Ayasuluk Kalesi

Selçuk ilçe merkezinin hemen üstünde yükselen Ayasuluk Tepesi, Efes'in hem ilk hem de son yerleşim alanıdır. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın ören yeri sayfasına göre tepede yerleşim Neolitik Çağ'dan Osmanlı dönemine kadar kesintisiz sürmüştür. Hitit çağında Arzawa-Mira Krallığı'nın başkenti Apasa'nın burası olduğu kabul ediliyor; Geç Tunç Çağı'na ait surlar, tholos mezarlar ve Miken seramikleri bu görüşü destekliyor. MÖ 560 dolayında Lidya Kralı Kroisos kenti Artemis Tapınağı çevresine taşıdı, MÖ 300 dolayında da Lysimakhos bugünkü Efes ören yerini kurdu. Liman dolup kent sönmeye başlayınca, MS 7. yüzyıldan itibaren halk yeniden bu tepeye çekildi. Tepenin adı, Bizans döneminde buradaki yapıya verilen Hagios Theologos adından gelir; Türk ve Arap kaynakları bunu Ayasuluk diye söyledi. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre yerleşim 1914'te Selçuk adını aldı. Mezarın üzerine önce basit bir anıt, 5. yüzyılda ahşap çatılı bir bazilika yapıldı. 6. yüzyıl başındaki depremlerden sonra İmparator Iustinianus ve Theodora haç planlı, üç nefli ve altı kubbeli bugünkü bazilikayı inşa ettirdi. Vikipedi'ye göre tepeye su getirmek için Iustinianus döneminde yaklaşık 650 metrelik bir su kemeri kolu yapıldı. 7. yüzyıldaki Arap akınlarının ardından bazilikayı korumak için tepe surlarla çevrildi; kalenin ilk evresi bu Bizans yapısıdır. Ekim 1304'te Sasa Bey bölgeyi kesin olarak Türk hakimiyetine aldı, kısa süre sonra da Ayasuluk Aydınoğlu Mehmed Bey'e geçti. 1350'den sonra Aydınoğulları Beyliği'nin başkenti oldu ve 1375'te İsa Bey kalenin güneyine adını taşıyan büyük camiyi yaptırdı. Timur'un 1402 seferi kaleyi tahrip etti; beylik ve Osmanlı döneminde onarımlar ve eklemelerle bugünkü halini aldı. 1475 sayımında kasabada yaklaşık 2.200 kişi yaşıyordu; İzmir'in yükselişiyle 17. yüzyıldan itibaren nüfus azaldı ve kale önemini yitirdi. Tepenin en yüksek noktasındaki iç kale surları Selçuklu-Osmanlı dönemine aittir ve on beş kuleyle güçlendirilmiştir. Kaleye biri batıda, biri doğuda olmak üzere iki kapıdan girilir. Kapıların yakınında tonoz örtülü beş sarnıç sıralanır; kuşatma günlerinde suyu bunlar sağlıyordu. Avlunun güney ortasında tek kubbeli Kale Camii durur, minaresi kısmen ayaktadır. Batı yukarıda Türk dönemine ait Bey Köşkü, hamamı ve beşik tonozlu bir sarnıç daha yer alır; Vikipedi'ye göre köşk dıştan yaklaşık 11 x 10 metre ölçülerindedir ve İsa Bey'e bağlanır. Eski bir Bizans bazilikasının kalıntısı ise sonradan sarnıca dönüştürülmüştür. Dış surlar, anıtsal giriş, şapel ve hazine odası, vaftizhane, atrium, Piskoposluk Sarayı, Bizans su kemerleri ve Güney Teras Evleri ören yerinin diğer parçalarıdır. İlk kazıları 1960'ta Efes Müzesi başlattı; 1990-2003 arasındaki ikinci dönem tepenin tarihini yeniden yazdı. 2007'den itibaren Pamukkale Üniversitesi'nden Mustafa Büyükkolancı'nın ekibi iç kalede çalıştı ve güney yamaçtaki evleri, yolları, köşkü ve hamamı ortaya çıkardı. Kazı ve onarımlar günümüzde Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi'nden Sinan Mimaroğlu'nun başkanlığında sürüyor. Büyükkolancı'nın 2023'te yayımladığı makale, dış kalenin güneyinde eski gravür ve fotoğraflardan tanımlanan iki zaviyeli camiyi tanıtır; yani tepenin çevresi bugün bile yeni keşifler veriyor. Ayasuluk Tepesi 2015'te Efes Dünya Mirası alanının dört bileşeninden biri olarak UNESCO listesine girdi. Kale, Ayasuluk-St. Jean Örenyeri'nin biletiyle gezilir; ören yeri her gün açıktır ve Müzekart geçerlidir. Kaleye çıkış saatleri ören yerinin saatlerinden farklı olabilir; güncel bilgiyi muze.gov.tr'den kontrol edin. Giriş İsa Bey Mahallesi'nde, St. Jean Sokak üzerindedir; bazilikayı gezdikten sonra yokuşu tırmanıp kale kapısına varırsınız. Sur yolundan aşağıda İsa Bey Camii, ovada Artemis Tapınağı alanı ve uzakta Efes'e giden yol seçilir. Kalede gölge azdır; yazın sabah erken ya da ikindi sonrası çıkın, su alın ve düz tabanlı ayakkabı giyin. Selçuk'a İzmir'den tren ve otobüs seferleri vardır; ören yeri ilçe merkezinden yürüyerek ulaşılacak uzaklıktadır. Aynı gün İsa Bey Camii, Efes Müzesi ve Artemis Tapınağı'yla birleştirilebilir; Çamlık Buharlı Lokomotif Müzesi ve Belevi Anıt Mezarı da araçla kısa mesafededir.