Bursa'nın Batı Yakası, Müzelerden Çekirge Kaplıcalarına

Güne külliyenin II. Murad Caddesi tarafındaki bahçesinde başlayın ve önce caminin güneybatısındaki II. Murad Türbesi'ne yönelin. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre türbe 1451'de yapıldı; Bursa Alan Başkanlığı, II. Murad'ı Bursa'da gömülen son Osmanlı padişahı olarak anar. Kapıya varmadan başınızı kaldırın, çünkü girişin üstündeki kalem işleriyle bezeli ahşap saçak ansiklopedi maddesinde ayrıca övülen bir işçiliktir. İçeride iç içe iki kare vardır; dıştaki 13,45 metre, içteki 6,90 metre kenarlıdır ve aralarında 3,25 metre genişliğinde bir dolaşma alanı kalır. Orta bölümün kubbesi, kaideleri ve başlıkları başka yapılardan devşirilmiş dört sütun ile dört paye üzerine oturur. Bu kubbenin ortası bilerek açık bırakıldı, çünkü sultan vasiyetinde güneşin, ayın ve yağmurun mezarının üzerine doğrudan düşmesini istemişti. Naaşı bir sandukaya değil doğrudan toprağa gömüldü ve Alan Başkanlığı bu sadeliği gösterişten hoşlanmayan bir hükümdarın izi olarak yorumlar. Yan bölümde Şehzade Alaeddin ile birlikte başka hanedan çocukları yatar; kaynaklar burada kimlerin gömülü olduğu konusunda birbirinden biraz farklı listeler verir.

Türbeden çıkınca bahçeyi bir aile ağacı gibi okuyun, çünkü 1449 ile 1573 arasında yapılan bu yapılar aynı hanedanın yüz yılı aşan hikayesini anlatır. En erkeni 1449 tarihli Hüma Hatun Türbesi'dir ve Fatih Sultan Mehmed'in annesine ait bu altıgen yapı ansiklopediye göre oldukça gösterişsizdir. Bugün Cem Sultan'ın adıyla bilinen türbe aslında 1479'da, Fatih'in 1474'te ölen büyük oğlu Şehzade Mustafa için yapıldı. Cem Sultan 1495'te İtalya'da öldü, naaşı 1499'da Bursa'ya getirilip bu türbeye konuldu. Önündeki mermer revaktan içeri bakınca duvarları pencere hizasına kadar kaplayan firuze ve lacivert altıgen çinileri, çerçevelerdeki altın yaldızı ve kündekari tekniğinde işlenmiş ahşap kapı kanatlarını görürsünüz. Aynı kündekari işçiliğini Fatih'in eşi Gülşah Hatun'un kare planlı türbesinin kapısında da arayın. TDV'ye göre sekizgen Şehzade Ahmed Türbesi'ni 1513'te Mimar Alaeddin yaptı ve içinde Şehzade Ahmed'in yanı sıra kardeşi Şehinşah ile Şehzade Korkut da yatar. Şehzade Mahmud Türbesi'nin kapı kitabesi 1507 tarihlidir, yapı Mimar Yakub Şah'a atfedilir ve içeride çiniler 2,90 metre yüksekliğe kadar çıkar. Mükrime Hatun ile Şirin Hatun türbelerini art arda gezip karşılaştırın, çünkü ansiklopedi bu ikisinin yazı ve süsleme programının birbirinin aynısı olduğunu belirtir. Kanuni Sultan Süleyman'ın oğlu Şehzade Mustafa'nın türbesini II. Selim 1573'te yaptırdı ve annesi Mahidevran'ın sandukası da buradadır. Bahçede duvarsız iki yapı da dikkat çeker. Fatih'in sütannesine ait olduğu söylenen Ebe Hatun Türbesi dört yanı açık bir baldaken olarak kuruldu. Saraylılar Türbesi ise yazıtı olmayan ve içinde kimlerin yattığı bilinmeyen açık bir yapıdır. 2012-2015 arasında üç aşamada yapılan restorasyonda sonradan eklenen sıva katmanları kaldırıldı ve altlarındaki özgün kalem işleri ile yazılar yeniden ortaya çıktı. Hangi türbelerin o gün açık olduğunu görevliye sorun, içine girdiğiniz yapılarda sessiz olun ve çinilere dokunmayın.

Bahçeden çıkınca karşı taraftaki eve geçin; Kültür Portalı'na göre bu 17. yüzyıl yapısı Bursa'da ayakta kalan en eski evlerden biridir. Evin yerinde önceden II. Murad'a ait bir köşk bulunduğu sanılır ve rivayet burayı Fatih Sultan Mehmed'in doğduğu yer olarak anar; Bursa Alan Başkanlığı ise evin 17. yüzyılda bir paşanın konutu olarak yapıldığını tahmin eder. 1946'da kamulaştırılan ev 1958'de müze olarak açıldı, 1992'de ziyarete kapandı ve 2005'te yeniden açıldı. Üst kattaki baş odada kalem işi çiçek motifleriyle bezeli ahşap dolaba, geometrik desenli ahşap tavana ve altıgen tavan göbeğine bakın. Muradiye'nin sivil mimarisinden bir örnek daha görmek isterseniz Kaplıca Caddesi'nin güneyindeki Uzunyol Sokağı'na yürüyün. Buradaki ev 1836'da devlet konukevi olarak yapıldı, bir dönem Rus Konsolosluğu olarak kullanıldı ve 1988'de sanatçı Hüsnü Züber tarafından satın alınıp onarıldı. Uzun yıllar Yaşayan Müze adıyla gezilen yapı, DergiPark'ta yayımlanan bir makaleye göre 2015'te başlayan restorasyonun ardından 2021'de gençlik merkezi olarak açıldı. Bu yüzden içini gezmeyi planlamak yerine ahşap cephesine ve sokağın dokusuna bakın. Ardından Kültürpark'a varmak için kuzeye, Çekirge Caddesi yönüne doğru yokuşu inin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Bursa Alan Başkanlığı; Kültür Portalı; Bursa Büyükşehir Belediyesi; DergiPark; Vikipedi.

Muradiye'den inince Çekirge Caddesi üzerindeki Kültürpark'a girin. Kültür Portalı'na göre park 1955'te dönemin belediye başkanı Reşat Oyal tarafından açıldı ve Bursa'nın ilk büyük düzenli yeşil alanıdır. Yaklaşık 393 bin metrekarelik bir alana yayılan park, 1999'dan beri resmi olarak Reşat Oyal Kültür Parkı adını taşır. Bu durağın asıl hedefi parkın içindeki Bursa Arkeoloji Müzesi olduğu için önce müzeye gidin, parkta dolaşmayı sonraya bırakın.

Müze 1904'te İmparatorluk Müzesi'nin bir şubesi olarak kuruldu ve Müze Kart sayfası onu Türkiye'nin en eski üçüncü müzesi olarak tanıtır. Koleksiyon 1930'da Yeşil Medrese'ye taşındı, 1972'de ise Mimar Ertem Yücel'in projesiyle yapılan bugünkü binaya geçti. Kültür Portalı'na göre müzede yaklaşık 25 bin eser bulunur ve bunların iki bin kadarı sergilenir. Teşhir dört bölüme ayrılmıştır ve bölümleri sırayla gezmek Bursa çevresinin tarihini baştan sona okumanızı sağlar. Birinci salon Miyosen'den Frig dönemine uzanır; burada Mustafakemalpaşa sınırlarındaki Paşalar fosil yatağından gelen fil kalıntılarına ve Aktopraklık Höyüğü'nde bulunan kadın iskeletine bakın. Taş Eserler Salonu'nda mermer heykellerin arasında Roma dönemine ait bronz Apollon heykeli ile bronz Athena büstü öne çıkar. İkinci salon Arkaik dönemden Bizans'a kadar sikkeleri, cam eserleri, kandilleri, metal eşyaları, mühürleri ve takıları kronolojik sırayla gösterir. Müzenin öne çıkan parçaları arasında Gemlik'te bulunan, zeytin taneleriyle bezeli Helenistik altın diadem ve Mudanya'daki bir sondaj kazısında çıkan, köpek taşıyan bir çocuğu gösteren bronz heykel de var. Son bölüm 1988'deki bir kurtarma kazısında Üç Pınar Tümülüsü'nde bulunan eserlere ayrılmıştır. Burada Pers egemenliği dönemine ait üç mezar steli ile MÖ 6. yüzyıla tarihlenen bir savaş arabasının yeniden kurulmuş parçaları sergilenir. Kültür Portalı, Karacabey'e bağlı Şükraniye köyünde bulunan Greko-Pers mezar stelinin dünyada bilinen üç örnekten biri olduğunu da not eder. İçeriyi gördükten sonra bahçeye çıkın, çünkü müze bahçesinde zengin bir mezar steli koleksiyonu açıkta durur. Stellerdeki kabartmaları yandan gelen ışıkta incelemek figürlerin ayrıntılarını seçmeyi kolaylaştırır.

Müze Kart sayfası bu rota hazırlanırken müzeyi geçici olarak ziyarete kapalı gösteriyordu, bu yüzden gitmeden güncel durumu kontrol edin. Müze kapalıysa bu durağı kısaltıp zamanı parkın kendisine ayırın. Parkın ortasında sandalla gezilebilen bir göl vardır ve kıyısı çay bahçeleri ile dinlenme alanlarıyla çevrilidir. Parkta açık hava tiyatrosu, belediye konservatuvarı ve bir lunapark da bulunur. Kültürpark 1963'ten beri Uluslararası Bursa Festivali'ne ev sahipliği yapar; yaz aylarında geliyorsanız festival programına bakın. Göl kıyısındaki bir bankta ya da gölgelik bir çimde oturup günün ortasında dinlenmek için rotanın en uygun yeri burasıdır. Rotayı burada bitirmek isterseniz parkın yanındaki BursaRay Kültürpark istasyonu şehir merkezine dönüşü kolaylaştırır. Devam edecekseniz Çekirge Caddesi'ne çıkıp batıya, Çekirge yönüne dönün; Karagöz Müzesi aynı caddenin üzerinde, bir buçuk kilometre kadar ileridedir. Yol uzun gelirse caddeden geçen otobüs ya da dolmuşlarla birkaç durak gidebilirsiniz.

Kaynak: Kültür Portalı; Müze Kart; Vikipedi.

Çekirge Caddesi'nde batıya yürürken sağ tarafınızdaki, yani caddenin kuzeyindeki küçük parka dikkat edin, çünkü Karagöz ve Hacivat Anıtı buradadır. Müzeye girmeden önce anıtı görün; Kültür Portalı'na göre bugünkü seramik düzenleme, belediyenin siparişi üzerine heykeltıraş Gönül Akıncı'nın 1982'de tamamladığı işe dayanır. Aynı kaynağın müze sayfası, alanın 1950'de sembolik bir perdeye dönüştürüldüğünü ve arkasında üç temsili mezar taşı bulunduğunu yazar. Rivayete göre Orhan Gazi zamanında bir cami inşaatında çalışan Karagöz ile Hacivat, nükteli konuşmalarıyla işçileri işten alıkoydukları için idam edildi. Aynı rivayet, sonradan pişman olan sultanın huzurunda Şeyh Küşteri'nin ikisinin tasvirlerini yapıp perdede oynattığını anlatır. TDV İslam Ansiklopedisi'nin Karagöz maddesini yazan Metin And ise bu rivayetlerin hiçbir belgeye dayanmadığını vurgular. Bu yüzden anıtı bir mezardan çok, gölge oyununa adanmış bir saygı durağı olarak görün.

Müze anıtın tam karşısında, caddenin öbür yakasındadır. Bina otuz yıl kadar trafo olarak kullanılmış eski bir elektrik dağıtım yapısıdır ve Kasım 1995'teki 3. Uluslararası Bursa Karagöz Festivali'nin ardından belediye tarafından kültür mekanına çevrildi. Yapı Haziran 1997'de Karagöz Evi adıyla açıldı ve 2007'de müzeye dönüştürüldü. İki katlı binanın toplam alanı 1.008 metrekaredir ve içinde iki galeri, bir gösteri salonu, bir tasvir atölyesi ile bir ihtisas kütüphanesi bulunur. Birinci galeride Karagöz tiyatrosunun tarihini ve perdenin arkasında kullanılan araç gereçleri görürsünüz. Bir tasvire yakından bakınca yapım tekniğini de okuyabilirsiniz; ansiklopediye göre tasvirler deve derisinden kesilir, işlenerek şeffaflaştırılır ve kök boyalarla renklendirilir. Figürlerin üzerindeki küçük deliklere de bakın, çünkü oynatıcı tasvirleri bu deliklere yerleştirilen çubuklarla tutar. Ansiklopediye göre yatay çubuk figürü tek yönde yürütür, dikey çubuk ise sağa sola döndürmeye izin verir. İkinci galeri geleneksel tasvirlere ayrılmıştır ve koleksiyonun temelinde Metin And'ın koleksiyonundan gelen figürlerle Tacettin Diker ve Orhan Kurt gibi ustaların işleri vardır. Galerilerde el ve ip kuklaları ile Osmanlı dönemi gazetelerinden karikatürler de sergilenir.

Gösteri düzenini de inceleyin; ansiklopediye göre oyun beyaz bir perdenin arkasında yağ kandili ya da mum ışığıyla oynatılır. Bir oyun genellikle mukaddime, muhavere, fasıl ve bitiş bölümlerinden oluşur. Bir gösteriye denk gelirseniz Hacivat'ın süslü diliyle Karagöz'ün halk ağzı arasındaki çatışmayı bu bölümler boyunca izlersiniz. Müzenin 69 kişilik gösteri salonunda düzenli olarak Karagöz oyunları sahnelenir, bu yüzden gösteri saatini önceden öğrenin. Türk gölge tiyatrosu Karagöz 2009'da UNESCO'nun somut olmayan kültürel miras listesine girdi. Çocuklarla geliyorsanız atölyede tasvir yapımına dair bir program olup olmadığını sorun. Fotoğraf çekmeden önce görevliye danışın ve vitrinlere yaslanmayın. Müzenin kapalı günü ve gösteri takvimi değişebildiği için Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin güncel duyurularını kontrol edin. Çıkınca Çekirge Caddesi'nde batıya birkaç yüz metre daha yürüyün, Eski Kaplıca Çekirge'de sizi bekliyor.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Kültür Portalı; Vikipedi.

Rotanın son durağı Çekirge'deki Eski Kaplıca'dır ve Bursa Alan Başkanlığı yapıyı Armutlu adıyla da anar. Yapı bugün de hamam olarak işlediği için içini görmenin olağan yolu yıkanmaktır; yalnızca bakmak istiyorsanız bunun mümkün olup olmadığını girişte sorun. Alan Başkanlığı hamamın I. Murad tarafından çifte hamam olarak yaptırıldığını yazar, ancak kesin yapım tarihini gösteren bir belge yoktur. Kaynaklar 1371 ile 1385 arasında farklı tarihler önerir; Hasan Yılmazyaşar'ın DergiPark'taki makalesine göre Osmanlı kronikleri ve arşiv belgeleri yapıyı I. Murad dönemine bağlar. Bazı kaynaklara göre hamam Bizans dönemine ait bir hamamın kalıntıları üzerine kuruldu. Araştırmacılar yapının özünde bir Bizans binası mı yoksa Türk mimar ve ustaların eseri mi olduğunu tartışır ve Yılmazyaşar bu görüş ayrılığını ayrıntılı biçimde ele alır. Vikipedi'nin aktardığı bir görüşe göre I. Murad'ın ustaları 5. ya da 6. yüzyıldan kalma bir yapının planını koruyup duvarları yeniden ördü ve kubbeyi ekledi.

İçeri girince önce II. Bayezid döneminde eklenen soyunmalık bölümüne varırsınız; Discover Islamic Art'a göre bu bölüm 1511'de yaptırıldı ve Vikipedi bu tarihi taşıyan kitabenin korunduğunu belirtir. Soyunmalığın örtüsü iki kubbe ile iki yarım kubbeden oluşur, ortasında bir şadırvan vardır ve çok sayıda pencereden ışık alır. Aynı kaynak soyunmalığın altında, ziyaretçilerin hayvanları için yapılmış olabileceği düşünülen bir bodrum bulunduğunu da not eder. Yapının en çok bilinen kısmı, sekiz sütunun taşıdığı kubbenin altındaki mekandır. Discover Islamic Art bu sütunlu baldakeni sıcaklık bölümüne yerleştirir, Bursa Alan Başkanlığı'nın metni ise sekiz sütunu birbirine bağlayan yuvarlak kemerli kubbeyi ılıklıkla anlatır. Sütunların başlıklarına dikkatle bakın, çünkü kaynaklar bunların Bizans döneminden devşirilmiş parçalar olduğunu yazar. Sıcaklıkta yedi metre çapında yuvarlak bir havuz bulunur. Su, girişin karşısındaki aslan başı biçimli bir oluktan önce küçük bir yalağa, oradan da kademeli olarak havuza akar. Köşelerdeki yarım daire nişler, klasik Osmanlı hamamlarında köşelere yerleşen halvet hücrelerinin yerini tutar. Yılmazyaşar bu niş düzeninin öncül örneklerinin Roma ve Geç Antik dönem hamamlarında görüldüğünü belirtir. Tarihçi von Hammer-Purgstall suyun kaynağında yumurta pişirecek kadar sıcak olduğunu yazmıştı.

Yapı yüzyıllar içinde defalarca onarıldı ve Vikipedi 1535, 1612, 1629, 1681 ve 1882'deki onarımları sayar. Discover Islamic Art'a göre çatı 1535-1536'da kurşunla kaplandı, 1612'de ise kırmızı kiremitle yenilendi. Alan Başkanlığı'na göre bugün sıcaklık kubbeleri kiremitle, soğukluk kubbesi ise kurşunla örtülüdür; dışarıdan bakarken bu iki örtü malzemesini ayırt etmeye çalışın. Aynı kaynağa göre yapı erkekler ve kadınlar için ayrı bölümleriyle özgün işlevini sürdürür ve Bursa'nın en büyük kaplıcalarından biri sayılır. Yıkanacaksanız bölümlerin düzenini, saatleri ve ücreti önceden sorun, güncel bilgiyi işletmenin resmi kanallarından alın. İçeride sesinizi alçak tutun, peştamalla dolaşın ve yıkanan başka kişilerin fotoğrafını çekmeyin. Devşirme başlıklar ve mermer havuz kenarı yüzyıllık malzemelerdir, onlara yaslanmayın ve üzerlerine eşya bırakmayın. Günü bitirdikten sonra Çekirge Caddesi'nden geçen otobüs ve dolmuşlarla şehir merkezine dönebilirsiniz.

Kaynak: Bursa Alan Başkanlığı; DergiPark; Discover Islamic Art; Vikipedi.