Basmane Garı'ndan Kültürpark'a Arşiv, Müze ve Fuar

Güne garın önündeki 9 Eylül Meydanı'nda, binaya biraz uzaktan bakarak başlayın. Vikipedi'ye göre İzmir-Kasaba demiryolunun imtiyazı 1863'te verildi, garın yapımı 1864'te başladı ve istasyon 25 Ekim 1866'da hizmete girdi. Aynı kaynak burayı Alsancak Garı'ndan sonra Türkiye'nin en eski ikinci garı olarak anar. Visit İzmir ise bugünkü binanın 1876'da Fransız Regie Generale şirketince yaptırıldığını ve projesinin Eiffel'e ait olduğunu yazar; iki tarih ve mimar iddiası kaynaklar arasında uzlaşmadığı için yapıyı 19. yüzyılın ikinci yarısının eseri olarak okumak en doğrusudur. Cepheye dikkatle bakınca kesme taştan, dikdörtgen planlı ve üç bölümlü bir kurgu görürsünüz. Ortadaki bölüm iki yandan yüksektir, üç katlıdır ve kırma çatıyla örtülüdür; girişin üstündeki alınlık ile cepheyi bölen silmeler neoklasik dili taşır. İki yana uzanan alçak kanatlar bekleme salonlarını ve hizmet birimlerini barındırır. Meydan sabah erken sakin olduğu için cephenin bütününü tek karede almak en kolay o saattedir.

Sonra içeri girin ve bekleme salonundan peronlara geçin. Gar bugün de canlı bir istasyondur; Vikipedi Ankara, Bandırma ve Konya'ya giden ana hat trenlerinin yanı sıra Ödemiş, Tire, Denizli, Söke, Nazilli ve Uşak yönlerine bölgesel trenlerin buradan kalktığını yazar. Zemin seviyesinde dört peron vardır ve garın altında M1 metrosunun 22 Mayıs 2000'de açılan Basmane istasyonu durur. Bina 1922 Büyük İzmir Yangını'nda hasar gördü, Cumhuriyet döneminde onarıldı; Vikipedi'ye göre 1984'te TCDD tarafından yenilendi, 2001'de elektrifikasyon altyapısıyla donatıldı ve 2022'de yeni bir restorasyon başladı. Bu yüzden bazı bölümleri iskeleli ya da kapalı bulabilirsiniz; görevlilerin yönlendirmesine uyun ve peronlarda sarı çizgiyi geçmeyin. Visit İzmir'e göre gar, devletin demiryolu için ayırdığı yaklaşık yirmi bin metrekarelik yerleşkenin ana yapısıdır; atölyeler, depolar ve idari birimler aynı yerleşkeyi paylaşır. İstasyonun ilk günlerinde hattın en önemli durağı olması bir tesadüf değildi, çünkü Kasaba'dan, yani bugünkü Turgutlu'dan gelen ürün gümrük kapısı olan bu gardan şehre giriyordu. Peronların ucundan geriye dönüp bakınca binanın arka cephesinin öndekinden daha sade olduğunu fark edersiniz.

Garın çevresi de yürüyüşün parçasıdır. Meydanın karşısında Kültürpark'ın 9 Eylül Kapısı yükselir; parkın Basmane'ye bakan girişi budur ve rotanın üçüncü durağında oradan değil, batıdaki Lozan Kapısı'ndan gireceksiniz. Anafartalar Caddesi ise garın önünden güneybatıya, Kemeraltı'na doğru iner; o cadde bu rotanın dışında kalır ama vakit bulursanız dönüşte denenebilir. Fotoğraf için en iyi açı meydanın karşı kaldırımıdır; öğle saatlerinde cephe düz ışık alır ve taşın rengi sönükleşir. Trenle ilgilenen bir ziyaretçi için bölgesel trenlerden birinin kalkışını izlemek bile başlı başına bir sahnedir. Yarım saat dolunca meydandan Dr. Refik Saydam Bulvarı'na geçin ve parkın duvarını sağınıza alarak Lozan Meydanı'na doğru yürüyün. Yol düz ve gölgelidir; bulvarın sonunda kent arşivinin beş nişli cephesi sizi karşılar.

Kaynak: Vikipedi; Visit İzmir; Wikipedia.

Lozan Meydanı'na varınca Şair Eşref Bulvarı'nın başındaki iki katlı, geniş avlulu binanın önünde durun. APİKAM'ın kendi tarihçesine göre bu yapı 1930-1932 arasında belediye mimarı Mesut Özok'un projesiyle İzmir İtfaiyesi Merkez Binası olarak yapıldı ve 1932'den 2001 sonuna kadar yetmiş yıl boyunca aralıksız itfaiye olarak çalıştı. Ön cephedeki beş büyük niş eski garaj kapılarıdır; araçlar buradan çıkar, yüksek tavanlı garaj bugün müzenin ana sergi salonudur. Bina Erken Cumhuriyet dönemi mimarisinin izlerini taşır ve restorasyonu Şubat 2002'de başladı. Müze 10 Ocak 2004'te İzmir Kent Arşivi ve Müzesi adıyla açıldı; aynı yılın 15 Haziran'ında görevi başında ölen belediye başkanı Ahmet Piriştina'nın adı 6 Temmuz 2004 tarihli meclis kararıyla kuruma verildi. İzmir Art bu kurumu Türkiye'nin ilk kent arşivi ve müzesi olarak tanıtır.

İçeride iki ayrı dünya vardır ve ikisine de zaman ayırın. Zemin kattaki sergi salonu süreli sergilere ayrılmıştır; APİKAM 359 metrekarelik bu alanda kent tarihini tek bir tema üzerinden anlatan sergiler açar ve önceki yıllarda Kent ve Ticaret, Kent ve Sağlık, Kent ve Ulaşım gibi başlıklar sergilendi. 2024-2025 döneminin sergisi Yanık Yurt adıyla Kurtuluş Savaşı'nda İzmir ve Batı Anadolu yangınlarını konu aldı; siz gittiğinizde hangi serginin açık olduğunu girişte öğrenin. Sergi panolarını acele etmeden okuyun, çünkü buradaki fotoğraflar ve haritalar rotanın bir sonraki durağı olan Kültürpark'ın kurulduğu yangın yerini de gösterir. Asıl hazine üst kattaki arşivdedir. İzmir Dergisi'ne göre koleksiyonda yüz binden fazla belgeyi barındıran 1.834 Osmanlı mahkeme defteri, yaklaşık 1.440 cilt Osmanlıca gazete ve Latin harfli 8.000 cilde yakın yayın bulunur; kütüphanede Piriştina ile tarihçi Orhan Koloğlu'nun bağışladığı 11.000 kadar kitap durur. Kurumun sitesi koleksiyonu süreli yayınlar, yazılı belgeler, görsel belgeler, defterler, nadir eserler ve kitaplar gibi gruplara ayırır. Belgeler mikrofilme alınıp taranarak dijital ortama aktarılır ve araştırmacılar bunlara üst kattaki bilgisayarlardan ulaşır; Vikipedi'ye göre arşiv Aralık 2019'dan beri internet üzerinden de açıktır. Ailenizden bir İzmirlinin adını ya da eski bir mahalleyi aramak isterseniz görevliden yardım isteyin, çünkü katalog kullanımı ilk kez gelen için karışık olabilir.

Yapının kendisi de bir sergi nesnesidir. Avluya çıkıp binanın etrafını dolaşın; garaj cephesinin ve geniş avlunun oranları yapının ilk işlevini bugün de okutur. Vikipedi'ye göre kurum 2018'de Tarihi Kentler Birliği'nden Arşiv ve Koleksiyon Müzesi ödülü aldı ve Nisan 2026'da Avrupa Endüstriyel Miras Rotası'na dahil edildi. APİKAM'ın Buca'daki Göç ve Mübadele Anı Evi ile Konak'taki Köy Enstitüleri Anı ve Kültür Evi gibi şubeleri de vardır; bu rotada onlara uğramıyorsunuz ama sergideki yönlendirmeler ilginizi çekerse başka bir güne not edin. Gitmeden önce şunu mutlaka kontrol edin; kurumun resmi sitesi adres olarak hem Şair Eşref Bulvarı 1/A'yı hem Kültürpark içindeki 1 No'lu Hol'ü gösteriyor, dolayısıyla sergi ya da okuma salonu geçici olarak parkın içindeki hole taşınmış olabilir. Böyle bir durumda hol zaten bir sonraki durağınızın içindedir ve yürüyüş sırası bozulmaz. Bir saat dolunca bulvara çıkın; Lozan Kapısı birkaç adım ötededir ve Kültürpark oradan başlar.

Kaynak: APİKAM; İzmir Büyükşehir Belediyesi; İzmir Dergisi; İzmir Art; Vikipedi.

Ziya Gökalp Bulvarı 36 numaradaki yerleşkeye girince önce tuğla cephelerin arasında bir dakika durun, çünkü burası bir müze olmadan önce bir fabrikaydı. Vikipedi'ye göre Alsancak Tekel Fabrikası 1884'ten 2004'e kadar tütün işledi; Anadolu Ajansı'nın haberine göre Kültür ve Turizm Bakanlığı yapıları 2022'de restore etti ve yirmi bin metrekarelik yerleşke on iki yapısı yeniden işlevlendirilerek 29 Nisan 2023'te İzmir Kültür Sanat Fabrikası adıyla açıldı. İzmir Resim ve Heykel Müzesi fabrikanın en büyük ikinci binasındadır; girişteki yönlendirmeleri izleyin ve önce bu binaya gidin. Müzenin kendi sayfasına göre kurum 9 Eylül 1952'de Kültürpark içindeki Maarif Vekaleti binasında bir galeri olarak açıldı, 1973'te Konak'taki binasına taşındı ve orada 2022'ye kadar kaldı. Kurumun sayfası o ilk binayı mimar Bruno Taut'un tasarımı olarak anar. Wikipedia'ya göre Konak'taki bina Konak İskelesi yakınında, Atatürk Bulvarı üzerinde ve Ege Üniversitesi'ne ait bir alanda yapılmıştı. 30 Ekim 2020 depreminde Konak binası hasar görünce koleksiyon yeniden Kültürpark'a döndü, 25 Mart 2022'de orada hizmete başladı ve Nisan 2023'te bugünkü yerinde ziyarete açıldı. Yani az önce yürüdüğünüz park bu müzenin hem doğduğu hem de depremden sonra sığındığı yerdir; rota o hikayeyi tersinden izler.

İçeride Anadolu Ajansı'na göre dört ana galeri ile iki geçici sergi salonu vardır ve yaklaşık dört yüz eser sergilenir; 2025 tarihli bir başka AA haberi sayıyı üç yüz elli olarak verir, dolayısıyla sergideki eser sayısı dönem dönem değişir. Koleksiyon Tanzimat döneminden günümüze resim, heykel, seramik ve özgün baskıyı kapsar. Salonları kronolojik sırayla gezin ve ilk galerilerde Şeker Ahmed Paşa ile Hoca Ali Rıza gibi erken dönem ressamlarını arayın. Sonraki salonlarda İbrahim Çallı'nın, Bedri Rahmi Eyüboğlu'nun ve Fahrelnisa Zeid'in işleri gelir; seramik vitrinlerinde Füreya Koral'ın, heykel bölümünde ise heykeltıraş Turgut Pura'nın eserlerine bakın. Wikipedia'ya göre koleksiyonun ağırlığı 20. yüzyıl Türk resmi ve heykelidir ve Turgut Pura'dan hatırı sayılır bir grup eser bulunur. Geçici sergi salonlarındaki programı girişte sorun, çünkü müze yıl içinde tematik sergiler de açar. Eserlere flaşsız fotoğraf çekmek genellikle serbesttir, ama her salonda görevliye danışın ve heykellerin çevresindeki şeritleri geçmeyin.

Vaktiniz kalırsa aynı yerleşkedeki diğer binalara da göz atın; müzenin yanı başındaki Arkeoloji ve Etnografya Müzesi binlerce eseri barındırır ve AA yaklaşık 2.300 yıllık Belevi Anıt Mezarı parçalarını burada anar, yani Kültürpark'ta göremediyseniz Belevi'nin grifonlarını burada bulursunuz. Yerleşkede Atatürk İhtisas Kütüphanesi, Alsancak Halk Kütüphanesi, Türk Dünyası Müzik İhtisas Kütüphanesi ve bir çocuk kütüphanesi de vardır; AA 2024'te kütüphanelerin dört yüz binden fazla ziyaretçi ağırladığını yazıyor. Aynı ajansın 2023 haberine göre Türk Dünyası Müzik İhtisas Kütüphanesi'nde yüz bine yakın, Alsancak Halk Kütüphanesi'nde kırk bin kitap bulunur. Vikipedi'ye göre Resim ve Heykel Müzesi bugün İzmir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü bünyesinde çalışır. Müze Kart sayfası yerleşkeyi her gün açık gösteriyor, ama saatleri ve ücreti gitmeden resmi sitesinden kontrol edin. Avludaki banklar günün son molası için uygundur; fabrikanın yüksek bacası ve tuğla duvarları akşam ışığında iyi fotoğraf verir. Rota bu avluda sona erer. Dönüş için yerleşkeden Alsancak Garı'na birkaç dakika yürüyüp İZBAN'a binebilir ya da Kordon'a inip günü deniz kıyısında kapatabilirsiniz.

Kaynak: İzmir Kültür Sanat Fabrikası; Anadolu Ajansı; Müze Kart; Vikipedi; Wikipedia.