ve bataklık olduğunu, sonradan iki yanından geçirilen kanallar sayesinde verimli tarlalara dönüştüğünü anlatıyor. Bugün gördüğünüz ekili düzlüğü bataklık olarak düşünün; kalenin o ortamda ne kadar belirgin bir nokta olduğunu ancak böyle kavrarsınız. Vikipedi maddesi kalenin geniş ovanın içinde savunmasız bir konumda kaldığını ve çevresinde bir hendek olduğunun düşünüldüğünü, ama izlerinin belirsiz olduğunu da aktarıyor.

Ziyaret durumunu baştan bilin. Müdürlüğün sayfasına göre kalede 2023 itibarıyla temizlik ve kazı çalışmaları sürüyor ve kale ziyarete kapalı. Bu yüzden içeri girmeye çalışmayın; çit, şerit ya da uyarı varsa geçmeyin ve kazı alanına basmayın. Surlar ovanın düzlüğünden uzaktan da rahatça seçilir, gezinizi dışarıdan bir tur olarak kurun.

Sur hattının etrafında yürürken planı okuyun. Kaynaklar kalenin elipse yakın, yuvarlak bir planı olduğunu söylüyor; köşesiz akan sur çizgisini bu yüzden uzaktan bile fark edersiniz. Duvarların kalınlığı 2 metre, yüksekliği 8 ile 10 metre arasında değişiyor. Ortalama beşe beş metre ölçülerindeki altı burcu tek tek sayın ve aralarındaki mesafeye bakın.

Burçlarda iki ayrıntı arayın. Birincisi yuvarlak delikler: müdürlük, burçların iç dolgusuna bağlantı için ahşap kalasların ızgara biçiminde yerleştirildiğini, kalaslar çürüyünce yerlerinin delik olarak kaldığını açıklıyor. İkincisi burçların üst kısmında farklı yönlere bakan mazgal delikleri. Kalenin değişik yönlerde ve ölçülerde beş yuvarlak kemerli girişi var, ana kapı güneyde. Kapıların yanında, kanatları içeriden kilitleyen ahşap sürgülerin duvara sürüldüğü deliklerin de durduğu belirtiliyor; dışarıdan görebildiğiniz kapı ağızlarında onlara bakın.

Kalenin adı ve tarihi hakkında kısa bir not. Müdürlük ve Kültür Portalı yapıyı 12. ya da 13. yüzyıla, belediyenin turizm broşürü ise 12. yüzyıla tarihliyor. Vikipedi bazı araştırmacıların kaleyi 6. yüzyıldaki kanal projesine bağladığını, ama buluntuların onu Türk akınlarına karşı nehrin batısına dizilen kalelerin parçası olarak gösterdiğini aktarıyor.

Fotoğraf için ovanın güney tarafına geçin; ana kapının yüzü bu yöndedir ve sabah ışığı surları yandan aydınlatır. Telefoto bir kadrajla burçların arasındaki duvar dokusu, moloz taş ve kireç harcın ayrıntısı iyi okunur. Kale içi bitki ve ağaçlarla kaplı, bu yüzden duvarın üst hattı yazın yeşilin içinde kaybolabilir. Burada yarım saat yeterli. Ayrılırken tarla yolundan asfalta dönün ve Seyifler'e doğru kuzeydoğuya ilerleyin; iki kale arası kuş uçuşu yaklaşık 10 kilometre.

Kaynak: Sakarya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü; Kültür Portalı; Sakarya Büyükşehir Belediyesi Turizm Broşürü 2025; Vikipedi.

Seyifler Kalesi'ne Ferizli'nin kuzeyinden, Seyifler Köyü'nün girişinden varılır. Kültür Portalı kalenin köy girişinde ve kent merkezine 30 kilometre uzaklıkta olduğunu yazıyor. Burada bir ziyaretçi merkezi ya da tabela düzeni beklemeyin; kalıntılar köyün kenarında, ağaç ve sarmaşık örtüsü arasında duruyor. Aracı köy yolunun kenarına, kimsenin girişini kapatmadan bırakın ve kalıntılara yürüyerek yaklaşın.

Önce konuma bakın, çünkü bu kaleyi anlamanın yolu oradan geçiyor. Kale, Sakarya Nehri ile Çark Suyu'nun yaklaştığı ve birleştiği noktadaki yarımada biçimli bir arazide kurulmuş. Vikipedi bu stratejik alanın antik çağda Mesonesion, yani Orta Ada diye anıldığını aktarıyor. Çark Suyu, belediyenin broşürüne göre Sapanca Gölü'nün fazla sularını taşıyan yaklaşık 45 kilometrelik bir dere ve Seyifler köyü yakınında Sakarya Nehri'ne katılıyor. Yani bir yanınızda göl suyu, öbür yanınızda nehir var; kale iki suyun arasında bir boğazı tutuyor.

Kültür Portalı kalenin büyük olasılıkla Karadeniz ile Adapazarı arasındaki yol üzerinde, Çark Suyu ve Sakarya Nehri'ndeki köprülerin güvenliğini sağlamak için kurulduğunu söylüyor. Yaklaşık seksene seksen metrelik küçük bir kale bu. Yapım tarihi kesin bilinmiyor; Vikipedi 12. ya da 13. yüzyılda yapıldığının düşünüldüğünü yazıyor, broşür de tarihin kesin olmadığını vurguluyor.

Şimdi ayakta kalanı arayın. Kültür Portalı batı ve kuzey bölümdeki yarım daire biçimli iki burcun hala ayakta olduğunu belirtiyor. Broşür bu iki kulenin yaklaşık on metre arayla dizildiğini ve aralarında bir sur parçasının kaldığını ekliyor. Vikipedi kalıntıların dere kenarında durduğunu, gerideki tarla olarak kullanılan alanda ise kalın duvarların büyük ölçüde yıkılıp yalnızca temel yerlerinin kaldığını anlatıyor. Tarlalara girmeyin; kalan duvar kalıntılarını yol kenarından ve dere tarafından izleyin.

Duvarın kesitine dikkat edin. Kaynaklar duvarların dış yüzü kaplama taşla örülmüş, içi moloz taşla doldurulmuş bir teknikle yapıldığını söylüyor. Yıkılmış bir köşede bu iki katmanı yan yana görebilirsiniz; Harmantepe'de dışarıdan izlediğiniz örgünün içini burada okuyabilirsiniz. Vikipedi de iki kalenin yapı tarzının aynı olduğunu belirtiyor.

Bu kalenin tarihteki yeri hakkında Vikipedi'nin aktardığını bilin. Maddeye göre Seyifler ve Harmantepe kaleleri nehrin kuzeyindeki toprakların fethi için önemli görülmüş, Seyifler Orhan Gazi'nin üssü olmuş ve Karadeniz kıyısına yönelen seferlerde kullanılmış. Kültür Portalı ise kaleyi Harmantepe, Poyrazlar, Adliye, Sapanca'daki Kurtköy, Geyve Boğazı'ndaki Çobankale ve Pamukova'daki kalelerle birlikte Sakarya boyuna dizilmiş sınır kontrol kulelerinden biri sayıyor.

Fotoğrafta burada dokuyu arayın. Sarmaşıkla örtülü kalın duvar, yakın kadrajda taş ile bitkinin iç içe geçtiğini gösterir. Öğleye yakın saatlerde ağaç gölgesi duvarı parçalı aydınlatır, bu yüzden bulutlu bir gün daha dengeli bir görüntü verir. Burada yarım saat yeter. Çıkışta Karasu yönüne kuzeye devam edin; Yenimahalle'deki nehir ağzı kuş uçuşu yaklaşık 22 kilometre uzakta.

Kaynak: Kültür Portalı; Sakarya Büyükşehir Belediyesi Turizm Broşürü 2025; Vikipedi.

Karasu'da Yenimahalle'ye girdiğinizde nehrin denize kavuştuğu noktaya çok yaklaşmışsınız demektir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, mahallenin girişinden Karadeniz'e kadar olan yaklaşık bir kilometrelik mesafenin parke taşıyla döşenerek yürüyüş yoluna dönüştürüldüğünü yazıyor. Aracı mahalle girişinde bırakın ve bu yolu baştan sona yürüyün; nehrin son kilometresini ayakta geçirmek bu durağın asıl işi.

Yürümeye başlamadan önce nehrin nereden geldiğini düşünün. Müdürlüğe göre Sakarya Nehri Eskişehir'den doğup 824 kilometre yol katederek Yenimahalle sınırlarından Karadeniz'e dökülüyor. Küre Ansiklopedisi nehri Kızılırmak ve Fırat'tan sonra Türkiye'nin üçüncü en uzun akarsuyu ve Kuzeybatı Anadolu'nun en büyük nehri olarak tanımlıyor. Aynı kaynak nehrin adını Yunan mitolojisindeki ırmak tanrısı Sangarius'tan aldığını da belirtiyor. Küre'ye göre nehir Adapazarı Ovası'nın kuzeyinde Mudurnu Çayı'nı ve az önce Seyifler'de katıldığını gördüğünüz Çark Suyu'nu da alarak denize ulaşıyor.

Yol boyunca nehrin yüzüne bakın. Müdürlük burayı tatlı su ile tuzlu suyun birleştiği nokta olarak da anıyor. Kıyıda bağlı balıkçı teknelerini ve yürüyüş yolunun iki yanındaki asırlık çınarları göreceksiniz. Belediyenin duyurusuna göre 6 bin 380 metrekarelik alanda yürüyüş ve dinlenme alanı, bisiklet yolu, oturma grupları, gölgelikler ve balık tutma alanları düzenlendi; belediyenin broşürü bu çalışmanın Eylül 2025 sezonunda tamamlandığını yazıyor. Bir bankta oturup nehrin akışını izlemek için iyi bir yer.

Yolun sonunda denize vardığınızda deltanın biçimine dikkat edin. Vikipedi'nin Sakarya Deltası maddesine göre bu delta, Kızılırmak ve Yeşilırmak deltaları gibi denize doğru belirgin bir çıkıntı yapmaz. Denizin aniden derinleşmesi ve güçlü akıntılar bu çıkıntıyı engellediği için delta daha çok doğu batı doğrultusunda, kıyıya paralel gelişmiş. Kıyıya baktığınızda düz uzanan sahil çizgisi bunun sonucudur.

Kıyıdaki kumullar da aynı hikayenin parçası. Madde, küçük tepecikler biçimindeki delta kumullarının ortalama beş metre yüksekliğinde olduğunu ve bu alanın Türkiye'nin kesintisiz en uzun kumul habitatı sayıldığını yazıyor. Kumulların üzerine basmayın; bitki örtüsü kumu yerinde tutar ve kolay zarar görür. Vikipedi bu kumullarda küresel ölçekte tehlikedeki iki bitkinin, Karadeniz salkımı ile sahil sığırkuyruğunun yaşadığını aktarıyor.

Nehrin ağzı bir yaşam alanı olarak da önemli. Belediyenin broşürü Sakarya Nehri'nin havyarı çok değerli olan mersin balığıyla ünlü olduğunu belirtiyor. Vikipedi ise nesli tehlikedeki mersin balığının bu ağızda yaşatılmaya çalışıldığını ve deltanın Sibirya kazı ile kadife ördek için kışlama alanı olduğunu yazıyor. Kışın gelirseniz dürbün getirin, kıyıdaki su kuşlarını izleyin.

Müdürlük yazın denize girmenin de mümkün olduğunu söylüyor; yüzmek isterseniz dalga ve akıntı koşullarına dikkat edin ve nehrin denizle buluştuğu yerde suya girmeyin. Belediye burayı kentte gün batımının en güzel izlendiği noktalardan biri olarak anıyor; rotanın son durağından sonra akşam ışığı için buraya dönebilirsiniz. Burada bir saat geçirin, ardından kıyıya paralel batıya, Acarlar Longozu'na doğru yola çıkın.

Kaynak: Sakarya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü; Sakarya Büyükşehir Belediyesi; Küre Ansiklopedisi; Vikipedi.

Günün son ve en uzun durağı Acarlar Longozu. Longoz, Vikipedi'ye göre Karasu ile Kaynarca ilçeleri arasında, Sakarya Nehri'nin 6 kilometre batısında uzanıyor ve çevresinde Denizköy, Karamüezzinler, Üçoluk, Taşlıgeçit ve Camitepe gibi köyler var. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ulaşımın asfalt yoldan olduğunu ve alanın her mevsim gezilebildiğini yazıyor. Alanı Sakarya Büyükşehir Belediyesi işletiyor ve giriş ücretli; ücret ve saatler için belediyenin güncel duyurularına bakın.

İçeri girmeden önce longozun ne olduğunu bilin. Longoz, mevsime göre su altında kalan subasar ormandır. Müdürlüğe göre alan 1.562 hektar büyüklüğünde ve birinci derece doğal sit. Vikipedi longozu Türkiye'nin tek parça halindeki en büyük subasar ormanı olarak tanımlıyor ve uzunluğunu 7,5 kilometre, genişliğini 250 ile 1.250 metre arasında veriyor; belediyenin broşürü de aynı ifadeyi kullanıyor. Bakanlığın tanıtım platformu Türkiye'ye Git ise onu İğneada Longozu'ndan sonra ülkenin ikinci büyük subasar ormanı olarak anıyor; iki tanımın farkı tek parça olma ölçütünden geliyor olabilir.

Yürüyüş yoluna çıkın. Müdürlük ziyaretçilerin rahatça gezebileceği toplam bir buçuk kilometrelik bir yürüyüş yolu ve seyir iskeleleri olduğunu belirtiyor. Yolu acele etmeden yürüyün ve her iskelede birkaç dakika durun; bu durağa iki saat ayırmamızın sebebi bu. İskelelerden suya baktığınızda ağaçların gövdelerinin doğrudan suyun içinden yükseldiğini göreceksiniz, longozu sıradan bir ormandan ayıran görüntü bu.

Ağaçları tanımaya çalışın. Müdürlük longozun çevresinin bütünüyle dişbudak ormanlarıyla çevrili olduğunu ve bu ağaçların yer yer gölün bataklık kesimlerine sokulduğunu yazıyor. Vikipedi orman alanında dişbudağın yanında kızılağaç, kayın ve karaağaç türlerinin de yaygın olduğunu ekliyor. Suyun yüzünde ise nilüferlere bakın; Kültür Portalı longozun 2.300 dolayında bitki türüne ev sahipliği yaptığını, su menekşesi, su lalesi ve çeşitli renklerde nilüferlerin bunlardan bazıları olduğunu belirtiyor. Vikipedi su menekşesinin Türkiye'de yalnızca Acarlar'da bulunduğunu aktarıyor. Belediyenin broşürü, bahar aylarında endemik bitkilerin ortaya çıkmasıyla alanın en canlı görüntüsüne kavuştuğunu söylüyor.

Suyun mevsimle değiştiğini unutmayın. Müdürlüğe göre longoz yaz aylarında kuruyor, kışın su birikintisiyle yeniden oluşuyor ve derinliği bir buçuk metreye kadar çıkıyor. Yazın suları çekilen toprakların köylüler tarafından tarım arazisi olarak kullanıldığı da belirtiliyor. Yani gördüğünüz manzara geldiğiniz aya göre büyük ölçüde farklı olacak.

Kuşlar için sessiz olun. Türkiye'ye Git longozun 243 kuş türüne ev sahipliği yaptığını yazıyor. Kültür Portalı burada sülün, çulluk ve yaban ördeği yaşadığını belirtiyor. Vikipedi alanın Anadolu üzerinden geçen iki önemli göç yolundan biri üzerinde olduğunu ve balıkçıl, karabatak, yaban ördeği gibi türlerin burada konakladığını aktarıyor. Dürbününüz varsa iskelelerde kullanın, yüksek sesle konuşmayın.

Longozun nasıl oluştuğunu da kıyıya bakarak anlayabilirsiniz. Vikipedi alanı tipik bir kıyı set gölü olarak tanımlıyor: denize akan derelerin önü kumullarla tıkanmış, kumul setlerinin ardındaki çukur su ile dolmuş. Longozu denizden ayıran kumulların yüksekliği 20 ile 25 metre. Az önce nehir ağzında gördüğünüz kumul kuşağının iç tarafındasınız.

Kültür Portalı longozda tekne ve su bisikleti turları yapıldığını belirtiyor; Vikipedi ise kuşların kuluçka döneminde motorlu teknelerle gezilmesinin su kuşlarına zarar verdiğini not ediyor. Bu yüzden suya çıkmak isterseniz kürekli ya da sessiz bir seçeneği tercih edin. Sinek kovucu sürün, yürüyüş yolundan ayrılmayın ve çöpünüzü geri götürün. İki saatin sonunda gün batımına vakit kaldıysa Yenimahalle'deki nehir ağzına dönüp günü orada kapatabilirsiniz.

Kaynak: Sakarya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü; Kültür Portalı; Türkiye'ye Git; Sakarya Büyükşehir Belediyesi Turizm Broşürü 2025; Vikipedi.