Eski Kaplıca

Eski Kaplıca, Çekirge'de, Kükürtlü Mahallesi sınırları içinde, 14. yüzyılda erkekler ve kadınlar için iki ayrı bölümle çifte hamam olarak kurulmuş bir kaplıca yapısıdır. Halk arasında Armutlu Hamamı adıyla da anılır ve TDV İslam Ansiklopedisi onu Bursa kaplıcalarının en eski ve en önemli örneği olarak tanıtır. Adını, yerinde daha önce Bizans dönemine ait bir hamam kalıntısı bulunmasından alır. Çekirge'nin sıcak suları Osmanlılardan çok önce de biliniyordu; Bizans döneminde kaplıcaların çevresinde Pythia adıyla anılan bir yerleşim gelişmişti. Kesin yapım tarihini veren bir belge yoktur, ancak arşiv bilgileri hamamın I. Murad döneminde yapıldığını gösterir ve en erken tarih olarak 1371 kabul edilir. Hüdavendigar Külliyesi'nin Temmuz 1385 tarihli vakfiyesi, kaplıcanın I. Murad'ın Çekirge'de kurduğu külliyenin bir parçası olduğunu ortaya koyar. Semavi Eyice'nin TDV'deki maddesine göre külliye, kaplıca sularının çıktığı bu yerde kurulduğu için Kaplıca İmareti diye de anılmıştır. Çekirge'deki yerleşim de zamanla bu külliyenin ve çevresindeki kaplıcaların etrafında şekillenmiştir. Bazı araştırmacılar, sıcaklık bölümündeki antik sütun başlıklarına dayanarak yapının 5. ya da 6. yüzyıla ait bir Bizans hamamının temelleri üzerinde, eski plan büyük ölçüde korunarak yeniden kurulduğunu düşünür. Bu görüşe göre I. Murad döneminde beden duvarları büyük ölçüde yeniden örülmüş ve mekanların üzeri kubbeyle kapatılmıştır. Seyyahlar da yapıyı çoğunlukla bir Bizans eseri ya da kubbesi I. Murad zamanında örtülmüş bir hamam olarak anlatmıştır. Mimarı bilinmemektedir. II. Bayezid döneminde yapıya kubbeli bir soyunmalık (camekan), bir mahzen ve çevresine dükkanlar eklendi. Bu eklemeye ait 1511 tarihli kitabe bugün kadınlar bölümünün girişinde durur. Böylece I. Murad döneminin mekanlarıyla II. Bayezid döneminin birimleri aynı yapıda iki farklı mimari anlayışı yan yana gösterir. Hamam sonraki yüzyıllarda da birçok kez onarıldı; kaynaklar 1535, 1612, 1629, 1681 ve 1882 onarımlarını sayar, Kültür Portalı'ndaki envanter kaydı 1988'i de ekler. Aynı kayda göre özgün kurşun örtünün bir kısmı 1612'de kiremitle değiştirilmiştir. Mimari Yapı, yıldızvari sıcaklıklı hamam tipinin bir örneğidir; bu tipte yıkanma yerleri olan tonozlu nişler çokgen bir göbek taşının çevresine dizilir. Bu planın Anadolu'daki antik kaplıca ve hamamlardan etkilenerek biçimlendiği düşünülür. Duvarlarda taş ve tuğla birlikte kullanılmıştır. Ilıklığın kubbesi, yuvarlak kemerlerle birbirine bağlanan sekiz sütunun üzerine oturur. Asıl dikkat çeken bölüm sıcaklıktır: ortada yedi metre çapında bir havuz vardır ve çevresindeki sekiz sütun, kemerlerle kubbeyi taşır. Bu sütunların başlıkları Bizans döneminden devşirilmiş parçalardır. TDV'ye göre sekizgen planlı sıcaklığın dört köşesi yarım daire biçimli nişlerle genişletilmiştir. Bu bölümde sıcak su aslan ağızlı bir kurnadan önce küçük bir yalağa, oradan da kademe kademe havuza akar. II. Bayezid döneminde yapılan camekan, çapları on metreyi aşan iki kubbeyle örtülüdür. Camekanın çevresinde eskiden odalar ile aşçı, şerbetçi ve peştamalcı dükkanları, altında ise bir ahır bulunuyordu. Kadınlar kısmı, ılıklığa bitişik, dikdörtgen planlı ayrı bir yapıdır. Dışarıdan bakınca sıcaklık bölümünün kiremit kaplı kubbeleriyle soğukluk bölümünün kurşun kaplı kubbeleri birbirinden kolayca ayırt edilir. Ziyaret Hamam bugün de özgün işlevini sürdürür; bir otel işletmesi tarafından çalıştırılır ve erkekler ile kadınlar ayrı bölümleri kullanır. İç mekan hamam olarak işlediği için giriş koşulları ve ücretler işletmenin kurallarına bağlıdır, güncel bilgiyi doğrudan işletmeden alın. Kubbeleri, taş ve tuğla duvarları ve kadınlar bölümünün girişini ise yapının çevresinden rahatça görebilirsiniz. Hamamın güney tarafında Bursa'nın en eski çeşmelerinden sayılan Armutlu Çeşmesi durur, onu da gözden kaçırmayın. Kültür Portalı'ndaki envantere göre yapıdan sorumlu kurum Vakıflar Genel Müdürlüğü'dür. Çevre ve ulaşım Çekirge, 1879-1882 yılları arasında Bursa valiliği yapan Ahmet Vefik Paşa'nın açtırdığı yolla kent merkezine bağlanmış, bugün de merkezden toplu taşımayla ulaşılan bir semttir. Güncel hat ve sefer bilgisini Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin ulaşım kaynaklarından kontrol edin. Hüdavendigar Külliyesi kaplıcanın birkaç yüz metre batısında, Karagöz Müzesi ise yine birkaç yüz metre doğusunda, Çekirge Caddesi üzerindedir. Bu üç yeri aynı yarım günlük yürüyüşte birleştirmek kolaydır.