Expo Alanından DokumaPark'a Düden Çayı'nın İki Yüzü

Tramvay Expo istasyonunda son durağa geldiğinde ana giriş karşınızda, kule ise girişin tam karşısındaki batı kanatta yükseliyor. Alan Aksu ilçesinde 1.121 dönüm, yani yüz hektardan fazla; her yerine yürümeye kalkarsanız iki saat yetmez, o yüzden rotayı kuleden başlatıp gölün çevresinde bitirin. Expo Kulesi 100,7 metre yüksekliğinde ve on yedi katlı; üç yapraklı şakayık biçimindeki tepe platformu Antalya'nın simgesi Hadrian Kapısı'nın üç kemerine gönderme yapıyor. Üç asansör ziyaretçiyi seyir platformuna çıkarıyor ve buradan bütün sergi düzlüğü, Aksu ovası, kuzeydeki Toroslar ve güneyde deniz aynı anda görünüyor. Sabah ışığı dağ tarafını aydınlattığı için kuleye ilk iş olarak çıkın, öğleden sonra pus ovayı siliyor. Kulenin ve alanın güncel ziyaret düzenini Büyükşehir'in sitesinden kontrol edin. Sergi 23 Nisan 2016'da açılıp 30 Ekim'de kapandı, alan ise o günden beri ziyarete açık tutuluyor. Türkiye'nin ilk uluslararası bahçe sergisiydi ve Çiçek ve Çocuk temasıyla düzenlendi, bu yüzden alanın yarısı bahçe, öbür yarısı çocuk için kurulmuş gibi.

Aşağı inince Expo Meydanı'ndan göle doğru yürüyün. Yolda Türkiye'nin ilk Tarım ve Biyoçeşitlilik Müzesi var; sergi, serginin ana temasını kuran tarih, biyoçeşitlilik, sürdürülebilirlik ve yeşil şehir başlıklarını izliyor. Sergi için alana yüz yirmi türden yaklaşık yirmi beş bin bitki dikildi; ilkbaharda bu bahçeler açıyor, sonbaharda ise çiçekten çok yapraklı yeşil görüyorsunuz. Alanın en yaşlı sakini 945 yaşında olduğu kaydedilen bir zeytin ağacı; müzenin yakınında, gövdesi tek başına durmaya değer. Çocukla geliyorsanız Çocuk Adası ve Çocuk Bilim ve Teknoloji Merkezi rotanızın ortasına gelsin; bunlar sergiden kalan en işlek yapılar. Ülke bahçeleri ise serginin asıl mirası. Sergiye resmi olarak elliden fazla ülke katıldı ve çoğu kendi bahçe geleneğini küçük bir parsele sığdırdı; bahçeden bahçeye geçerken tabela okumayı ihmal etmeyin, çünkü çoğunun kimliği bitkisinde değil düzeninde.

Expo Gölü alanın merkezinde duruyor ve çevresi yürüyüş yolu. Göl kıyısında şakayık biçimli teras, büyük ve küçük amfitiyatro, Expo Tepesi ve Expo Ormanı sırayla geliyor; tepe küçük bir yükselti ama kuleye çıkmayanlara aynı manzarayı verir. Alan büyük ölçüde açık ve gölgesiz, bu yüzden şapkanızı burada takın ve su şişenizi girişte doldurun. Kır bahçeleri ve mozaik bitki heykelleri gölün batı yakasında; fotoğraf için en iyi fon kulenin göle yansıdığı güney kıyı. Yeşil şehir teması burada kağıt üzerinde kalmamış, alanın içindeki ulaşım bisiklet ve yürüyüş yoluna göre kurulmuş. Çıkışa doğru sergi serasına uğrayın; kapalı mekan olduğu için sıcak günde kısa bir mola noktası. Alan AntRay T1 hattının son durağı, havalimanına da yakın; sergiye giden yirmi kilometrelik tramvay uzantısı tam da bu alan için yapıldı ve bugün Aksu'yu merkeze bağlıyor. Bir sonraki durak Lara'daki Aşağı Düden; tramvayla Meydan'a dönüp otobüse geçebilir ya da araçla havalimanı yolu üzerinden batıya dönebilirsiniz.

Kaynak: Antalya Büyükşehir Belediyesi, Expo 2016 Antalya.

Lara Caddesi'nde Düden Parkı'na girer girmez suyun sesi yolu gösteriyor; şelale parkın deniz tarafındaki uçta. Düden Çayı burada yaklaşık kırk metrelik traverten falezden doğrudan Akdeniz'e dökülüyor ve bu, Antalya'nın tekneden izlenebilen tek şelalesi. Halk arasında Karpuzkaldıran adıyla da biliniyor. Yanı başındaki askeri tesis de aynı adı taşıyor, o yüzden tabelalara şaşırmayın. Kent merkezine sekiz kilometre uzaklıktasınız ve Lara Caddesi buradan doğuya, Lara plajlarına doğru devam ediyor. Parkın kendisi falezin üstünde düz bir yeşil alan. Yürüyüş yolu kıyı boyunca uzanıyor ve şelaleyi yukarıdan, yandan ve denizden izleyebileceğiniz üç ayrı nokta var. Suyun denize çarptığı yerde sürekli bir sis bulutu asılı duruyor ve rüzgara göre bu bulut parkın içine kadar geliyor. Önce üstteki korkuluklu seyir terasına gidin, su tam ayağınızın altından kopuyor ve rüzgar sis bulutunu yüzünüze getiriyor. Sonra parkın doğu ucundaki Gençlik Parkı tarafına yürüyün; şelalenin bütün yüksekliği ancak buradan tek karede görünüyor. Öğle saatlerinde güneş şelalenin üzerinde olduğu için sisin içinde gökkuşağı oluşuyor, fotoğraf için en verimli an bu.

Üçüncü bakış açısı denizden. Parkın altındaki küçük iskeleden kalkan tekneler şelalenin önüne kadar gidip suyun denize çarptığı noktaya yaklaşıyor; tekne turu düzenleniyor, sefer ve ücreti iskelede sorun ya da Kültür Portalı'ndaki bilgiyi güncel kaynakla kontrol edin. Tekneye binmeyecekseniz falezin dibine inen bir yol yok, suya yaklaşmanın tek yolu deniz. Bu su üçüncü durakta göreceğiniz Yukarı Düden'in aynısı; Düdenbaşı'ndan sonra Koyunlar regülatöründe ikiye ayrılan çayın kanallarından biri dokuz kilometre sonra buraya varıyor. Yani şelale debisi mevsime ve regülatöre bağlı; kışın ve ilkbaharda gür, yaz sonunda incelmiş görebilirsiniz. Düden Şelalesi ve Çayı 2020'de Cumhurbaşkanı kararıyla kesin korunacak hassas alan ilan edildi, parkta bu statüyü hatırlatan levhalar var.

Park içinde piknik alanı, otopark ve dinlenecek banklar var; ağaçlar genç olduğu için gölge az, bu durağı bir saatten uzun tutmayın. Çocukla geldiyseniz korkuluklardan uzak durun, falez kenarı yüksek ve zemin sisle ıslak kalıyor. Parkın batı ucuna doğru yürüyünce falez hattı Lara'dan Konyaaltı'na kadar uzanan kıyı şeridini gösteriyor; Antalya'nın falezleri dünyanın en geniş tufa platosunun kıyısı ve Düden tam o platonun kenarından atlıyor. Deniz tarafında, güney ufukta Beydağları silueti var. Sonraki durak Kepez'deki Yukarı Düden, kentin öbür ucunda; araçla kentin içinden yarım saat kadar, otobüsle merkezden aktarma gerekiyor. Yola çıkmadan parkta suyun sesini bir dakika dinleyin, çünkü üçüncü durakta aynı suyu bir ormanın içinde, çok daha yumuşak sesle duyacaksınız.

Kaynak: Kültür Portalı, Aşağı Düden Şelalesi.

Yukarı Düden kent merkezine on kilometre kadar uzaklıkta, Kepez'de Şelale Mahallesi'nde ve bir parkın içinde. Varsak'a yalnızca bir kilometre mesafede olduğu için Kepez'in kuzey ucunda sayılır. Giriş düzenlenmiş ve çevrili, turnikeden Antalyakart ile de geçiliyor. Güncel ziyaret düzeni ve açılış saatleri için Büyükşehir'in ve Antalya Ulaşım'ın duyurularına bakın. Kapıdan girince ses sizi aşağıya, çağlayan havuzuna çağırıyor; önce yukarıdaki yolda kalın ve suyun nereden geldiğine bakın. Buradaki su Kepez hidroelektrik santralinden kanalla gelip Düdenbaşı denilen noktada kayalıktan havuza dökülüyor; havuzun dibinde ise Düden Çayı'nın yeraltı yolculuğunu bitirip yeryüzüne çıktığı karstik kaynak var. Çay Döşemealtı'daki Kırkgöz pınarlarından doğup Bıyıklı düdeninde kayboluyor, on dört kilometre yerin altında gittikten sonra Varsak çöküntüsünde bir an görünüp yeniden batıyor ve iki kilometre sonra burada çıkıyor. Yüzeyden hiç su akmadığı günlerde bile bu kaynaktan saniyede en az on metreküp su geliyor; ortalama on beş on altı, taşkında doksan dörde kadar ölçülmüş. Yani önünüzdeki havuz bir şelalenin değil, bir yeraltı nehrinin ağzı.

Patika havuzun çevresini dolaşıp çağlayanın yanına kadar iniyor; basamaklar ıslak ve yosunlu, korkuluğu bırakmayın. En güzel kadraj havuzun karşı kıyısından, suyun beyaz perdesiyle arkasındaki koyu kayayı birlikte alan noktadan çıkıyor; öğleden sonra ışık batıdan geldiği için su parlıyor, sabah ise kaya gölgede kalıyor. Alan 1970 ile 1972 arasında Devlet Su İşleri tarafından mesire yeri olarak düzenlendi ve bugün hala o çınarlı, çamlı piknik düzeniyle duruyor; masalar ve çeşmeler yolun üstündeki düzlükte. Çağlayana İskender Şelalesi de deniyor. Büyük İskender'in Pamfilya seferinde ordusunu burada sulattığı söylenir, kaynaklar bunu söylenti olarak aktarıyor. Halk arasındaki adı ise Düdenbaşı Şelalesi, çünkü çayın yeryüzüne çıktığı yer tam burası.

Suyun burada ne kadar farklı davrandığına dikkat edin. İkinci durakta aynı çay açık denize kırk metreden atlıyordu; burada ise havuzda toplanıp sakin bir dere olarak parktan çıkıyor ve Koyunlar regülatöründe iki kanala ayrılıp biri Lara'ya iniyor. Parkın alt kısmında dere boyu yürüyüş yolu var, zaman kalırsa on dakika dere boyunca yürüyüp geri dönün; suyun rengi kaynağa en yakın yerde en yeşil. Alan 2020'den beri Düden Şelalesi ve Çayı kesin korunacak hassas alanının parçası, suya girmek ve havuz kenarında piknik yapmak yasak. Yaz hafta sonları park kalabalık, hafta içi öğleden sonra ise neredeyse yalnız kalıyorsunuz. Kuzeyde Varsak ve dağ etekleri, güneyde kentin damları; park yüksek değil ama gölge ve nem ikinci durağa göre birden on derece serin hissettiriyor. Buradan DokumaPark'a Kepez'in içinden on dakikalık araç yolu var; otobüsle gidiyorsanız Kepez merkezine inip Namık Kemal Bulvarı'nı sorun. Son durağa iki buçuk saat ayırmak için saat dördü geçirmeden yola çıkın.

Kaynak: Kültür Portalı, Düden Şelalesi.

Namık Kemal Bulvarı'ndaki nizamiye kapısından girince karşınızda bir park değil, bir fabrika yerleşkesi var; ağaçlar o kadar yaşlı ve yapılar o kadar düşük ki ikisi birbirine karışıyor. Burası 1956'da temeli atılıp 1961'de üretime başlayan Antalya İplik ve Pamuklu Dokuma Fabrikası; Antalya ovasının pamuğunu iplik ve beze çeviriyordu, üretim 2003'te durdu ve 238 dönümlük arazi uzun bir hukuk sürecinden sonra Kepez Belediyesi'nin elinde halk parkına döndü. Fabrika en kalabalık yıllarında bin yedi yüzden fazla işçi çalıştırıyordu ve lojmanlarından kreşine kadar kendi başına küçük bir mahalleydi. İlk etap 2015'in son günü açıldı. İlke tek yapı yıkılmaması, tek ağaç kesilmemesi ve yapıların 1960'lardaki haline uygun onarılmasıydı. Yani gezerken gördüğünüz her bina bir fabrika işleviyle doğdu, girişteki tabelalar eski adını yazıyor. Rotayı buna göre kurun; önce idari binadaki Bir Zamanlar Antalya Müzesi'ne girin, çünkü kentin ve fabrikanın hikayesini orada okuyunca gerisi yerine oturuyor. Yapı taşınmaz kültür varlığı olarak tescilli.

İkinci uğrak eski kreş binası, bugün Anadolu Oyuncak Müzesi. 2017'de açılan müze on beş salonda on beş ayrı temayla 13.800 oyuncak sergiliyor; esnaf sokağı dioraması, geleneksel Anadolu oyuncakları ve erken Cumhuriyet sınıfı en uzun durulan odalar. Çıkış, biri bin, biri bin yüz yaşında iki anıt zeytinin durduğu bahçeye açılıyor; çocuklu ziyaretçi bu bahçede en az yarım saat kalıyor, planınızı ona göre yapın. Oradan fabrikanın eski ambarına geçin; Nostaljik Araç Müzesi Türkiye'nin yollarında iz bırakmış otomobil, kamyonet ve motosikletleri sergiliyor, koleksiyon ülkenin sanayileşme hikayesini de anlatıyor. Yemekhane binası dört salonlu bir modern sanat galerisi oldu, sergi dönemine göre değişiyor; trafo binası ise 2021'de yüz binden fazla kitaplık bir kütüphaneye dönüştü. Çocuklar için raylara oturtulmuş gerçek bir vagon kütüphane var, 2022'de yanına gar binası eklendi.

Parkın en geniş bölümü açık hava müzesi. On bin metrekarelik alanda Anadolu uygarlıklarının 84 eseri 1/25 ölçekte maket olarak duruyor; bu maketler 2016'ya kadar Konyaaltı'ndaydı, sahil düzenlemesi sırasında buraya taşındı ve 2018'de müze düzeniyle açıldı. Akşamüstü ışığı maketlerin üzerine yandan düşüyor, fotoğraf için günün en iyi saati bu. Maketlerin arasında yürürken sabah Expo'da gördüğünüz tek gerçek kuleyi hatırlayın; burada aynı Hadrian Kapısı'nın küçültülmüş hali duruyor. Bilim merkezi fabrikanın işletme binasında, on iki bin metrekarelik deney ve atölye alanı; açılış ve program düzenini Kepez Belediyesi'nin sitesinden kontrol edin, müzelerin çoğu belirli günler kapalı. Orman kütüphanesinin önündeki Akseki taşından düğmeli ev ve sahaflar çarşısı günün son yarım saati için iyi bir bitiş. Eski memur yemekhanesi aslına uygun onarılmış bir sosyal tesis, fabrikanın emeklileri hala burada buluşuyor; çayınızı burada için ve bahçeye bakın. Okaliptüs ve çam gölgesi, fabrikanın 1960'larda diktiği ağaçlar; bu parkın sabahki Expo alanından farkı tam olarak bu, biri bir sergi için kuruldu, öteki altmış yıl bir işin çevresinde kendiliğinden büyüdü. Park kente yakın, Kepez'den geçen T3 hattı ve otobüsler merkeze döndürüyor; en yakın istasyonu ve hatları antalyaulasim.com.tr'den kontrol edin.

Kaynak: Kepez Belediyesi, DokumaPark.