Basmane Garı

Basmane Garı, Konak'ın Etiler Mahallesi'nde, Anafartalar Caddesi'nin Basmane'ye çıktığı meydanda duran, İzmir'in iki ana tren garından biridir. Adı bu semtte bir zamanlar çalışan basma, yani kumaş baskı atölyelerinden gelir; gar ilk kayıtlarda Basma Hane diye anılır. Hikayesi Anadolu'nun ilk demiryollarına uzanır: İngiliz sermayeli Smyrna Cassaba Railway şirketinin yaptığı İzmir - Kasaba, bugünkü adıyla Turgutlu hattı 25 Ekim 1866'da bu istasyondan hizmete girdi. Hat sonradan Afyonkarahisar'a kadar uzatıldı ve Basmane, Ege'nin iç kesimlerinden gelen tarım ürünlerinin limana ulaştığı kapı oldu. Osmanlı hükümeti gar, atölye ve depolar için yaklaşık 20 bin metrekarelik bir alan tahsis etmişti. Şirket 1894'te Fransız sermayesine geçti; TCDD 1 Haziran 1934'te şirketi satın alıp işletmeyi devraldı. Bugünkü binanın mimarı ve yapım yılı konusunda kaynaklar ayrışıyor. Kültür ve turizm tanıtım metinleri binayı Gustave Eiffel'in tasarımına ve Fransız Regie Generale şirketinin 1876'daki inşaatına bağlar; Türkçe Vikipedi ile mimarlık yazıları ise bu isme hiç yer vermez ve yapıyı 19. yüzyılın sonuna tarihler. Bu yüzden Eiffel adını bir söylence olarak dinleyin, belge olarak değil. Kesin olan mimari dildir: neoklasik üsluptaki bina üç bölümlü ve simetriktir, ortadaki üç katlı bölüm dik çatısıyla yükseltilmiştir, cephede kesme taş söveler, alınlıklar, plasterler ve silmeler kullanılır. Peronları örten yaklaşık 23 metre açıklıklı çelik saçak iki basık tonozdan oluşur; dökme sütunları ve kemerleriyle 19. yüzyıl gar mimarisinin İzmir'deki karakteristik örneğidir. Cephenin ortasındaki BASMANE GAR yazısı ve çatı tepesindeki TCDD amblemi meydanın simgesidir. Gar, 1922 Eylül'ündeki büyük İzmir yangınında ağır hasar gördü; onarım 1926'da TCDD'nin kuruluşundan sonra, 1927'den itibaren yapıldı. 1936'da Kültürpark'ta açılan İzmir Enternasyonal Fuarı garın önemini artırdı ve çevresindeki sokaklar bir otelciler bölgesine dönüştü. 1984'ten 1995'e kadar Bornova'ya, 2006'ya kadar Çiğli'ye banliyö trenleri buradan kalktı. 22 Mayıs 2000'de garın altında İzmir Metrosu'nun Basmane istasyonu açıldı; yer altındaki istasyona yalnızca gar binasından inilir. 2006'daki yenileme sırasında yolcu hizmeti durdu ve 2009'da yeniden başladı; 2022'de yeni bir modernizasyon ve restorasyon çalışması başlatıldı. Gar bugün de İzmir'in bütün ana hat ve bölgesel trenlerinin kalkış ve varış noktasıdır. Bugün bir kenar ve üç ada peronda yedi hat vardır. Ankara, Konya ve Bandırma yönüne giden ana hat trenleriyle Denizli, Aydın, Söke, Ödemiş, Tire, Alaşehir ve Uşak yönündeki bölgesel trenler buradan kalkar. Sefer saatleri ve bilet için TCDD Taşımacılık'ın sitesine bakın; gişede yurt dışı bilet satışı da vardır. Metronun M1 hattı garın altındadır; bir sonraki durak Hilal'de İZBAN'a aktarma yapılır. Gar önünden ESHOT otobüsleri geçer; Kültürpark 1 kilometre, sahil ise yaklaşık 1,5 kilometre uzaklıktadır. Binada asansör ve rampa, bekleme salonu ve ulaşım kartı satışı vardır; emanet dolabı yoktur ve bina 24 saat açık değildir, gece seferlerinde kapı saatlerini önceden öğrenin. Meydanın karşı kaldırımından bakınca cephenin simetrisini bütünüyle görürsünüz; trafik yoğun olduğu için erken saat iyidir. İçeri girin ve peron saçağının altına geçin: çelik kemerlerin ritmi, tren gelmese bile fotoğraf değerindedir. Peronlara giriş kurallarını yerinde görevlilere sorun. Garın önünden başlayan Anafartalar Caddesi Kemeraltı'na iner; Kadifekale ise garın hemen üstündeki tepede yükselir. Bu yüzden Basmane, kentin en eski ulaşım, ticaret ve konaklama katmanlarının üst üste bindiği yerdir. Metro ile gelenler istasyonun çıkışında doğrudan gar binasının içine adım atar; bu geçiş yeni ve eski İzmir'i tek hamlede birleştirir. Kültürpark'a yürümek için Şair Eşref Bulvarı'nı izleyin; yol üstünde APİKAM'ın eski itfaiye binası vardır. Tren gününüz yoksa bile Basmane'ye bir sabah uğrayın: Anadolu'ya giden ilk rayların döşendiği meydanda gar, 160 yıla yakın süredir aynı işi yapıyor.