Karagöz Müzesi

Karagöz Müzesi, geleneksel Türk gölge oyunu Karagöz'ün kültürünü yaşatmak için Bursa Büyükşehir Belediyesi tarafından 2007'de açılan, Türkiye'nin ilk Karagöz müzesidir. Çekirge Caddesi üzerinde, Karagöz ile Hacivat'ın temsili mezarı olarak bilinen anıt mezarın tam karşısında durur. İki katlı bina, müze olmadan önce yaklaşık otuz yıl boyunca trafo binası olarak kullanılmıştı. Karagöz Evi'nden müzeye Kasım 1995'te düzenlenen Uluslararası 3. Bursa Karagöz Festivali'nin ardından belediye, atıl durumdaki bu binayı Karagöz sanatına ayırmak için çalışma başlattı. Milletlerarası Kukla ve Gölge Oyunu Birliği'nin (UNIMA) Bursa şubesi ile koleksiyoncu Şinasi Çelikkol'un katkılarıyla düzenlenen bina, Haziran 1997'de Karagöz Evi adıyla bir sanat evi olarak açıldı. Burada haftanın üç günü Karagöz gösterileri yapılmaya başlandı ve bir süre Çelikkol'un koleksiyonundaki Keles yöresine ait dokumalar ve giysiler de sergilendi. Karagöz Evi, 1997-2005 yılları arasında düzenlenen Uluslararası Bursa Kukla ve Gölge Oyunları Festivali'nin ana mekanlarından biri oldu. 2005'te binanın dış cephesi, seramikten kabartma olarak yapılmış Karagöz oyunu karakterleriyle kaplandı. Bina 2006'da boşaltıldı, 2007'de yeniden düzenlendi ve Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından müze olarak tescil edildi. Koleksiyonun çekirdeğini Metin And'ın koleksiyonundan gelen 72 karakter oluşturdu. Ardından Tacettin Diker, Orhan Kurt, Mustafa Mutlu, Metin Özlen ve Osman Ezgi gibi Karagöz sanatçılarının tasvirleri eklendi. Müzede neler var Belediyenin müze sitesine göre binada üç galeri, beş çocuk kapasiteli bir tasvir atölyesi, bir ihtisas kütüphanesi ve 69 kişilik bir gösteri salonu bulunur. Galerilerden birinde panolar gölge oyununun tarihini anlatır, tasvir yapımında kullanılan alet ve malzemeler tanıtılır. Hayali Nevzat Çiftçi'nin el yapımı kuklaları da burada, tasvir yapım malzemeleriyle birlikte sergilenir. Bir başka galeride Karagöz tasvirleri ve onları yapan ustaların yaşam öyküleri yer alır; belediye bu galerideki tasvir sayısını 119 olarak verir. Ortadaki galeri farklı ülkelere ait kuklalara ayrılmıştır ve bunların bir kısmı Bursa'daki kukla festivaline gelen sanatçıların bağışıdır. Eski gazetelerden derlenmiş Karagöz ve Hacivat karikatürleri ile oyuna ait çeşitli basılı malzemeler de sergi arasındadır. Gösteri salonunda UNIMA iş birliğiyle canlı gölge oyunu gösterileri yapılır. Belediye gösterilerin beş yaşın üzerindeki izleyicilere uygun olduğunu, 8-13 yaş arasındaki çocuklar için de tasvir yapım çalışmaları düzenlendiğini belirtir. Gölge oyununun kısa tarihi Karagöz'ün kökeni üzerine farklı görüşler vardır. Bazı araştırmacılar oyunun Orta Asya'dan geldiğini düşünmüştür, ancak Metin And'ın TDV İslam Ansiklopedisi'ndeki maddesine göre Orta Asya Türklerinde gölge oyunu bilinmiyordu. Hindistan'dan Çingene göçleriyle geldiği görüşü de, Anadolu'da 16. yüzyıldan önce gölge oyununa dair hiçbir iz bulunmadığı için zayıf kalır. Bursa'da anlatılan rivayete göre Orhan Gazi döneminde bir caminin yapımında Hacivat duvarcı, Karagöz demirci olarak çalışıyordu. Aralarındaki nükteli konuşmalar işçileri oyalayınca inşaat gecikti ve ikisi de idam edildi; daha sonra Şeyh Küşteri adında biri tasvirlerini yapıp sultanın huzurunda oynattı. And, hiçbir belge ya da kanıt bulunmadığı için bu anlatıların tarih olarak fazla bir anlam taşımadığını vurgular. Yazılı kaynaklara göre gölge oyunu Osmanlı ülkesine 16. yüzyılda, Mısır'daki Memlük sanatçıları aracılığıyla girdi. Memlük tarihçisi İbn İyas, 1517'de Mısır'ı alan Yavuz Sultan Selim'in huzurunda bir gölge oyuncusunun Nil üzerindeki Ravza adasındaki sarayda oyun sergilediğini anlatır. Oyunu beğenen padişah sanatçıyı İstanbul'a çağırdı ve kaynaklara göre onunla birlikte 600 kadar Mısırlı sanatçı İstanbul'a geldi. Memlük tasvirleri tek renkli ve saydam değildi; Türk sanatçıları 17. yüzyılda dericilikteki ustalıklarıyla tasvirleri saydamlaştırdı ve eklem yerlerinden hareket edebilir hale getirdi. Karagöz adı da ilk kez bu yüzyılda görülür. Tasvirler deriden, özellikle deve derisinden yapılır, çeşitli işlemlerle saydamlaştırılır ve kök boyalarla renklendirilir. Oyun beyaz bir perdenin arkasından, yağ kandili ya da mum ışığıyla oynatılır. Tasvirler yatay çubuklarla yürütülür, fır döndü denen dikey çubuklarla da sağa sola çevrilir. Her oyun mukaddime, muhavere, fasıl ve bitiş adlı dört bağımsız bölümden oluşur. Karagöz düşündüğünü açıkça söyleyen, çoğu zaman işsiz ve başı dertte bir halk adamıdır; Hacivat ise düzgün konuşan, herkesin arasını bulmaya çalışan bir İstanbul çelebisidir. Perdeye Kastamonulu oduncu, Bolulu aşçı ya da Kayserili gibi kendi yöresinin ağzıyla konuşan pek çok tip de çıkar ve böylece Osmanlı toplumunun çeşitliliği sahneye taşınır. UNESCO Karagöz'ü 2009'da İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi'ne aldı. Kayda göre oyun geçmişte özellikle Ramazan aylarında ve sünnet düğünlerinde kahvehanelerde ve açık alanlarda oynanırdı. Ziyaret Binaya girmeden önce cepheye bakın; renkli seramik kabartmalarda oyunun kahramanları tek tek seçilebilir. Karşıdaki anıt mezarı da aynı gezide görebilirsiniz; TDV, rivayetlere dayanılarak Çekirge'deki bir mezarın Karagöz'e ait olduğunun ileri sürüldüğünü not eder. Müze pazartesi günleri kapalıdır; açılış saatlerini ve gösteri programını ziyaretten önce belediyenin müze sitesinden kontrol edin. Belediye alanın erişilebilirliğinin sınırlı olduğunu belirtir, bu yüzden tekerlekli sandalye ya da bebek arabasıyla gelecekseniz önceden bilgi almanızda yarar var. Eski Kaplıca ve Hüdavendigar Külliyesi müzenin birkaç yüz metre batısındadır, bu yüzden Çekirge'deki bir yürüyüşle kolayca birleştirilir. Çekirge'ye kent merkezinden toplu taşımayla ulaşılır; güncel hat bilgisini Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin ulaşım kaynaklarından kontrol edin.