Adana'dan Toroslara, Fabrika Müzesinden Dağ Demiryoluna

Güne müze kompleksinin Döşeme Mahallesi'ndeki girişinden başlayın ve ilk birkaç dakikayı içeri girmeden önce avluda geçirin. Tuğla fabrika binaları, yüksek pencereler ve geniş hangarlar burada müzenin kendisi kadar önemli bir sergidir. Yapı 1907'de Simyonoğlu ailesi tarafından iplik fabrikası olarak kuruldu ve 1927'de Milli Mensucat Fabrikası adıyla çalışmaya başladı. Fabrika 1980'lerde kapandı, 2013'te restorasyonu başladı ve arkeoloji müzesi 2017'de burada açıldı. Yazar Orhan Kemal'in bir süre bu fabrikanın muhasebesinde çalıştığını ve buradaki gözlemlerinin Murtaza romanına esin olduğunu bilerek binalara bakmak avluyu başka türlü okutur. Kompleks çok büyük olduğu için her şeyi görmeye çalışmayın; iki saati üç bölüme ayırmak bu rota için en doğru plandır. İlk saati Arkeoloji Müzesi'nin sekiz salonuna verin. Salonlar tarih öncesinden Osmanlı dönemine kadar sıralı ilerler, bu yüzden girişten itibaren düz bir çizgide yürümek yeterlidir. Hitit Fırtına Tanrısı Tarhunda'nın taş heykelini mutlaka arayın; boğaların çektiği bir araba üzerinde duran figür yaklaşık iki buçuk metre yüksekliğindedir ve 1998'de bir tarlada gömülü bulunmuştur. Aynı salonlarda Anadolu hiyeroglif yazıtlı stel ile Babil steli de sergilenir. Roma bölümünde Tarsus'ta 1958'de bulunan Akhilleus lahdinin uzun yüzündeki kabartmalara yakından bakın, Hektor'un fidye karşılığında geri verilmesi sahnesi taşın üzerinde ayrıntısıyla işlenmiştir. Karataş kıyısında denizden çıkarılan bronz erkek heykeli de bu bölümün en çok fotoğraflanan eserlerindendir. İkinci yarım saati mozaik hangarlarına ayırın. Buradaki mozaikler kurtarma kazılarıyla Adana'nın merkezinden ve ilçelerinden getirildi, bulundukları duruma uygun olarak zemine yerleştirildi. Misis'te 1956'da bulunan ve kentte kurtarılan ilk mozaik olarak anılan eser de burada, rotanın başka bir gününde gideceğiniz Misis Köprüsü'nün antik kentinden gelir. Yumurtalık'taki Aigeai kentinde bir Roma villasının tabanından çıkan, denizatlarına binmiş Erosları gösteren mozaiğin renk geçişlerine yakından bakın. Hangarların yüksek tavanı ve bol ışığı mozaikleri tepeden görmeyi kolaylaştırır; geniş açılı bir objektif burada işe yarar. Son yarım saati Tarım ve Sanayi bölümlerine verin, çünkü günün geri kalanı bu iki odanın anlattığı ovada geçecek. Tarım bölümünde pamuk, karpuz, ayçiçeği, narenciye ve karakılçık buğdayı canlandırmalarla anlatılır. Sanayi bölümü pamuğun Adana sanayisini nasıl kurduğunu, fabrikaların üretim süreçlerini ve elektrik üretimini gösterir. Milli Mensucat bölümünde fabrikanın maketleri ve üretim ekipmanları, avluda gördüğünüz binaların içinin bir zamanlar nasıl çalıştığını anlatır. Müzeden ayrılmadan su şişenizi doldurun ve yolculuğa hazırlanın, çünkü bundan sonraki üç durağın hepsi açık havadadır. Açılış günlerini ve saatlerini Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın sitesinden kontrol edin. Buradan baraj gölüne şehir içinden kuzeye doğru kısa bir sürüşle geçilir.

Kaynak: KTB Adana İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Adana Müzesi; İstiklal (AA), mozaik salonu; ABB, Adana'da Gezilecek 100 Yer s. 36; Vikipedi, Adana Arkeoloji Müzesi.

Müzeden kuzeye doğru sürdüğünüzde şehir birden biter ve önünüzde geniş bir su yüzeyi açılır. Belediyenin gezi rehberi gölü kent merkezine yaklaşık on kilometre uzaklıkta gösterir, yani müzeden sonra kısa bir sürüşle buraya varırsınız. Arabayı gölün kıyısındaki düzlüklerden birine bırakın ve ilk iş olarak suya doğru birkaç yüz metre yürüyün. Bu durakta yapılacak şey ölçeği kavramaktır: önünüzdeki göl, sabah müzede gördüğünüz ovayı bir zamanlar her yıl basan nehrin tutulmuş suyudur. Baraj, Adana'yı Seyhan Nehri'nin taşkınlarından korumak için toprak dolgu tipinde yapıldı ve 8 Nisan 1956'da hizmete açıldı. Kaynaklara göre inşaat 974 günde tamamlandı. Devlet Su İşleri'nin açıklamasına göre baraj eski Adana denilen yaklaşık 850 bin dekar araziyi ve şehir merkezini taşkından koruma görevini üstlendi. Belediyenin rehberine göre baraj sayesinde yaklaşık 174 bin hektar arazi sulanabiliyor. Yani müzenin tarım bölümündeki pamuk ve karpuz tarlalarının suyu büyük ölçüde buradan gelir. Barajın santrali de yıllardır kentin elektriğine katkı veriyor. Kıyıda yürürken gözünüzü suyun üstünde ve uzaktaki elektrik direklerinde tutun. Göl ve çevresi 2006'da Yaban Hayatı Geliştirme Sahası ilan edildi ve göçmen kuşlar için bir konaklama alanı sayılır. Bu sahada yapılan bir kış ortası sayımında 13 su kuşu türüne ait yirmi beş binden fazla kuş kayda geçmiştir. Elektrik direklerinin üstündeki leylek yuvaları da sahanın bilinen manzaralarındandır. Bir dürbün bu durağı bambaşka bir deneyime çevirir; yoksa telefonunuzun yakınlaştırmasına güvenmeyin, kuşları ürkütmeden uzaktan izlemek en doğrusudur. Suyun seviyesi mevsime ve kuraklığa göre belirgin biçimde değişir. Barajın yapımı sırasında 1955'te Augusta adlı bir Roma kenti bulundu, kısmen kazıldıktan sonra göl suları altında kaldı. Su çok çekildiğinde kentin bazı kalıntılarının görülebildiği bilinir; ama bunu bir hedef olarak değil, şanslı bir rastlantı olarak düşünün. Fotoğraf için sabahın geç saatleri suyun üstünde parlak bir yansıma verir, akşamüstü ise karşı kıyının tepeleri yumuşak bir ışık alır. Kıyıda gölge az olabilir; şapka ve su bu durakta işinizi kolaylaştırır. Kuşların yuva ve dinlenme alanlarına girmeyin, kıyıda çöp bırakmayın. Bir saatlik molanın sonunda arabaya dönün; bundan sonraki yol sizi ovadan ayırıp Toros eteklerine, Karaisalı yönüne götürecek.

Kaynak: ABB, Adana'da Gezilecek 100 Yer s. 74; Türkiye Gazetesi (DSİ açıklaması); Vikipedi, Seyhan Barajı, Seyhan Dam ve Adana Seyhan Baraj Gölü YHGS.

Varda Köprüsü kentten yaklaşık yetmiş beş kilometre uzaklıkta, Karaisalı'nın Hacıkırı mahallesindedir ve yöre halkı ona Koca Köprü der. Karaisalı'ya giden yolla gelinir; Vikipedi'ye göre Adana'dan Karaisalı üzerinden karayoluyla uzaklığı altmış dört kilometre kadardır. Yol son kesimde daralır ve virajlanır, bu yüzden acele etmeyin. Arabayı vadinin kenarındaki düzlükte bırakın ve köprüye önce yandan, bütün boyuyla görebileceğiniz bir noktadan bakın. Köprü yaklaşık 172 metre uzunluğunda ve orta ayakta 99 metre yüksekliğindedir; bazı kaynaklar yüksekliği 98 metre verir. İlk bakışta dikkat edilecek şey köprünün düz değil virajlı olmasıdır, demiryolu üzerinde yaklaşık 1200 metre yarıçaplı bir eğri çizer. Dört ana ayağın üzerindeki üç büyük kemere ve iki yandaki küçük kemerlere sırayla bakın. İngilizce Vikipedi yapıyı toplam on bir kesme taş kemerden oluşan bir viyadük olarak anlatır. Köprü, İstanbul'u Bağdat'a ve Hicaz'a bağlayacak demiryolunun Toros Dağları'ndaki en zor geçişlerinden biri için yapıldı. Yapım tarihleri kaynaklarda farklı verilir: Kültür Envanteri işin 1905'te başladığını, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü 1907'de başladığını yazar, ikisi de 1912'de tamamlandığını söyler. Bakanlık sayfasına göre beş yıllık yapım sürecinde 21 işçi ve bir Alman mühendis hayatını kaybetti; köprüye bakarken bu emeği hatırlamak durağın en sessiz anıdır. Kültür Envanteri, köprünün daha önce kullanılan ve trenler için risk oluşturan U biçimli eski hattın kullanım dışı kalmasını sağladığını belirtir. Vadinin dibinde akan su Çakıt Çayı'dır; aynı dere biraz yukarıda Kapıkaya Kanyonu'nu açar ve gezi rehberine göre kanyon köprüye yaklaşık iki kilometre uzaklıktadır. Zamanınız varsa kanyonun düzenlenmiş yürüyüş yolunun başına kadar gidip vadinin kalker duvarlarına bakabilirsiniz. Köprü James Bond serisinin Skyfall filminin açılış sahnesinde kullanılmasıyla da tanınır. Fotoğraf için en iyi açı köprüyü kemerleriyle birlikte yandan gösteren vadi kenarıdır; öğleden sonra güneş taş ayaklara yan düşer. Bir tren geçerse köprünün ölçeği birden anlaşılır, ama bunu beklemek için planınızı bozmayın. Hat bugün de kullanılmaktadır, bu yüzden köprünün üstüne, raylara ve tünellere kesinlikle yürümeyin. Vadi kenarları diktir; çocuklarla geliyorsanız onları yanınızdan ayırmayın. Burada gölge ve oturacak düzlük bulmak kolaydır, öğle molası için uygun bir yerdir. Yanınızda getirdiğiniz yiyecekleri burada yiyip çöpünüzü geri götürün. Belemedik'e buradan doğrudan bir dağ yolu yoktur; otoyola dönüp kuzeye, Pozantı'ya doğru sürün.

Kaynak: KTB Adana İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Varda Köprüsü; Kültür Portalı; Kültür Envanteri; ABB, Adana'da Gezilecek 100 Yer s. 134 ve 136; Vikipedi, Varda Köprüsü ve Varda Viaduct.

Belemedik'e kuzeyden, Pozantı tarafından gelen yolla inilir; İngilizce Vikipedi buraya ulaşmanın tek yolunun bu olduğunu yazar. Kaynaklar Pozantı merkezine uzaklığı dokuz ile on iki kilometre arasında verir. Köy Toros Dağları'nın içinde, Çakıt Çayı'nın batı kıyısında, deniz seviyesinden yaklaşık yedi yüz metre yükseklikte durur. Arabadan indiğinizde ilk fark edeceğiniz şey havadır; sabah terk ettiğiniz ovaya göre belirgin biçimde serin ve nemlidir. Bu son durakta iki buçuk saatiniz var ve en iyi kullanım biçimi vadide yavaş bir yürüyüştür. Yürüyüşe tren istasyonundan başlayın. Belemedik 1907'de Philipp Holzmann şirketinin Bağdat demiryolu inşaatının merkezi oldu ve istasyon bu dönemin mirasıdır. İngilizce Vikipedi'ye göre inşaat işçileri ve teknik kadro için kurulan kampta hastane, okul ve sinema gibi tesisler vardı. Bugün vadide görülen taş yapı kalıntıları ve tünel ağızları o yılların izleridir. Toros Tünelleri Hacıkırı ile Belemedik arasında en sık dizilen kesimdedir; yani sabah gördüğünüz Varda ile burası aynı zorlu hattın iki ucudur. Köyün adı için anlatılan hikayeyi de burada hatırlayın: eski adı Karapınar olan yerin adının, tünelleri karşılıklı kazan ekiplerin buluşamadığında söylediği bilemedik sözünün Almanca söylenişinden geldiği anlatılır. Bu bir halk anlatısıdır ve kaynaklar onu böyle aktarır. İnşaat yıllarında doğal nedenlerle ölen 41 Alman işçinin Belemedik'te gömüldüğü de bilinir. İstasyondan sonra Çakıt Çayı boyunca yürüyün ve çınarlara bakın. TRT Haber'in aktardığına göre vadideki bazı çınarlar iki yüz yılı aşkın süredir ayaktadır. Sonbaharda yapraklar sarıya ve kızıla döner, bu mevsim doğa fotoğrafçılarının ve yürüyüşçülerin en sevdiği zamandır. Taş ve ahşaptan yapılmış yayla evleri de vadinin dokusunun parçasıdır, onları özel mülk olarak görüp uzaktan fotoğraflayın. Belediyenin gezi rehberi alanda yöre dokusuna uygun bungalovlar, kamp ve karavan alanları açıldığını yazar; geceyi burada geçirmek istiyorsanız güncel durumu işleten kurumdan öğrenin. Yürüyüş sırasında ray hattından uzak durun; tünellerin içi yürüyüş yolu değildir. Patikalarda kaygan taşlar olabilir, kapalı ve sağlam ayakkabı giyin. Yaban hayatına saygı gösterin, çay kıyısında çöp ve ateş bırakmayın. Fotoğraf için ikindi ışığı vadinin dar olması nedeniyle erken çekilir; güneş yamacın arkasına geçmeden çınarların altındaki kareleri tamamlayın. Dönüşte yine Pozantı'ya çıkıp otoyoldan Adana'ya inersiniz.

Kaynak: TRT Haber, Belemedik'te sonbahar; ABB, Adana'da Gezilecek 100 Yer s. 190; Vikipedi, Belemedik, Belemedik Tren İstasyonu ve Toros Tünelleri.