Efes'in Dışında Bir Selçuk Günü

Güne Selçuk garından kısa bir yürüyüşle ulaşılan Efes Müzesi'nde başlayın; müze Atatürk Mahallesi'nde, Uğur Mumcu Sevgi Yolu üzerindedir ve yılın her günü açıktır. Sabahın ilk saatinde gelmenin iki karşılığı var: salonlar tur gruplarından önce sakindir ve öğleden sonrayı açık alandaki üç durağa saklamış olursunuz. Müzenin geçmişi 1929'da kurulan bir depoya dayanır; bina 1964'te müze olarak açıldı, 1976'da genişletildi, 2012 sonunda kapanıp kapsamlı bir yenilemeyle Kasım 2014'te yeniden açıldı. Bugün eserler tema salonlarına göre dizilidir: Bilgi Salonu, Çeşme Buluntuları, Yamaç Evler Buluntuları, Sikkeler, Çağlar Boyu Efes, Orta Bahçe, Kybele Kültü, Artemis Tapınağı Buluntuları ve İmparator Kültü. Radar'daki öbür Selçuk rotası bu müzeyle biter; bu kez gezinizi bu rotanın diğer duraklarına bağlanan eserler üzerinden kurun ve en bilinen salonu sona bırakın.

İlk hedefiniz Orta Bahçe olsun: burada Arkaik dönemden Doğu Roma'ya uzanan sütun başlıkları, kabartmalar, heykeller, lahitler ve steller açık havada sıralanır. Bahçede Belevi Anıt Mezarı'ndan getirilen mimari parçaları arayın; günün son durağında göreceğiniz anıtın mermer işçiliğini burada yakından inceleyebilirsiniz. Anıtın lahdi 1963'te bu bahçeye taşınmış ve altmış yıl burada sergilenmişti; Aktüel Arkeoloji'nin aktardığına göre 2023'te İzmir Kültür Sanat Fabrikası'na götürüldü, bu yüzden bahçede lahdi değil kaset, sütun ve kabartma parçalarını arayın. Vikipedi'ye göre anıtın çatı kenarındaki aslan-grifon heykellerinden örnekler de müzededir; görevlilere sorup yerini öğrenin. Sonra Çağlar Boyu Efes salonuna geçin. Bu salon MÖ 7000'den MS 7. yüzyıla uzanan buluntularla kentin bütün hikayesini tek odada anlatır; Çukuriçi Höyük'ün Neolitik parçaları bu zincirin başındadır. Salonun dikkat çeken eseri Polio Çeşmesi kazılarında bulunan, kalkanı ve kılıcıyla yarı uzanmış Dinlenen Savaşçı heykelidir. Bu erken katmanlar, ikinci durakta çıkacağınız Ayasuluk Tepesi'nin neden kentin ilk yerleşim yeri sayıldığını anlamanızı kolaylaştırır.

Çeşme Buluntuları salonunda iki anıtsal çeşmenin heykel programı yan yana durur: Laecanius Bassus Çeşmesi'nden Aphrodite, Hera, üç Triton ve bir satir; iki katlı Traianus Çeşmesi'nden Dionysos, Aphrodite ve köpeğiyle birlikte kentin kurucusu Androklos. Yamaç Evler salonunda Efes'in zengin konutlarından çıkan freskleri ve küçük eşyayı görürsünüz; MS 2. yüzyıla tarihlenen mermer Marcus Aurelius heykeli ve Lysippos'un ünlü eserinin Roma kopyası olan Eros başı müzenin öne çıkan parçalarındandır. Sikke bölümüne birkaç dakikanızı ayırın; kentin ekonomik tarihi burada küçük madeni yüzeylerde okunur. Kybele Kültü salonu bir kült alanını yeniden kurar: adak stelleri ve Ana Tanrıça figürinleri Anadolu'nun çok eski bir geleneğinin Efes'teki izidir. Artemis Tapınağı Buluntuları salonunda MÖ 7. ve 6. yüzyıla ait pişmiş toprak kaplar tapınağın en eski evresinden gelir. En sona bıraktığınız salonda MS 2. yüzyıla tarihlenen Artemis heykeli tapınak biçimli başlığı ve bereket simgeleriyle durur; müzenin en bilinen eseri budur, bu kez ona yalnızca selam verip geçin. İmparator Kültü salonunda Domitianus Tapınağı'ndan gelen heykelin baş ve kol parçaları, kentteki imparatorluk kültünün ölçeğini gösterir.

Müzenin sesli rehber hizmeti var; yararlanma koşullarını görevlilere sorun. Fotoğraf için Orta Bahçe sabah ışığında en iyi sonucu verir; salonlarda flaş kullanmayın. Bahçede kısa bir mola verip suyunuzu doldurun, çünkü bir sonraki durak tırmanış ister. Müzeden çıkınca kuzeye bakın: Ayasuluk Tepesi ve surları ilçenin üstünde görünür. Kaleye giriş St. Jean ören yerinin kapısından yapılır; İsa Bey Mahallesi'ndeki bu girişe müzeden on dakika kadar yürüyerek ulaşırsınız. Yolda İsa Bey Camii'nin çift minareli silueti yakınınızda kalır; o yapı öbür rotanın durağıdır, bu kez önünden geçip tepeye yönelin.

Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Müzeleri; KVMGM Google Arts & Culture anlatısı; Aktüel Arkeoloji; Wikipedia, Ephesus Archaeological Museum.

Kaleye çıkış St. Jean ören yerinin girişinden yapılır ve gişe oradadır; kaleye çıkış ören yerinin genel saatlerinden daha dar bir pencerede mümkün olduğu için güncel saatleri muze.gov.tr'den kontrol edin ve bu durağı öğleden sonraya bırakmayın. Girişten sonra bazilika kalıntısını yanınıza alıp tepeye doğru yükselen taş yolu izleyin; iç kale bazilikanın kuzeyinde, tepenin en yüksek noktasındadır. Selçuk Belediyesi'nin anlatımına göre iç kale, son araştırmalarla Efes'in ilk yerleşim yeri olduğu anlaşılan alanın tam üstünde durur. Bugün gördüğünüz surlar üç dönemin eseridir: Bizans temeli üzerine Aydınoğulları ve Osmanlı onarımları. Duvarlar taş, tuğla ve harçla örülmüş ve on beş kuleyle desteklenmiştir; kuleleri sayarak yürümek, hangi bölümün hangi dönemde yenilendiğini fark etmenin en kolay yoludur. İç kaleye doğu ve batıdaki iki kapıdan girilir ve bu kapılar dış kaleye bağlanmadan doğrudan dışarıya açılır; ziyaretçi yolu sizi bunlardan birine getirir. Kapıdan geçince surların iç yüzünde burçlara ve mazgallara çıkan dar merdivenleri görürsünüz; korkuluğu olmayan yerlerde yukarı çıkmayın.

Kale içinde taş döşeli sokaklar, çeşitli büyüklükte sarnıçlar, bir cami ve en yüksek noktada bir kilise kalıntısı vardır. Sokakları izleyerek önce ortadaki Kale Camisi'ne gidin; bu yapı Aydınoğulları'nın 1348 ile 1390 arasında burayı başkent yaptığı ve tepede çok sayıda cami, hamam ve zaviye kurdurduğu dönemi hatırlatır, bu rotada ona yalnızca tarihi bir yapı olarak bakılır. Kaynaklara göre 2008'de başlayan restorasyon önce kalenin batı girişini ve bu caminin minaresini elden geçirdi. Caminin batısında kale hamamı olabileceği düşünülen bir yapı kalıntısı saptanmıştır; müze kayıtları burada bir kale köşkü ve hamamından söz eder. Tepenin en yüksek noktasındaki kilise kalıntısına çıkın: apsisi Aydınoğulları döneminde bazı eklerle sarnıca çevrilmiştir, yani aynı duvarda iki dönemin işçiliğini yan yana okursunuz. Müze kayıtlarındaki yapı listesi gezinize bir kontrol listesi verir: Bizans ve Türk dönemi sarnıçları, Bizans su kemerleri, güney teras evleri ve bazilika-sarnıç. Sarnıçların ağızlarına ve kenarlarına yaklaşmayın; bazıları derindir ve korkuluksuzdur. Kazı Pamukkale Üniversitesi Arkeoloji Bölümü tarafından 2007'den beri iç kalede sürdürülüyor; Mustafa Büyükkolancı'nın 2023'te yayımladığı makale, 17. yüzyıl gravürleri ve 19. yüzyıl fotoğraflarıyla kalenin güneyinde zaviyeli iki cami daha tespit etti. Bu yüzden bazı alanlar kazı nedeniyle şeritle çevrili olabilir; şeritleri aşmayın.

Tepe Tunç Çağı'ndan Osmanlı dönemine kadar kesintisiz yerleşim gördü; Hititlerin Apasas dediği kentin burada olduğuna inanılıyor ve Efes 7. yüzyılda limanın kullanılmaz olmasıyla yeniden bu tepeye çekildi. Kentin adı da bu tepeden gelir: Bizans ve İtalyan kaynaklarının Agio Teologo'su, Arap ve Osmanlı kaynaklarında Ayasuluk oldu ve 1914'te Selçuk'a çevrildi. Sur boyunca yürürken manzara rotanın geri kalanını gösterir: hemen aşağıda İsa Bey Camii'nin 1375 tarihli gövdesi, ovada Artemis Tapınağı'nın bulunduğu düzlük ve güneyde Efes'e uzanan vadi. Öğleden önce gelmişseniz güneş arkanızda kalır ve caminin size bakan cephesi aydınlanır; genel görünüm için tepenin batıya bakan burçlarının önünü seçin. Kale içinde gölge azdır; suyunuz yanınızda olsun ve rüzgarlı günlerde şapkanızı tutun. Ayasuluk Tepesi, St. Jean Bazilikası, İsa Bey Camii ve Artemision ile birlikte UNESCO Dünya Mirası Efes'in dört bileşeninden birini oluşturur; bu yüzden hiçbir taşı yerinden oynatmayın, duvarlara yazı yazmayın.

İnişte aynı yolu kullanın ve St. Jean ören yerinden çıkın. Buradan gar çevresine geri yürüyün; Çamlık'a gidecek minibüs ya da aracınız için başlangıç noktası ilçe merkezidir. Çamlık Selçuk'un yaklaşık 7 kilometre güneyindedir ve yol sizi eski İzmir-Aydın demiryolunun geçtiği vadiye götürür. Öğle molasını ilçe merkezinde vermek en pratiğidir; Çamlık'ta öğleden sonra ışığı lokomotifler için yeterlidir.

Kaynak: Selçuk Belediyesi, Selçuk (Ayasuluk) Kalesi; Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Müzeleri, Ayasuluk Kalesi; Kültür Portalı; TDV İslam Ansiklopedisi, Ayasuluk; DergiPark, Büyükkolancı 2023.

Çamlık'a Selçuk merkezden minibüsle ya da araçla gelirsiniz; müze mahallenin içinde, eski demiryolu hattının üzerinde kuruludur ve ücretle girilir, güncel saat ve ücret bilgisini Bakanlığın Türkiye Müzeleri sitesinden ya da müzeden öğrenin. Burası Türkiye'nin en büyük açık hava demiryolu müzesidir ve hikayesi 1866'da açılan, ülkenin ilk demiryolu olan İzmir-Aydın hattıyla başlar. Çamlık o hattın üzerinde istasyonu ve onarım atölyeleri olan bir noktaydı; istasyon Aziziye adıyla açılmış, hat 1991'de yeniden düzenlenince kapanmıştı. Müze aynı yıl hazırlanmaya başlandı ve 1997'de ziyarete açıldı; arazi, binalar ve lokomotifler TCDD'ye aittir, işletme ise istasyonun eski makasçısının oğluna 99 yıllığına verilmiştir. Kapıdan girince önce eski istasyon binasına bakın: 1866 tarihli hattın rayları hala yerindedir ve lokomotifler bu orijinal raylar üzerinde durur.

Sahanın ana gövdesi döner tabladır: on sekiz kollu bu tablanın çevresine lokomotiflerin yaklaşık yarısı yelpaze gibi dizilmiştir ve müzenin en iyi fotoğrafı buradan çıkar. Tablanın ortasına geçip bir tam tur dönerek bakın; her kolun ucunda farklı bir ülkenin makinesi durur. Kaynaklar sayıyı farklı verir, otuz üç ile otuz yedi arasında; kesin olan, koleksiyonun Avrupa'nın en büyüklerinden biri olduğu ve yapım yıllarının 1890'lardan 1950'lere uzandığıdır. Lokomotifler Almanya, İsveç, İngiltere, ABD, Fransa ve Çekoslovakya yapımıdır; kazanların yanındaki üretici plakalarını okuyup ülkelere göre sıralamak, çocuklarla gezerken iyi bir oyun olur. En eskisi İngiliz Stephenson yapımı odun yakan bir makinedir ve Türkiye Turizm Ansiklopedisi'ne göre dünyada yalnızca iki örneği kalmıştır. Bir başka parça 1957'deki Yarımburgaz tren kazasına karışan 45501 numaralı lokomotiftir; tarih burada sessizce durur. Lokomotiflerin bazılarının kabinine çıkılabilir; merdivenler dik ve metaldir, ıslak günlerde dikkatli olun ve kolları çevirmeyin.

Sonra vagonlara geçin: müzede dokuz yolcu vagonu ve yedi yük vagonu vardır, yolcu vagonlarının ikisi ahşaptır. Bunların en özeli Atatürk'ün kullandığı salon vagonudur; içine girilebilir, yatak odası, mutfak ve banyosuyla döşeli hali korunmuştur. Vagonun içinde eşyalara dokunmayın ve dar koridorda sırayla ilerleyin. Sahanın çevresinde su kulesi, vinçler ve el drezini gibi istasyon donanımı da sergilenir; buharlı işletmenin nasıl su ve kömür aldığını bu parçalar anlatır. Mahallenin adı da bir hikaye taşır: Türkiye Turizm Ansiklopedisi'ne göre Atatürk 1937'de burada çam ağaçlarından etkilenmiş ve yere Çamlık adını vermiştir. Müze aynı zamanda çam gölgesinde bir dinlenme yeridir; sıcak günlerde ağaçların altında oturacak yer bulursunuz.

Fotoğraf için öğleden sonra ışığı yandan gelir ve kazanların siyah yüzeyine hacim verir; geniş açı için döner tablanın karşı ucuna geçin. Raylarda yürürken ayağınıza dikkat edin; traversler yer yer gevşek olabilir. Burada bir saatten fazlasını ayırın; makinelerin arasında dolaşmak sanıldığından uzun sürer. Dönüşte Selçuk merkezden geçip kuzeye, İzmir-Aydın karayoluna yönelin. Belevi ilçe merkezinin 16 kilometre kadar kuzeydoğusunda, karayolunun hemen kenarındadır; Çamlık'tan toplam yol yarım saat kadar sürer. Belevi'ye giden minibüsler de ilçe merkezinden kalkar; araçsız geziyorsanız Çamlık dönüşünde aktarma yapın. Günün son ışığında anıt mezara varmayı hedefleyin; kaya çekirdeği ve mermer basamaklar alçalan güneşte en iyi okunur.

Kaynak: Vikipedi, Çamlık Buharlı Lokomotif Müzesi; Wikipedia, Çamlık Railway Museum; Turkish Museums (Kültür ve Turizm Bakanlığı); Türkiye Turizm Ansiklopedisi.

Belevi'de anıt mezar mahallenin kuzeyinde, İzmir-Aydın karayolunun hemen kenarında, Aydın Dağları'nın kuzey yamacına yaslanmış tek başına bir tepeciktedir; yöre halkı ona Yatık Kale der. Araçla karayolundan görünen sapağı kullanın; minibüsle geliyorsanız Belevi merkezinde inip kuzeye doğru bir kilometre kadar yürürsünüz. Burası açık bir ören yeridir; güncel ziyaret koşulunu Bakanlığın Türkiye Müzeleri sitesinden kontrol edin ve günün son ışığında, saat çok geç olmadan gelin. Karşınızda duran şey Anadolu'nun Halikarnassos'tan sonra en büyük ikinci mezar anıtıdır ve onun gibi Yedi Harika'dan Mausoleion örnek alınarak yapılmıştır. Önce anıtı uzaktan, tepeciğin eteğinden bakarak okuyun: kare bir podyum, üstünde sütunlu bir kat ve bunların hepsi doğal kayanın oyulmasıyla oluşturulmuş bir çekirdeğin üstüne mermerle giydirilmiş. Podyumun kenarı yaklaşık 30 metredir, yüksekliği on metreyi aşar ve üç basamaklı bir temel üzerinde yükselir. Üst katta her kenarda sekiz sütun sıralanıyordu; kaynakların çoğu bunları Korint düzeninde tanımlar. Toplam yükseklik Aktüel Arkeoloji'ye göre 23 metreydi; anıt hiç bitmediği için tamamlanmış halinin daha yüksek olacağını düşünen araştırmacılar da vardır. Çatının piramit biçiminde olduğu uzun süre varsayıldı, ama 1998 ile 2000 arasındaki araştırmalar buna kanıt bulamadı ve su tahliye kanalları üst katın açık olabileceğini gösterdi.

Kayalık çekirdeğin çevresinde dolaşırken yerdeki mermer bloklara bakın: bunlar kaplama, sütun ve tavan kasetlerinin parçalarıdır; hiçbirine oturmayın, hiçbirini yerinden oynatmayın. Güney cephede kayaya oyulmuş mezar odasını arayın; oda dışarıdan mühürlenmişti ve kuzey cephede bitmemiş bir sahte kapı vardır. Odada bulunan lahdin kapağında bir kline üzerinde uzanmış, sakalsız, çelenkli ve elinde kase tutan bir erkek figürü vardı; yanında doğulu bir hizmetkar heykeli duruyordu. Lahit 1930'larda bulundu, 1963'te Efes Müzesi'nin bahçesine taşındı ve Aktüel Arkeoloji'ye göre 2023'te İzmir Kültür Sanat Fabrikası'na götürüldü; sabah müzede gördüğünüz mimari parçalar işte bu anıtın kaplamasıdır. Çatı kenarında taş vazolara bakan aslan-grifon heykelleri, köşelerde çift atlar ve tavan kasetlerinde boyalı paneller vardı; kabartmaların kuzey yüzü cenaze oyunlarını, öbür yüzler kentaur savaşını anlatıyordu. Bu parçaların bir bölümü Efes Müzesi'nde, bir bölümü İzmir'deki müzelerde sergilenir; yerinde yalnızca çekirdek ve dağınık bloklar kaldı.

Anıtın kime yapıldığı hala tartışmalıdır: çoğu araştırmacı MÖ 300 dolaylarında Büyük İskender'in komutanı ve Efes'in Helenistik kurucusu Lysimakhos için başlandığını düşünür; ilk tasarının Antigonos Monophthalmos için olduğu ve yapının sonradan Seleukos kralı II. Antiokhos'un gömüldüğü yer olarak kullanıldığı görüşleri de vardır. Ali Bora'nın 2019'da yayımladığı makale bu tartışmayı ve anıttaki Yunan ile Pers unsurlarının birlikteliğini ele alır; anıt bu yönüyle Geç Klasik'ten Helenistik'e geçişin taşa yazılmış bir belgesidir. Anıt 20. yüzyılın başından beri Avusturyalı araştırmacıların ilgisini çekti; ilk kapsamlı yayın Praschniker ve Theuer'e aittir. Anıtın konumunu da düşünün: antik Efes-Sardes yolunun yakınında, gelip geçenin uzaktan göreceği bir yamaçta durur.

Fotoğraf için alçalan güneş kayaya oyulmuş basamakların ve mermer kaplamanın izlerini kabartır; karayolu tarafından bakınca anıt tepeciğin üstünde siluet verir. Çekirdeğe ve basamaklara tırmanmayın; kaya gevşek, mermer kaygandır ve anıt korunması gereken bir kültür varlığıdır. Etrafta gölge ve su yoktur; yaz aylarında ziyareti kısa tutun. Rota bu tepecikte sona erer. Araçla İzmir'e dönecekler karayoluna çıkınca kuzeye sürer; İZBAN ile dönecekler Belevi'den ilçe merkezine minibüsle geri döner ve Selçuk garından Tepeköy aktarmalı trene biner. Günün dört durağını şimdi birleştirin: müzedeki mermerler bu yamaçtan, kale kentin ilk yerinden, lokomotifler ovadan geçen ilk demiryolundan geliyor ve hiçbiri Efes'in kapısından içeri girmeden görüldü.

Kaynak: Aktüel Arkeoloji, Belevi Mezar Anıtı; Wikipedia, Belevi Mausoleum; Vikipedi, Belevi Anıt Mezarı; DergiPark, Bora 2019; Selçuk Belediyesi; Visit İzmir.