
Bayburt'ta Bir Gün, Çarşıdan Çoruh Vadisi'ne
Beğenmek ve puan vermek için giriş yap
Bayburt, Karadeniz'i Basra Körfezi'ne bağlayan ticaret yolunun üzerinde kurulmuş, yüzyıllar boyunca kervanların, orduların ve tüccarların uğradığı bir kenttir. Bu rota, o yolun kentte bıraktığı izleri çarşıdan başlayarak sırayla okur ve sizi Çoruh Vadisi'ne bakan bir köy müzesine ulaştırır. İlk durak Ulu Camii'dir. Kültür Portalı ve Doğu Karadeniz Kültür Envanteri, yapının Selçuklu döneminde kervansaray olarak inşa edildiğini, sonradan camiye çevrildiğini yazar. Rota böylece yolculara hizmet etmiş bir taş yapıyla açılır. İkinci durak, Cumhuriyet'in ilk yıllarında yükselen Saat Kulesi'dir ve kent merkezinin bugün de odak noktası olduğunu gösterir.
Üçüncü durak Bayburt Kalesi'dir. Kentin kuzeyindeki kayalık sırtta duran kale, Bagratlılar döneminden Osmanlı dönemine uzanan uzun bir geçmişin tanığıdır. Burçlardaki yirmi Arapça kitabe kalenin Türk hakimiyeti sırasında birçok kez onarıldığını gösterir. Selçuklu dönemindeki çini süslemeleri nedeniyle Çinimaçin adıyla da anılır; 2017'de başlayan restorasyon kapsamında çiniler aslına uygun biçimde yeniden üretilmiştir. Kale ayrıca Dede Korkut hikayelerindeki Bamsı Beyrek anlatısıyla anılan yerdir.
Sıralama bilinçlidir. Çarşının yatay dokusundan başlar, kule meydanında kent merkezini görür, sonra kale sırtına çıkarak kente yukarıdan bakarsınız. İlk üç durak birbirine yakın bir kent merkezi yürüyüşüdür ve araç gerektirmez.
Son durak Baksı Müzesi rotanın tonunu değiştirir. Müze, Bayraktar Köyü'nde, Çoruh Vadisi'ne bakan bir tepede yer alır ve çağdaş sanatı geleneksel el sanatlarıyla aynı çatı altında toplar. Oraya araçla gidilir.
Pratik notlar şunlardır. Kale için ziyaret koşullarını il kültür turizm müdürlüğünden, müze için açılış saatlerini ve ücretleri müzenin resmi sitesinden kontrol edin. Ulu Camii'nde ibadet saatlerine saygı gösterin, sessiz davranın ve uygun giyinin. Kale sırtı açık ve rüzgarlı olabilir; kaymaz tabanlı rahat ayakkabı ve ince bir rüzgarlık işinize yarar. Günü sabah erken çarşıda başlatırsanız kaleyi öğleden önce bitirir, Baksı'ya öğleden sonra rahatça varırsınız.
Baksı Müzesi'ne ulaşmak için kent merkezinden yaklaşık 45 kilometre yol katedilir. Bayburt Valiliği'nin müze sayfasına göre kurum, Prof. Dr. Hüsamettin Koçan'ın 2000 yılında filizlenen bireysel düşünden doğmuştur. Ana bina 2010'da tamamlanmış, aynı yıl açılış yapılmış, 2012'de Depo Müze yeni sergi salonu olarak ziyaretçiyle buluşmuştur. Sergi salonları, atölyeler, kütüphane ve konukevi 40 dönümlük bir araziye yayılır. Müze, bölgedeki kadın istihdamı ve yetenekli çocuklara burs gibi çalışmalarıyla da tanınır. Bu yüzden ziyareti yarım günlük planlamak yerinde olur.
Süre: tam gün. En iyi zaman: Kalenin açık havada gezilmesi nedeniyle havanın kuru olduğu bir günde, sabah erken başlamak en iyisidir.. Ulaşım: İlk üç durak kent merkezinde yürüyerek gezilir. Baksı Müzesi'ne araçla gidilir; ulaşım ve sefer bilgisi için Bayburt Valiliği ve il kültür turizm müdürlüğünden güncel bilgi alın.
Kaynaklar
- Kültür Portalı, Bayburt Ulu Camii, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/bayburt/gezilecekyer/bayburt-ulu-camii
- Kültür Portalı, Bayburt Saat Kulesi, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/bayburt/gezilecekyer/saat-kulesi745121
- Kültür Portalı, Bayburt Kalesi, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/bayburt/gezilecekyer/bayburt-kalesi
- Bayburt İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Bayburt Kalesi Çinilerine Kavuşuyor, https://bayburt.ktb.gov.tr/TR-273123/bayburt-kalesi-cinilerine-kavusuyor.html
- Doğu Karadeniz Kültür Envanteri, Ulu Camii, https://karadeniz.gov.tr/ulu-camii/
- Doğu Karadeniz Kültür Envanteri, Saat Kulesi, https://karadeniz.gov.tr/saat-kulesi/
- Doğu Karadeniz Kültür Envanteri, Baksı Müzesi, https://karadeniz.gov.tr/baksi-muzesi/
- Bayburt Valiliği, Baksı Müzesi, https://www.bayburt.gov.tr/baksi-muzesi
Rota Durakları

Bayburt Ulu Camii
Rotaya kentin çarşı dokusunun içindeki Ulu Camii ile başlayın. Yapı Camikebir Mahallesi'nde, Zahire Hal Caddesi üzerindedir. Kültür Portalı ve Doğu Karadeniz Kültür Envanteri, yapının Selçuklu döneminde kervansaray olarak inşa edildiğini, sonradan camiye çevrildiğini aktarır. Bu yüzden önce yapıya yalnızca bir cami olarak değil, kente hizmet etmiş büyük bir taş yapı olarak bakmak iyi bir başlangıç olur. Dışarıdan dikdörtgen planı ve kesme taş duvarları seçilir. Envanter kaydına göre yapı yığma sistemle inşa edilmiştir. Gözünüzü önce kuzeydoğu köşesindeki minareye çevirin. Minare klasik Selçuklu tuğlalı minare tipindedir ve tek şerefelidir. Sekizgen tamburdaki nişlerde bir zamanlar bulunan çini süslemeler bugün büyük ölçüde tahrip olmuştur. Şerefenin altındaki bordürde bitkisel motifli çini süslemeler ise bugün de görülebilir. Sabah ya da öğleden sonra düşen yan ışık, tuğla ve çini renklerini daha belirgin gösterir. Dar sokaklarda fotoğraf çekerken trafiğe dikkat edin. Doğu cephesindeki son cemaat yeri sonradan eklenmiştir ve yakın dönemde camekanla kapatılmıştır. Burada yüksek sivri kemerli bir niş içinde iki giriş ve bir kitabe yer alır. Kitabede okunan tarih, kaynaklara göre bir onarım kitabesine ait olduğu tahmin edilen bir tarihtir; bu yüzden yapının ilk yapım yılı gibi okunmamalıdır. Yapı, II. Gıyaseddin Mesud dönemine (1282-1298) tarihlendiği kabul edilen, çok kez onarım görmüş bir yapıdır. Valilik metnine göre yapı 20. yüzyılın ikinci yarısında eski planına sadık kalınarak yeniden yapılmıştır; minare, iki kapı ve mihrap önündeki mukarnaslı tromplardan bir kısmı özgün kalan bölümlerdir. Bu nedenle özgün ve sonradan yapılmış bölümleri ayırt etmeye çalışmak, duraktaki en keyifli gözlem olabilir. İçeri girerken ziyaret adabına uyun: ibadet saatlerine saygı gösterin, sessiz davranın ve omuz ile dizleri örten giysi tercih edin. İç mekanda izin almadan kişi fotoğrafı çekmeyin. Ana harime giriş, doğu yönündeki taş söveli, kemerli iki sade ahşap kapıyla sağlanır. İç mekan üç sahından oluşur ve sahınları kalın kesme taş taşıyıcılar ayırır. Taşıyıcılar yuvarlak kemerlerle birbirine bağlanır. Ortadaki sahının üzerinde, köşeleri mukarnaslı sekizgen bir kaide üzerine oturan bir kubbe yükselir. Kadınlar mahfiline girişin doğusundaki iki kollu bir merdivenle çıkılır ve mahfil ahşap dikmelerle taşınır. Mihrap düzgün kesme taştan yapılmıştır ve oldukça sadedir; ahşap minber de sade işlemelidir. Çıkışta Saat Kulesi'ne doğru, çarşının içinden kuzeydoğu yönünde yürüyün.
Kaynak: Kültür Portalı, Doğu Karadeniz Kültür Envanteri.

Bayburt Saat Kulesi
Saat Kulesi, Şeyhhayran Mahallesi'nde Unutulmaz Caddesi üzerinde, kentin merkezinde durur. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri, kulenin bugün de Bayburt'un odak noktası olarak işlevini sürdürdüğünü yazar. Meydanın kenarında durup önce kulenin genel oranına bakın. Kule kesme taşla, yığma sistemle inşa edilmiştir. Dairesel bir kaide üzerinde yükselir. Envanter kaydı, kaideden gövdeye geçişte bir silme bulunduğunu belirtir. Gövdenin üst kısmında bir şerefe, onun üzerinde saat bölümü yer alır. Saat bölümünde kemerli dört açıklık ve dört saat vardır. Saatler dört yöne baktığı için kuleyi meydana açılan her sokaktan görebilirsiniz. Bu özellik, kentte yönünüzü bulmak için de işe yarar. Kulenin yerden yüksekliği 21 metredir. Yapımına 30 Ekim 1923'te başlanmış, kule 29 Ekim 1924'te bitirilmiştir. Kültür Portalı, saatlerin 29 Ekim 1924'te çalıştırıldığını yazar. Aynı kaynak, kulenin Milli Mücadele sırasında çeşitli bölgelerde savaşan Bayburtluların gördüğü saat kulelerinden esinle yapıldığını aktarır. Bu bilgi, kuleye bakarken Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki kent yaşamını düşünmek için iyi bir çıkış noktası verir. Aynı sayfa, mimari tarz bakımından kulenin Çorum Saat Kulesi'ne benzediğini belirtir. Gövde biçimi için kaynaklar farklı tanımlar kullanır; portal sekizgen, envanter silindirik der. Kendi gözünüzle karşılaştırmak kolay ve eğlenceli bir gözlemdir. Kuleyi resmi kayıtlarda envanter kodu TR.ANT.69.097.048 ile bulabilirsiniz. Öğleden sonra düşen yan ışıkta taş yüzey daha belirgin görünür. Fotoğraf için biraz uzaktan çekin ki kemerli açıklıklar ve saatler birlikte çerçeveye girsin. Uygun bir kenar bulursanız kısa bir mola verip meydandaki gündelik akışı izleyin. Bu durak kısa tutulmuştur, çünkü yürüyüşün asıl ağırlığı kale sırtındadır. Kuzeye baktığınızda kentin üzerinde kayalık bir sırtın yükseldiğini göreceksiniz. Kale yükseltide olduğu için suyunuzu ve ayakkabınızı kontrol edin. Sonra kaleye doğru, kentin kuzeyindeki sırta yönelin.
Kaynak: Kültür Portalı, Doğu Karadeniz Kültür Envanteri.

Bayburt Kalesi
Bayburt Kalesi, kentin kuzeyinde yalçın kayalıklar üzerinde yükselir ve resmi sayfada adresi Halfikale Mahallesi olarak geçer. Ziyaret koşullarını, yani girişin açık olup olmadığını ve hangi bölümlerin gezilebildiğini il kültür turizm müdürlüğünden önceden kontrol edin. Kalenin kimler tarafından yapıldığı bilinmemektedir. Bagratlılar döneminde (885-1044) varlığından söz edilir. Roma, Ermeni, Bizans, Arap ve Kommenos hakimiyetlerinde kaldığı anlatılır. Kale, Karadeniz'i Basra Körfezi'ne bağlayan ticaret yolunun üzerindedir ve bu konumu ona stratejik bir önem kazandırmıştır. Surlara yaklaşırken kapılar ile şehre bakan cephelerdeki burçlara dikkat edin. Burçlarda yoğunlaşan yirmi adet Arapça kitabe, kalenin Türk hakimiyeti sırasında birçok kez onarıldığını gösterir. Bu kitabelerden on yedisi, II. Kılıçarslan'ın oğlu ve Erzurum Meliki Tuğrul Şah dönemine aittir. Kitabeler, Trabzon İmparatorluğu'ndan gelecek saldırılara karşı kalenin adeta yeniden inşa edildiğini gösterir. Akkoyunluların hakimiyetinde kalan kale, 1514 yılında Osmanlılara geçmiştir. Kanuni Sultan Süleyman dönemine ait bir kitabe vardır, diğer iki kitabe ise okunamamaktadır. Kale, 1828-1829 tarihli Osmanlı-Rus Savaşı sırasında büyük çapta tahrip edilmiştir. Evliya Çelebi 1647'de Bayburt'u ziyaret etmiş ve kale içinde 300 evlik bir mahalle bulunduğunu yazmıştır. Surların içinde yürürken bu mahalleyi hayal etmek, bugün sade görünen alanı okumanın bir yoludur. Anadolu Selçuklu döneminde üzerine yapılan çini süslemeleri nedeniyle kale, tarihte Çinimaçin Kalesi olarak da anılmıştır. Çiniler zamanla yok olmuş; 2017'de başlatılan restorasyon ve kazı çalışmaları kapsamında farklı renk ve boyuttaki çiniler aslına uygun biçimde yeniden üretilerek yerlerine konulmuştur. İl kültür turizm müdürlüğüne göre üretim, sur yüzeyinde kalan on santimetrekarelik bir kırık parçadan, çini yuvalarından ve kazıda çıkan seramik parçalarından yola çıkmıştır. Üretim için İznik tercih edilmiştir. Çalışmaların güncel durumu için yine il kültür turizm müdürlüğüne danışın. Çinilere bakarken renk, desen ve boyut farklarına dikkat edin; yeni üretim parçalarla özgün yüzeyleri ayırt etmek ilginç bir gözlemdir. Kültür Portalı'na göre Dede Korkut hikayelerindeki Bamsı Beyrek anlatısında Beyrek'in yola çıktığı kale Bayburt Kalesi'dir. Bu edebi bağlantıyı ayrı bir blog yazımızda ayrıntılı biçimde ele alıyoruz. Yüksekteki bir noktada durduğunuz için aşağıda çarşıyı, kuleyi ve kentin düzenini bir bakışta görme şansınız olabilir. Sırt açık ve rüzgarlı olabilir, bu yüzden ince bir ceket işinize yarar. Zemin taşlı ve düzensiz olabileceğinden kaymaz tabanlı ayakkabı giyin. Akşama doğru ışık taş yüzeyi sıcak gösterir; yine de hava kararmadan inmeye başlayın. İnişten sonra Baksı Müzesi için araca binin ve kentin kuzeydoğusundaki Bayraktar Köyü'ne yönelin.
Kaynak: Kültür Portalı, Bayburt İl Kültür Turizm Müdürlüğü.

Baksı Müzesi
Baksı Müzesi, Bayraktar Köyü'nde, Çoruh Vadisi'ne bakan bir tepenin üzerinde yer alır. Bayburt Valiliği'ne göre müze çağdaş sanatı ve geleneksel el sanatlarını aynı çatı altında, iç içe sunar. Açılış saatlerini ve ücretleri müzenin resmi sitesinden kontrol edin. Vardığınızda ilk iş olarak binanın dışına çıkıp çevreye bakın. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri binayı, bulunduğu coğrafyayla uyumlu görselliğiyle bölgenin ikonu olan modern mimarinin ilgi çekici bir örneği olarak tanımlar. Müze yaklaşık 40 dönümlük bir araziye yayılır. Valilik metnine göre arazide sergi salonları, depo müze, atölyeler, konferans salonu ve kütüphane bulunur. Ziyaretinize ana sergi salonlarından başlayın. Çağdaş eserlere bakarken geleneksel el sanatlarının nasıl aynı zeminde sunulduğuna dikkat edin. Müzenin kuruluş hikayesi sanat kadar toplumsal bir proje olarak da önemlidir. Fikir, Bayburt doğumlu sanatçı ve akademisyen Prof. Dr. Hüsamettin Koçan'ın 2000 yılında filizlenen bireysel düşüne dayanır. Bu fikri hayata geçirmek için 2005'te bir kültür sanat vakfı kurulmuştur. Müzenin ana binası 2010'da tamamlanmış ve aynı yıl açılışı yapılmıştır. 2012'de ikinci sergi salonu olan Depo Müze sanatseverlerle buluşmuştur. Depo Müze bölümünü mutlaka görün; adından da anlaşılacağı gibi daha yoğun bir sergileme düzeni sunar. Atölyelere ve üretim birimlerine dikkat edin, çünkü müze bunları ekonomik hedefler oluşturan yapısının bir parçası olarak kurmuştur. Resmi kaynaklara göre müze, geleneksel kültürü koruyup gelecek kuşaklara aktarmak için araştırmalar yapar. Özellikle kadın istihdamı projeleri yürütür. Aynı kaynaklar, bölgedeki özel yetenekli çocukların tespit edilip burslarla desteklendiğini de belirtir. Müzenin gurbetin ve kaybolan geleneklerin yol açtığı sorunlara çözüm arayışı olarak tanımlandığını hatırlayarak köyü de gezin. Köyü uzmanların önerileri doğrultusunda geleneksel yapısını koruyarak örnek bir köy olarak yeniden tasarlama planı da valilik metninde yer alır. Teras ve çevre yürüyüş noktalarından vadiye bakın; açık havada görüş çoğu zaman en iyi öğleden sonra olur. Fotoğraf çekmeden önce sergi salonlarının kurallarını görevlilerden öğrenin. Dinlenmek için müze içinde ya da çevresinde uygun bir köşe bulup rotanın tamamını gözünüzden geçirin. Yolculuğu araçla yaptığınız için dönüş saatinizi gün ışığına göre planlayın.
Kaynak: Bayburt Valiliği, Doğu Karadeniz Kültür Envanteri.
Yorumlar
Yükleniyor...
