Porsuk Kıyısında Tepebaşı, Havacılık Parkından Arkeoloji Müzesine

Tramvayın Hava Müzesi durağında indiğinizde parkın girişi karşınızdadır, yani güne yürüyüş yapmadan başlarsınız. Park, Ankara ile İstanbul arasındaki eski karayolunun kenarında, Anadolu Üniversitesi'nin Yunusemre Yerleşkesi'nin tam karşısında durur. Önce kapıdan girip açık teşhir alanını bir bütün olarak görmek için kısa bir tur atın. Alan yaklaşık 39 bin metrekaredir ve uçaklar geniş aralıklarla dizildiği için her birinin çevresinde rahatça dolaşabilirsiniz. Açık alanda sivil ve askeri uçaklar yan yana durur; Türkçe Vikipedi ayrıca bir polis helikopterinin de sergilendiğini yazıyor. Uçakların büyük kısmı bir zamanlar Eskişehir'deki hava birliklerinden ayrılmış, restore edilip buraya getirilmiş araçlardır. İngilizce Vikipedi'ye göre kuruluşta Eskişehir Valiliği ile şehirde konuşlu hava komutanlığı bir araya gelmiş, emekliye ayrılmış on bir savaş, keşif ve kargo uçağı bağışlanmıştır. Açılış tarihi kaynaklarda 1997 ile 1998 arasında farklı verilir; açık teşhirin doksanların sonunda başladığını söylemek yeterlidir. Teşhirde dikkat çeken araçlardan biri bir C-47 kargo uçağıdır; gövdesi yıllarca kafeterya olarak kullanılmış, sonra ofise çevrilmiştir. Kanatların altına girip gövdenin perçinlerine, iniş takımlarına ve kokpit camlarına yakından bakmak bu durağın asıl keyfidir. Açık alanı dolaştıktan sonra kapalı bölüme geçin. Burada pilot giysileri, rozetler, maket uçaklar ve uçak motorları sergilenir. Motorların kesitine bakmak, dışarıda gördüğünüz gövdelerin içinde neyin çalıştığını anlamanın en kolay yoludur. Parkın adı 2020 yılında halk anketiyle Türkiye'nin havacılık öncüsü Vecihi Hürkuş'tan alınmıştır. Hürkuş, Türkiye'nin ilk uçağı sayılan Vecihi K-VI'yı üreten ve ilk sivil uçuş okulunu kuran pilot ve mühendistir. Eskişehir'in havacılıkla bağı yeni değildir; TDV İslam Ansiklopedisi Cumhuriyet'in ilk yıllarında şehirde uçak tamir atölyelerinin kurulduğunu yazar. Fotoğraf için en iyi açı, uçakları gövde boyunca çapraz yakalayan alçak bir duruştur; arka planda ağaçlar gökyüzünü fazla doldurmaz. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü parkta fotoğraf çekilebildiğini belirtiyor. Gölge alan sınırlıdır, yazın sabah erken gelmek ve su taşımak akıllıcadır. Park Pazartesi ve Salı günleri kapalıdır, diğer günlerin saatlerini resmi sayfadan kontrol edin. Parkı işleten kurum yıllar içinde değiştiği için ziyaret koşullarını gitmeden doğrulayın. Çıkışta tramvaya yeniden binip şehir merkezi yönünde birkaç durak gidin ve Ulus Anıtı (Gar) durağında inin.

Kaynak: Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Vecihi Hürkuş Havacılık Parkı; Vikipedi, Vecihi Hürkuş Havacılık Parkı; Wikipedia, Vecihi Hürkuş Aviation Park.

Ulus Anıtı (Gar) durağından Haller Gençlik Merkezi'ne birkaç dakikada yürürsünüz; YHT ile gelip rotaya buradan katılanlar için gar da hemen batıdadır. Bina Tepebaşı'nda, Eskibağlar Mahallesi'nde, Üniversite Caddesi üzerindedir. İçeri girmeden önce karşı kaldırımdan binaya bir bakın, çünkü burası her şeyden önce bir endüstri mirasıdır. Yapı şehrin eski Yaş Sebze ve Meyve Hali binasıdır ve Türkçe Vikipedi'ye göre kullanılmadığı yıllarda yıkılması bile düşünülmüştür. 2000 yılında aslından uzaklaşmadan onarılmış ve bir kültür sanat merkezine dönüştürülmüştür. Cephede ve içeride en çok ahşap, ferforje ve doğal taş göze çarpar. Aynı kaynak, onarımın Londra'daki Covent Garden ile Hamburg'daki çiçek hali binasından esinlendiğini yazar. Bu karşılaştırmayı aklınızda tutarak içeride yürüyün; geniş, ışık alan bir hal salonunun içine yerleştirilmiş küçük birimler o örnekleri hatırlatır. Bakanlığın tanıtım sitesi burayı gün içinde ritmi değişen bir şehir içi pasaja benzetir. Sabah saatlerinde sakin olan koridorlar öğleden sonra öğrencilerle dolar. Binanın içinde hediyelik eşya satan küçük dükkanlar, sergi salonu ve bir kitabevi bulunur. Bakanlığın tanıtım metni, mimari kabuğun hafızası korunurken yapının şehrin canlı gençlik kültürünü taşıdığını vurgular. Merkezin kalbi Eskişehir Büyükşehir Belediyesi Şehir Tiyatroları'nın Tepebaşı Sahnesi'dir. Şehir Tiyatroları'nın sahne listesine göre bu sahne 27 Mart 2001'de açılmıştır ve iki yüz iki koltukludur. Akşam bir oyun izlemek isterseniz programı önceden sitelerinden kontrol edin; rotanın sonunda buraya dönmek zor değildir. Sergi salonunda o gün ne açık olduğuna bakmak için kısa bir mola verin. Sahne listesinde salonun adı Haller Gençlik Merkezi Tepebaşı Sahnesi olarak geçer, bilet ararken bu adı kullanın. Fotoğraf için binanın saçak çizgisini ve pencere dizisini cadde tarafından, hafif yandan çekmek en iyi sonucu verir. İç mekanda ahşap tavan ile ferforje ayrıntılar yukarı doğru bakan bir kadrajda güzel durur. Burada kahve molası vermek mümkündür, ama asıl uzun dinlenme için Porsuk kıyısını beklemenizi öneririz. Haller'in bu rotadaki rolü bir köprüdür: sanayi kentinin eski bir ticaret yapısından gençlik şehrinin buluşma yerine geçişi gösterir. Çıkışta güneydoğuya, İsmet İnönü durağı yönüne yürüyün; birkaç dakika içinde Porsuk'un kıyısına inersiniz.

Kaynak: Vikipedi, Haller Gençlik Merkezi; Eskişehir Şehir Tiyatroları, Sahneler; GoTürkiye, Eskişehir.

Porsuk'a ulaştığınızda önce kıyıda durup suyun yönüne bakın; çay batıdan doğuya akar ve şehri ikiye böler. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün tarifiyle kuzeyde Tepebaşı, güneyde Odunpazarı vardır; az önce geldiğiniz yaka Tepebaşı'dır. Porsuk'un antik adı Tembris'tir ve 448 kilometrelik uzunluğuyla Sakarya'nın en uzun koludur. Şehre girmeden önce güneybatıdaki Porsuk Barajı'nda toplanır, bu yüzden şehir içinde sakin ve kontrollü akar. Bu durakta acele etmeyin; amaç kıyı boyunca yürümek, köprülerden karşı yakaya geçip geri dönmek ve şehrin iki yakasını birlikte görmektir. Önce akıntı yönünde Adalar'a doğru yürüyün. Adalar adı, Şair Fuzuli Caddesi, Atatürk Caddesi ve Porsuk arasındaki bölgeye verilir. Müdürlüğe göre bu alan eskiden şehrin tanınmış bir ailesine ait olduğu için Yalaman Adası diye anılmış, kıyı bir gezi bölgesine dönüştükçe Adalar adı yerleşmiştir. Aynı kaynak burada 1960'larda yazlık sinemaların, 1980'lerde lunaparkların bulunduğunu ve seksenlerin sonunda bölgenin bir gezinti yerine dönüştüğünü anlatır. Yürürken kıyıdaki fenerlere, çiçek parterlerine ve suyun hemen yanındaki oturma yerlerine dikkat edin. Bir köprü seçip ortasında durun ve iki yöne de bakın; çayın şehir içinde ne kadar dar ve ne kadar evcil olduğunu en iyi buradan görürsünüz. Porsuk'un bu hali kendiliğinden oluşmadı. Müdürlük, bir tekstil fabrikasının boyaları ve şehrin atık suyuyla kirlenen çayda kayık gezintilerinin bir dönem tarihe karıştığını yazar. Atık su altyapısının çözülmesi ve çayın ıslahından sonra bu gelenek yeniden canlanmıştır; Türkçe Vikipedi temizliğin 2000'li yıllarda tamamlandığını belirtir. Karşı yakaya geçtiğinizde Köprübaşı'na yönelin. TDV İslam Ansiklopedisi, çayın kuzeyinde çok katlı iş hanlarının, güneyinde geleneksel çarşının toplandığını ve Köprübaşı'nın bu iki kesim arasında bir geçiş yeri olduğunu yazar. Gondollar ve tekneler Köprübaşı'ndan kalkar; binmek zorunda değilsiniz, ama iskeleden suya bakmak durağın parçasıdır. Ansiklopedi, Mart 1950'de yirmi dört saat süren bir taşkında şehrin orta ve kuzey mahallelerinin Porsuk'un suları altında kaldığını da kaydeder. Bugünkü sakin kıyıya bu bilgiyle bakmak, ıslah çalışmalarının neden önemli olduğunu anlatır. Öğle yemeği ve uzun bir oturma molası için en uygun yer burasıdır; kıyıdaki kalabalık akşama doğru artar. Fotoğraf için öğleden sonra ışığı köprülerin gölgesini suya düşürür ve kıyı çizgisini belirginleştirir. Kıyıda bisiklet ve yaya trafiği yoğun olabilir, çocuklarla geliyorsanız su kenarında dikkatli olun. Hazır olduğunuzda Odunpazarı yakasından güneye, Atatürk Bulvarı yönüne yürüyün.

Kaynak: Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Adalar ve Porsuk Nehri; TDV İslam Ansiklopedisi, Eskişehir; Vikipedi, Porsuk Çayı.

Adalar'dan güneye bir kilometreyi biraz aşan yürüyüşün sonunda Akarbaşı Mahallesi'nde, Atatürk Bulvarı üzerindeki müzeye varırsınız; tramvayla gelmek isteyenler için en yakın durak Şehitlik'tir. Müzenin resmi adı Eskişehir ETİ Arkeoloji Müzesi'dir ve Kültür Portalı onu Türkiye'de özel sektör sponsorluğunda hayata geçirilen ilk müze olarak tanıtır. İçeri girmeden önce bahçeyi dolaşın, çünkü taşınmaz eserlerin bir kısmı açıkta sergilenir. Müzenin geçmişi binasından eskidir: koleksiyon 1945'te bir depo müze olarak başlamış, 1966'da Odunpazarı'ndaki Kurşunlu Külliyesi'ne, 1974'te Atatürk Bulvarı'ndaki kendi binasına taşınmıştır. Eski bina yetersiz kalınca 2001'de kapatılmış, yeni bina tamamlanarak 2011'de açılmıştır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre yapı üç bloktan oluşur ve eserler iki bloğun birinci katındaki sergi salonlarında kronolojik sırayla dizilmiştir. Yaklaşık 1300 metrekarelik bir alana kurulan binanın kullanım alanı dört bin metrekareyi bulur. Müdürlüğün anlatımına göre bloklardan birinin zemin katı yarı açık teşhir ve süreli sergiye, diğerininki konferans gibi etkinliklere ayrılmıştır. Bu sırayı izleyin; Neolitik çağdan başlayıp Kalkolitik, Tunç, Hitit, Frig, Helenistik, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine doğru ilerlersiniz. Müdürlüğün verdiği sayıya göre envanterde yirmi binin üzerinde eser vardır ve bunların yaklaşık iki bini sergilenir. Bu yüzden her vitrinde durmak yerine Eskişehir'in kendi kazı alanlarına odaklanmak iyi bir yöntemdir. Pessinus ve Han buluntularını özellikle inceleyin, çünkü bu yerleri ilin kırsalında görmeye gidecekseniz müzede gördükleriniz o gezinin hazırlığı olur. Teşhirde Dorylaion, yani Şarhöyük, Sivrihisar'daki Pessinus, Han Yeraltı Şehri, Keçiçayırı, Çavlum'daki Eski Hitit nekropolü, Demircihöyük, Karacahisar ve Küllüoba buluntuları öne çıkar. Dorylaion'u ayrıca not edin; TDV İslam Ansiklopedisi Eskişehir adının bu antik yerleşimin harabelerine yakınlıkla ilgili olabileceğini yazar. Sergide mermer heykel ve heykelcikler, mimari parçalar, steller, pişmiş toprak kaplar, idoller, cam kaplar ve boncuklar, metal kaplar, silahlar, takılar ve sikkeler bulunur. Kültür Portalı'nın özellikle andığı eser, Çavlum mezarlık kazılarında bulunan lületaşından bir damga mühürdür. Bu mühür Anadolu'da bulunan en eski lületaşı eser örneği olarak tanıtılır; şehrin bugünkü zanaatına bu küçük nesneyle bağlanmak rotanın güzel bir kapanışıdır. GoTürkiye müzede etkileşimli uygulamalar bulunduğunu belirtir; Türkçe Vikipedi dijital sergileme tekniklerinin TÜBİTAK desteğiyle ODTÜ tarafından geliştirildiğini yazar. Zemin kattaki süreli sergi salonunda o dönem açık bir sergi varsa ona da bakın. Müzeyi gezmek için bir saat iyi bir süredir, ama Frig ve Roma salonlarında acele etmeyin. Giriş ücretli olduğu için güncel ücreti ve saatleri Bakanlığın müze sayfasından kontrol edin. Müzeden sonra kuzeye dönerek Porsuk kıyısında akşamı geçirebilir ya da tramvayla gara gidebilirsiniz.

Kaynak: Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, ETİ Arkeoloji Müzesi; Kültür Portalı, Eskişehir Eti Arkeoloji Müzesi; Vikipedi, Eskişehir Arkeoloji Müzesi.