Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi

Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi, kısa adıyla APİKAM, İzmir'in belleğini tek çatı altında toplayan kurumdur ve Türkiye'nin ilk kent arşivi ve kent müzesi olarak anılır. Kurum, dönemin Büyükşehir Belediye Başkanı Ahmet Piriştina'nın 1999 seçim bildirgesindeki bir vaatten doğdu; arşiv ve müze projesi 2000 yılında bilimsel ölçütlerle kuruldu. 10 Ocak 2004'te İzmir Kent Arşivi ve Müzesi adıyla açıldı. Piriştina'nın 2004 Haziran'ında görevi başında ölümünden sonra belediye meclisi 6 Temmuz 2004'te kuruma onun adını verdi. Bina, kurumun kendisi kadar önemlidir. Konak'ın Çankaya semtinde, Şair Eşref Bulvarı üzerindeki yapı 1930 ile 1932 arasında İzmir'in merkez itfaiye binası olarak belediye tarafından yaptırıldı; mimarı Mesut Özok'tur. Erken Cumhuriyet dönemi mimarisinin izlerini taşıyan bina, kentin 1922 Eylül'ündeki büyük yangında 2 milyon 600 bin metrekarelik yerleşim alanını kaybetmesinden sonra öncelikli yatırımlardan biriydi; 1924 tarihli yasa itfaiye hizmetini belediyelere zorunlu kılmıştı. Geniş hangar kapıları ve kentteki yangın dumanını erken fark etmek için yükseltilmiş gözetleme kulesiyle, işlevin biçimi belirlediği endüstriyel bir yapıdır. Yetmiş yıl boyunca, 1932'den 2001 Kasım'ına kadar itfaiye olarak çalıştı. 8 Şubat 2002'de törenle başlayan restorasyon 2004 Nisan'ında tamamlandı; garaj ve gözetleme kulesi korunarak yapı müzeye dönüştürüldü. Nisan 2026'da Tarihi Havagazı Fabrikası ve Tarihi Asansör ile birlikte Avrupa Endüstri Mirası Rotası'na alındı. İçeride iki ana birim vardır: arşiv ve müze. Eski garaj alanındaki yaklaşık 400 metrekarelik ana sergi salonunda arşivden seçilen görsel malzemeyle kentin tarihi anlatılır; sergiler dönem dönem değişir. Arşiv sekiz grupta düzenlenmiştir: süreli yayınlar, yazılı belgeler, görsel belgeler, sicil defterleri, nadir eserler, kitaplar, İBB Kent Kütüphanesi ve açık arşiv. Sicil defterleri arasında Osmanlı dönemi şer'iye sicilleri ve belediye meclis kayıtları da bulunur. Aralık 2019'dan beri arşiv internet üzerinden araştırmacılara açıktır; ücretsiz üyelikle koleksiyonlar taranabilir, görsel kopyası isteyenler için belediye meclisinin belirlediği bir tarife uygulanır. Kurum 2018'de Tarihi Kentler Birliği'nden arşiv ve koleksiyon müzesi ödülü aldı. Kent tarihi ve kültürü eğitimleri randevuyla verilir; kütüphane ve araştırma hizmetleri ile müze ve sergi birimi ayrı telefonlarla hizmet verdiği için hangi birime gideceğinizi önceden belirleyin. APİKAM'ın kent içinde üç anı evi daha vardır. Buca'daki Göç ve Mübadele Anı Evi, Kasaplar Meydanı'nda 1904 tarihli Sakız tipi bir Rum evinde, Balkanlar'dan Türkiye'ye göçlerin hikayesini anlatır. Konak'taki Köy Enstitüleri Anı ve Kültür Evi ile Aziz Vukolos Kilisesi bahçesindeki Basın Anı Evi de aynı kuruma bağlıdır. Ziyaret öncesi bir uyarı gereklidir. Kurumun kendi sitesindeki iletişim sayfası Şair Eşref Bulvarı No 1/A adresini verirken sitenin diğer sayfalarında Büyükşehir Belediyesi'nin Kültürpark içindeki 1 No'lu Hol adresi de görünüyor; gitmeden önce müzenin açık olduğu günleri, saatleri ve adresi apikam.org.tr'den kontrol edin. Arşivde çalışmak isteyenler önce çevrim içi kataloğu tarayıp yerinde inceleme için kurumu aramalıdır. Ulaşım için T2 tramvayı Gazi Bulvarı ile Şair Eşref Bulvarı'nı izler; Gazi Bulvarı durağı M1 metrosunun Çankaya istasyonuyla aktarmalıdır ve müzeye birkaç dakikalık yürüyüştür. Kültürpark - Atatürk Lisesi durağı da yakındır. Basmane Garı yaklaşık 500 metre, Kültürpark'ın kapıları ise birkaç dakika uzaklıktadır; bu yüzden APİKAM, Basmane'den Kültürpark'a uzanan bir yürüyüşün doğal durağıdır. Gezerken önce cepheye bakın: sıvalı yüzeydeki dikey hatlar, geniş garaj açıklıkları ve arkadaki kule, yapının itfaiye geçmişini hemen ele verir. Kulenin arka plandaki yüksek binalarla birlikte göründüğü açı, kentin iki dönemini tek karede toplar. İçeride sergiyi kronolojik akışıyla izleyin; eski fotoğraflardaki sokakları dışarı çıkınca Kemeraltı ve Basmane'de yerinde aramak müzenin en keyifli tarafıdır. Müze bir saatte gezilir; arşivde çalışacaklar için süre işin boyutuna bağlıdır. Dışarı çıkınca Şair Eşref Bulvarı boyunca yürüyüp Kültürpark'ın kapısından içeri girmek gezinin doğal devamıdır.