Od Hisaru do Yamaca, od murów Bursy do pałacu Hünkar Köşkü.

Rozpocznij trasę od bramy Zindan Kapı, znajdującej się na południowo-zachodnim krańcu fortu. Autobusy linii 4/A (z Placu Miejskiego) lub 4/İ (z Çakır Hamam) zawiozą Cię do Pınarbaşı. Według Bursa Muzeów, mury sięgają II wieku p.n.e., czasów króla Bitinii, Prusasa I. Rzymianie, Bizantyjczycy i Turcy osmańscy odnawiali i wykorzystywali je aż do XIX wieku. Portal Kultury podaje, że całkowita długość murów wynosi 3,38 kilometra, a między Tophane a Çakır Hamam znajduje się 14 wież. Według Wikipedii, większość zachowanych murów pochodzi z III wieku n.e. i została wzniesiona po najazdach Gotów. Brama Zindan Kapı została ponownie otwarta 17 października 2021 roku po renowacji, która rozpoczęła się w 2015 roku. Na terenie dawnych cel, znajdujących się przy bramie, powstała galeria sztuki współczesnej. W pobliżu wejścia znajduje się studnia zwana "Kanlı Kuyu" (Krewiąca się Studnia), która, jak głosi legenda, była miejscem egzekucji. Poszczególne kondygnacje budowli przedstawiają epoki: Bitynię i okres hellenistyczny, Rzym i Bizancję oraz okres osmański. Trzecie piętro prowadzi do wież numer 9 i 10. W momencie przygotowywania tej trasy, strona muzeum wskazywała, że budowla jest tymczasowo zamknięta dla zwiedzających; sprawdź aktualne informacje na stronie bursamuze.com. Jeśli jest zamknięta, obejrzyj ją z zewnątrz i kontynuuj trasę. Według Portalu Kultury, narożna wieża po wschodniej stronie bramy została wzniesiona w 1418 roku przez Çelebi Sultana Mehmeda i przetrwała do naszych czas bez większych uszkodzeń. Jest to jeden z najlepiej zachowanych fragmentów murów, więc warto na nią zwrócić uwagę. Po obu stronach bramy znajdują się pozostałości dawnego więzienia. Wikipedia informuje, że na najbardziej narażonym na ataki południowym odcinku znajdowały się podwójne mury, zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne, natomiast na północy, wschodzie i zachodzie przebiegała pojedyncza linia murów, opierająca się na stromych zboczach z trawertynu. Od bramy Zindan Kapı skieruj się na wschód w stronę parku Pınarbaşı. Portal Kultury określa znajdującą się tam bramę Fetih Kapı jako dawne miejsce jarmarków i uroczystości. Obecnie brama jest wykorzystywana jako miejsce ceremonii i co roku odbywają się tam obchody podboju. Wikipedia podaje, że brama ma 1,15 metra szerokości i jest znana również jako Su Kapı (Brama Wodna), ponieważ w tym miejscu gromadziły się wody spływające z góry Uludağ. Następna brama to Yer Kapı. Znajduje się ona w pobliżu meczetu Üftade, na końcu ulicy Kavaklı Caddesi, która zachowuje ślady hellen Brama Saltanat, znajdująca się na wschodnim krańcu murów, znana jest również jako Brama Hisar. Portal Kultury opisuje ją jako główną bramę miasta Bursa sprzed czasów osmańskich, prowadzącą do szlaku jedwabnego i przypraw. Trzęsienie ziemi w 1855 roku zniszczyło część murów i bram. Według Wikipedii, w 1904 roku ówczesny gubernator nakazał zburzenie bramy Saltanat, a w latach 2000, na podstawie rekonstrukcji architekta İbrahima Yılmaza, brama została odbudowana. Podczas renowacji zachowano istniejące kamienie, a korzenie roślin zostały usunięte. Można zauważyć granicę, gdzie łączy się stara i nowa struktura, na górze łuku. Według portalu Kultury, renowacja pierwszych 500 metrów murów oraz projekt bramy Saltanat zostały zatwierdzone przez komisję ochrony zabytków na początku 2005 roku. Wikipedia dodaje, że od 2004 roku władze gminy Osmangazi i metropolii Bursa prowadzą prace nad tym miejscem. Nad północnym murem, przy ulicy Osmangazi, znajduje się budynek Surüstü Konağı. Według informacji od gminy Osmangazi, budynek został odbudowany w latach 2008-2011 po wcześniejszej eksploatacji i wywłaszczeniu, a jego historia sięga drugiej połowy XX wieku. Widok z przodu budynku, na równinę, natychmiast wyjaśnia, dlaczego Hisar przez dwa tysiące lat stanowił linię obrony. Aby uzyskać najlepsze zdjęcia łuków bram, należy wybrać godziny, kiedy powierzchnie są oświetlone. Strona Pınarbaşı jest lepiej oświetlona rano, a brama Saltanat na wschodzie – w godzinach południowych. Od bramy Saltanat do parku Tophane można dojść w kilka minut, a trasa prowadzi właśnie tam. Źródła: Portal Kultury, Mury Bursa; Muzea Bursa, Brama Zindan; Wikipedia, Zamek Bursa.

Od Bramy Sułtańskiej przejdź w kierunku północno-wschodniej strony cytadeli. Park Tophane znajduje się na wzgórzu, z którego rozciąga się widok na równinę, w miejscu, gdzie niegdyś znajdował się plac Osmaniye. Zgodnie z hasłem "Bursa" w Encyklopedii Islamu, to właśnie tutaj Orhan Gazi założył swój pałac z widokiem na równinę, a miejsce to obecnie nosi nazwę Tophane. Z tego samego hasła wynika, że Orhan Gazi przekształcił klasztor znajdujący się w cytadeli w meczet, a inskrypcja z lat 1337-1338 potwierdza budowę meczetu w tym miejscu. W centrum parku znajduje się wieża zegarowa, która, jak podaje Wikipedia, ma 33 metry wysokości, 4,65 metra szerokości i składa się z sześciu kondygnacji. Pierwsza wieża, zbudowana w czasach Abdula Aziza, została zniszczona przed rokiem 1900, w nieznanej dacie. Budowa obecnej wieży rozpoczęła się 2 sierpnia 1904 roku, a ukończono ją 31 sierpnia 1905 roku. Uroczyste otwarcie miało miejsce podczas obchodów 29. rocznicy objęcia władzy przez Abdula Hamida II, a to gubernator Reșit Mümtaz Paşa. Informacja w ramce hasła podaje rok ukończenia jako 1906, natomiast tekst wskazuje na rok 1905; opieramy się na tekście. Na najwyższej kondygnacji znajdują się cztery tarcze zegarowe o średnicy 90 centymetrów. Wejście do wieży prowadzi drewnianymi schodami liczącymi 89 stopni, a zegar jest obecnie elektroniczny. Dzięki swojej wysokości, wieża była wykorzystywana jako punkt obserwacyjny przeciwpożarowy, a władze miasta kontynuują to zastosowanie. Wejście do wieży może nie być zawsze możliwe; aby zrobić zdjęcie w pełnym kadrze, należy oddalić się na drugą stronę parku. Replika wieży znajduje się w parku wież zegarowych, który został otwarty w Safranbolu w 2012 roku. Punkt widokowy na skraju parku oferuje widok na równinę i północną część miasta. Z tego miejsca można zrozumieć, dlaczego cytadela została zbudowana w tym miejscu. Ponieważ równina znajduje się na północy, słońce jest przez cały dzień za wami, a najlepsze warunki do fotografowania są wcześnie rano. Za wieżą znajdują się mauzolea Osmana i Orhana Gaziego. Zgodnie z informacjami z Portalu Kultury, budowla o okrągłym planie, pochodząca z czasów bizantyjskich, została uszkodzona podczas pożaru w 1801 roku, a podczas trzęsienia ziemi w 1855 roku oba mauzolea zostały całkowicie zniszczone. Oba zostały odbudowane w 1863 roku przez sułtana Abdula Aziza. Mauzoleum Osmana Gaziego, o planie oktagonalnym, zbudowane z kamiennego wapienia i posiadające siedem okien, jest budowlą z 1863 roku; wnętrze jest Jeśli nie chcecie iść pieszo, wsiądźcie do autobusów, które jadą do dzielnicy Yeşil, korzystając z alei Atatürk, zgodnie z opisem na Portalu Kultury. Stacja BursaRay "Şehreküstü" znajduje się również tuż pod dzielnicą Hisar. Meczet Ulu Cami i karawanseraje nie znajdują się na tej trasie; o nich opowiada się na trasach prowadzących do pierwszej stolicy i do targu. Po prostu przejedźcie obok nich i kontynuujcie podróż. Źródła: Wikipedia, Wieża zegarowa w Tophane (Bursa); Encyklopedia Islamu (TDV), Bursa; Portal Kultury, Mauzoleum Osmana Gazy.

Po dotarciu do Yeşil, muzeum znajdziecie w budynku madrasy, znajdującej się obok meczetu, przy ulicy Yeşil Caddesi, w alei Zehrimar Camii. Zgodnie z informacjami Ministerstwa Kultury i Turystyki, muzeum jest otwarte codziennie; godziny otwarcia i ceny biletów można sprawdzić na stronie muze.gov.tr. Karta muzealna jest akceptowana. Budynek jest częścią kompleksu Yeşil, znanego również jako Madrasa Sultaniye, i jest jednym z pierwszych przykładów madrasów wczesnego okresu osmańskiego. Ministerstwo datuje powstanie kompleksu na lata 1414-1424, a architektem był Haci İvaz Paşa. Zgodnie z Encyklopedią Islamu (TDV), budowa meczetu rozpoczęła się w 1414 roku i zakończyła w grudniu 1419 roku, a inskrypcja wspomina Haci İvaz Paşę jako architekta tego kompleksu. Kompleks Çelebi Mehmeda nadał Bursie nowe życie po zniszczeniach spowodowanych przez Timur. Imię Haci İvaz Paşa jest znane z pierwszych źródeł: był to wiceminister, który bronił i naprawiał mury, a także zarządzał kompleksem i był jego głównym architektem. Zgodnie z TDV, w 1424 roku został zmuszony do osiedlenia się w Bursie, gdzie usunięto mu oczy, a w 1428 roku zmarł podczas epidemii dżumy. Wejście znajduje się od północy, przez sklepione arkady. Plan budynku, według Portalu Kultury, jest prostokątny, a tylko główna arkada wystaje na zewnątrz. Trzy boki prostokątnego dziedzińca są otoczone sklepionymi arkadami; łuki arkad, wykonane z kamienia i cegły, opierają się na kolumnach i kapitelach pochodzących z różnych okresów. Za arkadami znajdują się trzynaście cel, pokój dla nauczyciela i wejściowa arkada. Plan, według TDV, zakłada istnienie trzech arkad, a budynek nigdy nie został ukończony; według Portalu Kultury, budowa rozpoczęła się na dwóch piętrach, ale górne piętro nie zostało ukończone z powodu śmierci Çelebi Mehmeda. Stojąc na środku dziedzińca, można wyobrazić sobie brakujące piętro; budynek został przerwany przez wiadomość o śmierci. Według Ministerstwa, plan przypomina madrasy z otwartymi dziedzińcami z okresu Seldżuków; materiałami budowlanymi są kamień, cegła i gruz. Pierwsze muzeum w Bursie powstało w 1902 roku w ogrodzie szkoły, gdzie zgromadzono znaleziska etnograficzne i archeologiczne z okolic. W 1904 roku zostało oficjalnie otwarte jako oddział Muzeum Cesarskiego (Müze-i Hümayun) pod kierownictwem Osmana Hamdi Beya. W 1929 roku stało się samodzielnym muzeum, zmieniając nazwę na Muzeum w Bursie, a w 1930 roku przeniesiono je do madrasy Yeşil. Portal Kultury podaje rok 1923 Mezquita i mauzoleum nie znajdują się na tej trasie, a szczegółowe informacje na ich temat można znaleźć w opisie trasy po pierwszej stolicy. Po wyjściu przez bramę, przed wami znajduje się zdobiona mozaikami fasada Zielonego Mauzoleum. Zgodnie z informacjami od TDV, budynki kuchni kompleksu zostały odrestaurowane w ostatnich latach i obecnie pełnią funkcję kawiarni, co stanowi dobrą opcję na krótką przerwę przed wspinaczką. Przejście do ostatniego punktu trasy wymaga wspinaczki: Pałac Hünkar znajduje się na południowy zachód od Zielonego Kompleksu, w miejscowości Temenyeri, u podnóża góry Uludağ, i jest oddalony o nieco ponad kilometr. Zgodnie z informacjami od Wydziału Muzeów w Bursie, autobus nr 37 kursuje do pałacu przez ulicę Atatürk, co jest wygodne dla osób, które nie chcą wchodzić pod górę. Pałac jest zamknięty w poniedziałki, więc jeśli planujecie przejście tej trasy w poniedziałek, odłóżcie wizytę w tym miejscu na inny dzień. Źródła: Ministerstwo Kultury i Turystyki, Muzeum Turcko-Islamskich Zabytków w Bursie; Portal Kultury, Medresa Zielona; Encyklopedia Islamu TDV, Kompleks Zielonej Meczetu.

Pałac znajduje się w dzielnicy Mollaarap, przy ulicy Köşk. Po wejściu przez bramę, należy zwrócić uwagę na fasadę budynku, charakteryzującą się trójkątnym szczytem i okiennicami. Zgodnie z informacjami Bursa Müzeler Şube Müdürlüğü, pałac został zbudowany w 1844 roku przez Mehmeda Salih Paşa, ówczesnego gubernatora Bursy, jako pałac myśliwski na potrzeby wizyty sułtana Abdülmecida. Budowa trwała około 19 dni. Portal Kultury podaje rok budowy jako 1859, natomiast strona muzeum i Wikipedia podają rok 1844, co jest zgodne z informacją o pobycie Abdülmecida w dniach 29 czerwca - 2 lipca 1844. Strona muzeum opisuje budynek jako pierwszy i jedyny budynek w stylu zachodnim w Bursie, wzniesiony po okresie Reform. W tamtym czasie nosił nazwę Kasr-ı Hümayun. Portal Kultury i Wikipedia opisują architekturę jako dwukondygnacyjny budynek we francuskim stylu neoklasycystycznym. Ściany są osadzone na drewnianej konstrukcji, a pałac posiada również budynek strażniczy i garaż. Abdülaziz przebywał tutaj 18 kwietnia 1862 roku, a V. Mehmed Reşad 23 sierpnia 1909 roku. W 1922 roku pałac gościł Atatürka i dowódców Wojny o Niepodległość przez 12 dni; według Wikipedii, podczas pierwszej wizyty 16 października 1922 roku, spotkali się tam Ismet İnönü i Kazım Karabekir, aby omówić dokumenty Lozy. Atatürk ponownie przebywał tutaj podczas wizyt w Bursie w latach 1925, 1931 i 1935; według strony muzeum, w 1925 roku zaadoptował Sabiha Gökçen w tym ogrodzie. Pałac był znany pod różnymi nazwami: Kasr-ı Milli, Cumhuriyet Köşkü i Atatürk Köşkü. Zgodnie z informacjami na Wikipedii, w latach 1982-1983 przeprowadzono prace renowacyjne. W 1995 roku Milli Saraylar i gmina miejska przeprowadziły renowację, a 29 maja 2003 roku pałac został otwarty jako muzeum miejskie. Wewnątrz obowiązuje zakaz fotografowania i używania telefonów komórkowych. Nie wolno schodzić z dywanów ani dotykać przedmiotów. Ze względu na ograniczenie liczby zwiedzających (maksymalnie 30 osób jednocześnie), w godzinach szczytu może dojść do krótkiego oczekiwania przy wejściu. Aktualne warunki zwiedzania można sprawdzić na stronie bursamuze.com. Na parterze znajdują się hol wejściowy, sala recepcyjna, pokój Atatürka, gabinet, sypialnia Sabihi i Ülkü, salon wypoczynkowy i pokój służącego. Przechodząc przez dwuskrzydłowe drzwi naprzeciwko sali recepcyjnej, można zobaczyć zdobienia na ścianach i suficie, które stanowią jedne Według portalu kulturowego, ogród oferuje panoramiczny widok na Bursę, a fontanna w ogrodzie jest wyłożona płytkami z Kütahyi. W ogrodzie znajduje się wystawa plenerowa zatytułowana "Pawilony Bursy", która prezentuje inne pawilony miasta. Zwiedzanie muzeum zajmuje od 15 do 20 minut, ale zaleca się przeznaczyć 45 minut na zwiedzanie ogrodu, wystawy i podziwianie widoków. Jeśli plan zwiedzania został zaplanowany na popołudnie, widok na dolinę z północnej strony ogrodu będzie widokiem na koniec dnia; rano, patrząc z Hisar, widok na dolinę, teraz będzie widoczny z przeciwległego zbocza. Aby wrócić, można wsiąść do autobusu nr 37, który zatrzymuje się na ulicy Atatürk. Stamtąd można dojechać do Heykel i BursaRay. Źródła: Muzea w Bursie, Muzeum Hünkar Köşkü; Portal Kulturowy, Hünkar Köşkü; Wikipedia, Hünkar Köşkü.