Harmantepe Kalesi

Harmantepe Kalesi, Adapazarı'nın kuzeyinde, Harmantepe'nin kuzeyinde kalan düz ovanın ortasında, küçük doğal bir tepecik üzerine kurulmuş Bizans dönemi bir savunma yapısıdır. Kaynaklar onu, Bizans'ın doğu sınırını korumak için 12. ya da 13. yüzyılda Sakarya Nehri'nin batı yakası boyunca kurulan ve birbirini gören ileri karakol ile gözetleme kuleleri zincirinin bir halkası olarak tanımlar. Büyükşehir Belediyesi'nin turizm broşürü yapıyı 12. yüzyıla bağlarken İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü iki yüzyılı da olası tarih olarak verir. Müdürlüğe göre kale, Aşağı Sakarya havzasındaki kaleler arasında günümüze en sağlam ulaşabilmiş örneklerden biridir. Yapı, Bursa Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu'nun 18 Nisan 1992 tarihli kararıyla korunması gerekli kültür varlığı olarak tescil edilmiştir. Kalenin çevresi bir zamanlar sulak ve bataklık bir araziydi. Sonradan iki yanından açılan kanallar bu alanı verimli tarım topraklarına dönüştürdü ve bugün kale, sürülmüş tarlaların ortasında tek başına duran taş bir halka gibi görünür. Planı elips biçiminde, yuvarlağa yakındır ve duvarlar yöre taşından örülmüştür. Sur duvarlarının kalınlığı 2 metreyi bulur, yüksekliği ise yerine göre 8 ile 10 metre arasında değişir. Surlar boyunca ortalama 5 metreye 5 metre ölçülerinde altı burç dizilir. Burçların iç dolgusu moloz taş ve kireç harcından yapılmış, bağlantıyı güçlendirmek için bu dolgunun içine ızgara biçiminde ahşap kalaslar yerleştirilmiştir. Kalaslar zamanla çürüdüğü için yerleri bugün duvarda sıra sıra yuvarlak delikler olarak görülür ve bu, yapının en dikkat çekici ayrıntısıdır. Burçların üst kısımlarında farklı yönlere bakan mazgal delikleri bulunur. Kaleye farklı yönlerden açılan ve boyutları birbirinden ayrı beş yuvarlak kemerli giriş vardır; ana kapı güneydedir. Kapıların yanlarında, onları içeriden kapatan ahşap sürgülerin duvara sürüldüğü delikler hala izlenebilir. Kapı kemerlerinin bir kısmı ve bazı burç ile sur bölümleri yıkılmış olsa da yapının önemli bölümü ayaktadır ve kalenin planı rahatça okunur. Yapımında tuğla kullanılmamış, yalnızca moloz taş ve kireç harcı kullanılmıştır. Kalenin tarihlemesi uzun süre tartışıldı. Bazı araştırmacılar onu, Justinianus Köprüsü'nün yapımına da yol açan 6. yüzyıldaki kanal projesiyle ilişkilendirdi. Kaleden elde edilen bulgular ise yapının, yoğunlaşan Türk akınlarına karşı nehrin batısına dizilen kaleler sırasına ait olduğunu gösterdi. Mimarisi ve taş işçiliği bölgedeki öteki kalelerle benzerlik taşır ve bu özellikler yapının Bizans dönemine ait olduğunu ortaya koyar. Kaynaklarda Ab-ı Sufi adıyla da anılan kale, kuzeydeki Seyifler Kalesi ile birlikte nehrin kuzeyindeki toprakların alınmasında önemli görülmüş kalelerden biridir. Ziyaretten önce bilmeniz gereken en önemli bilgi şudur: İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre 2023 yılından bu yana kalede temizlik ve kazı çalışmaları sürmektedir ve yapı ziyarete kapalıdır. Bu nedenle gitmeden önce güncel durumu il kültür ve turizm müdürlüğünden öğrenin, kazı alanına girmeyin ve kaleyi dışarıdan izleyin. Kaleye Küçük Söğütlü'den Akçakamış'a giden yoldan sola ayrılan tarla yoluyla ulaşılır. Yolun son yaklaşık 2 kilometresi topraktır; Müdürlük her mevsim gidilebildiğini belirtse de Kültür Portalı yağmurlu havalarda ulaşımın güçleştiğini not eder. Kale şehir merkezine yaklaşık 13 kilometre uzaklıktadır ve özel araçla gitmek en pratik yoldur. Ova düz ve açık olduğu için surların uzunluğunu tarla kenarından tek bir bakışta kavramak kolaydır. Yakından bakma imkanı bulduğunuzda burç diplerindeki kalas deliklerini ve kapı yanlarındaki sürgü yuvalarını arayın, çünkü Bizans duvar tekniğinin nasıl çalıştığını en iyi bu ayrıntılar anlatır. Çevredeki araziler ekili tarla olduğundan ekili alanlara girmeyin ve sürülmüş toprağa araç sokmayın. Yanınıza su ve çamura dayanıklı ayakkabı almanız yerinde olur. Kale, nehrin akışı yönünde kuzeyde kalan Seyifler Kalesi ile aynı gün gezilebilir ve iki yapının aynı savunma hattının parçaları olduğu kaynaklarda vurgulanır. Planını büyük ölçüde koruyan Harmantepe, Aşağı Sakarya'daki Bizans sınır savunmasını yerinde görmek isteyenler için ildeki en anlaşılır örneği sunar.