Od Gülhane do Cağaloğlu: Książki, wille i uliczki.

Z Sirkeciego, skręć na promenadę, następnie na ulicę Kennedy i skieruj się w stronę Sarayburnu; po prawej stronie, nad murami obronnymi Topkapı Sarayı, znajduje się budynek Sepetçiler Kasrı. Obecnie budynek ten jest siedzibą głównej siedziby Yeşilay, dlatego warto go oglądać tylko z zewnątrz; nie próbuj wchodzić, ponieważ fasada sama w sobie opowiada wiele historii. Mimo to, jest to idealne miejsce na rozpoczęcie trasy, ponieważ jest to jedyny zachowany fragment życia nadmorskiego pałacu. Budynek został wzniesiony w 1643 roku przez sułtana İbrahima, za czasów architekta Kasım Ağı, na fundamentach bizantyjskich murów, wychodzących na Złoty Róg. W XVII wieku, wzdłuż murów otaczających dziedziniec pałacu, znajdowało się kilka pawilonów; ten jest jedynym, który przetrwał do dziś. Nazwa pochodzi od rzemieślników, którzy pracowali w okolicy i, jak głosi legenda, przyczynili się finansowo do budowy. Inna wersja łączy nazwę z wysokimi pawilonami w pałacu w Edirne, również nazywanymi "sepetçi" (rzemieślnicy). Obie wersje znajdują się w źródłach. Najpierw obejrzyj budynek z daleka, a następnie zbliż się: łuki i sklepienia na parterze podtrzymują górę, co oznacza, że pawilon został wzniesiony na fundamentach dawnej przystani. W przystani znajdowały się królewskie łodzie; sułtan obserwował z tego miejsca parady floty, a mieszkańcy haremu, jak się uważa, oglądali uroczystości z okien górnego piętra. Łukowe otwory na parterze należały do tej przystani. Plan górnego piętra to centralna, kopulasta przestrzeń w kształcie sześcianu, z której odchodzą trzy wykusze; obok wejścia znajduje się prostokątny pokój. Zwróć uwagę na okna: na dolnym poziomie znajdują się prostokątne, marmurowe obramowania, a na górnym – ostre łuki; ta różnica jest widoczna nawet z daleka. Według informacji opublikowanych przez Yeşilay, czerwony marmur pochodzi z Darićy i Rusçuk, płytki ceramiczne z İzniku, a elementy metalowe z Samakowa i Salonik. Najlepsze zdjęcia budynku można zrobić rano, gdy słońce wschodzi od wschodu; w kadrze znajdą się dach stacji kolejowej Sirkeci, a z przodu – łodzie wchodzące do Złotego Rogu. Z okien pawilonu widać Most Galata, Wieżę Galata i dzielnicę Karaköy; możesz podziwiać ten sam widok z chodnika. Zgodnie z dostępnymi źródłami, budynek został odnowiony po raz pierwszy w 1739 roku, za panowania Mahmuda I; w kolejnych dwóch stuleciach nie był dobrze traktowany. W pierwszych latach Republiki Turcji służył jako magazyn farmaceutyczny, a w latach 60. i 80. został odrestaurowany; w Na końcu Sarayburnu, Morze Marmara, Cieśnina Bosfor i Złoty Róg łączą się w jednym punkcie. Warto zatrzymać się na kilka minut i zobaczyć, dlaczego to miejsce było przez wieki wybrane jako miejsce rezydencji. Według portalu Kultury, pomnik Atatürka z 1926 roku, znajdujący się na końcu półwyspu, jest pierwszym pomnikiem Atatürka w Turcji. Stąd zaledwie kilka kroków dzieli nas od wejścia do parku Gülhane od strony morza; następny przystanek rozpoczyna się właśnie od tego wejścia. Źródła: Encyklopedia Islamu (TDV), Pałac Sepetçiler, Yeşilay, Portal Kultury.

Wchodzimy do parku Gülhane tym razem nie przez główne wejście, ale przez bramę od strony morza, w Sarayburnu. Ta trasa prowadzi w górę, w przeciwnym kierunku niż większość odwiedzających. Tuż za bramą, pomiędzy drzewami, znajduje się samotny kolumnowy filar – Kolumna Gotów. Ze względu na swoją lokalizację przy drodze, łatwo można go przeoczyć. Kolumna pochodzi z czasów rzymskich, z III lub IV wieku, i została wykuta z jednego bloku marmuru z wyspy Marmara (Prokonnesos). Jej kapitel jest w stylu korynckim, ozdobiony liśćmi akantu, a na cokole znajduje się napis w języku łacińskim, który upamiętnia zwycięstwo nad Gotami. Wikipedia opisuje ten monument jako najstarszą budowlę, która przetrwała od czasów rzymskich bez większych zmian, choć toczy się spór, którego cesarza upamiętnia napis. Zatrzymajcie się na chwilę przy podstawie kolumny i spróbujcie odnaleźć napis – litery są zatarte, ale w porannym słońcu można je dostrzec. Następnie, wspinając się w górę, wzdłuż drogi prowadzącej do głównej bramy, przejdziecie pod koronami drzew, które stanowią serce parku. Według Wikipedii w języku angielskim, część z tych drzew pochodzi z XIX wieku. Park ma powierzchnię około 9,7 hektara. W czasach osmańskich był to zewnętrzny ogród Pałacu Topkapi, niedostępny dla publiczności. W ogrodzie, od strony Morza Marmara, znajdowało się miejsce do gry w cirit (tradycyjna turecka gra konna) oraz pałac Gülhane. W tym pałacu, 3 listopada 1839 roku, cesarz Abdulmejid ogłosił Gülhane Hatt-ı Hümayunu, akt inicjujący reformy Tanzimat. Pałac został zburzony w 1865 roku przez Abdula Aziza, więc dzisiaj nie znajdziecie jego śladów, ale nazwa parku pochodzi właśnie od tego pałacu, czyli "ogrodu róż". Ogród został otwarty dla publiczności w 1912 roku, za czasów gubernatora Cemila Paşa, i przekształcony w park. W 1926 roku, na jego terenie, został wzniesiony pierwszy pomnik Atatürka. Według strony internetowej gubernatoratu, Atatürk po raz pierwszy przedstawił ludowi nowe litery w tym parku, 24 listopada 1928 roku. Podczas wspinaczki, po prawej stronie, wzdłuż zachodniej krawędzi parku, zobaczycie szereg długich, niskich budynków. Są to dawne stajnie pałacowe, a od 2008 roku w jednym z nich znajduje się Muzeum Historii Islamskiej Nauki i Technologii. Po tej samej stronie znajduje się Biblioteka Historii Nauki im. Prof. Dr. Fuata Sezgina, otwarta w 2017 roku. Na tej trasie nie wchodzimy do żadnego z tych budynków, ale warto pamiętać, że zostały one zbudowane jako stajnie. Obszar wokół stawu w parku to najbardziej zacienione miejsce, idealne do odpoczynku. Według Zanim wyjdziecie przez drzwi, odwróćcie się i spójrzcie w dół, w kierunku Złotej Zatoki. Stąd najlepiej dostrzec nachylenie parku i to, jak pałac góruje nad miastem. Następny przystanek znajduje się kilka kroków dalej, w pawilonie znajdującym się w tej samej rogu. Źródła: Encyklopedia Islamu (TDV), Pałac Gülhane; Urząd Wojewódzki w Stambule; Wikipedia, Kolumna Gotów.

Do Alay Köşkü można dotrzeć z wnętrza parku, korzystając z szerokiej rampy znajdującej się tuż obok głównej bramy. Nie wychodźcie przez bramę, wejście do pałacu znajduje się po stronie parku, a nie po stronie murów. Na końcu rampy znajduje się przestronna sala, z której przechodzimy do werandy, a następnie do głównej sali pałacu – okrągłego salonu. Obecnie jest to Muzeum Literackie im. Ahmeta Hamdiego Tanpınara, otwarte 12 listopada 2011 roku przez Ministerstwo Kultury i Turystyki. Wejście jest otwarte, jak do biblioteki publicznej, ale oczekuje się zachowania ciszy. Pałac w swojej pierwotnej formie był drewnianą budowlą z końca XVI wieku; obecny budynek z marmuru został odbudowany w okresie panowania II Mahmuda, w 1819 roku, zgodnie z datą podaną przez ministerstwo. Jak pisze w Encyklopedii Islamu, badacze obliczyli na podstawie inskrypcji, że budowa miała miejsce między 1810 a 1819 rokiem, a styl przypomina dzieła Krikora Amiry Balyana z rodziny Balyan. Budynek stoi na wieży narożnej murów, które Sułtan Fatih zbudował, aby oddzielić pałac od miasta, i charakteryzuje się stylem empire, z fasadą wyłożoną marmurem, skierowaną w stronę Alemdar Caddesi. W okrągłym salonie znajduje się siedem łukowych okien; ramy każdego z nich są wykonane z czarnego marmuru, a nad nimi znajdują się fragmenty wierszy, które Keçecizade İzzet Molla napisał dla pałacu. Stań przed oknami i spójrz na ulicę: naprzeciwko znajduje się brama Bab-ı Ali, a pod tobą trasa tramwajowa. Sułtani obserwowali z tych samych okien procesje kupieckie, odjazdy armii na wyprawy i uroczystości miejskie; jak pisze TDV, pałac był jedyną częścią pałacu, która miała bezpośredni kontakt z miastem. Na stronie ministerstwa znajduje się fragment relacji Evliyia Çelebiego: IV Murad obserwował z tego pałacu procesję czterdziestu białych wielbłądów, która odbyła się przed jego wyprawą do Bagdadu. Po okresie Tanzimat trasa uroczystości została przeniesiona do Dolmabahçe, a pałac stracił swoje znaczenie; w 1855 roku został przekształcony w stację telegraficzną, w 1926 roku, decyzją Atatürka, został przekazany Związkowi Sztuk Pięknych, a w 1938 roku został włączony do Pałacu Topkapı. W kolejnych latach w pałacu działały również Dom Kultury Eminönü i komisja ochrony zabytków; przed utworzeniem biblioteki w pałacu prezentowana była kolekcja sztuki ludowej Muzeum Pałacu Topkapı. Obecnie w salach prezentowanych jest ponad sto przedmiotów i dokumentów należących do trzydziestu trzech pisarzy; osobiste przedmioty Tanpınara i Yahya Kemala Beyatlı znajdują się w W tej części biblioteki znajdują się materiały dotyczące życia autora, jego publikacji, osobistych tekstów oraz artykułów, które napisał dla czasopisma "Varlık". Jeśli zabieracie ze sobą książkę Tanpinar, to jest to idealne miejsce do jej przeczytania. Prosimy, aby podczas robienia zdjęć nie przeszkadzać innym czytelnikom i nie używać błysku przy witrynach. Biblioteka jest nieczynna w niedziele; przed wizytą sprawdźcie godziny otwarcia na oficjalnej stronie internetowej. Podczas tego godzinnego przystanku, poświęćcie dwadzieścia minut na zwiedzanie wystawy, a pozostały czas na czytanie i podziwianie widoków za oknem. Po wyjściu, zejdźcie z rampy z powrotem do parku, a następnie wyjdźcie głównymi drzwiami na ulicę Alemdar. Skręćcie w lewo, w kierunku Sultanahmet. Po kilku krokach, po lewej stronie, znajduje się wąska uliczka, Soğukçeşme Sokağı, biegnąca wzdłuż murów, a następny przystanek rozpoczyna się właśnie tam. Źródła: Ministerstwo Kultury i Turystyki, Pałac Alay Köşkü; Encyklopedia Islamu TDV, Pałac Alay Köşkü; Urząd Dzielnicy Fatih; Urząd Wojewódzki w Stambule.

Po wyjściu z głównej bramy Gülhane, nie wchodź na Alemdar Caddesi, skręć w lewo. Ulica wyłożona kamieniami, odchodząca po lewej stronie, to Soğukçeşme Sokak, która biegnie wzdłuż murów aż za Ayasofya. Fontanna, od której ulica wzięła swoją nazwę, znajduje się na końcu Gülhane, więc rozpoczynasz spacer od niej. Według Wikipedii, fontanna pochodzi z okresu panowania III Selima, z około roku 1800. Sama ulica jest starsza: przypuszcza się, że ukształtowana została w XVIII wieku, a dokumenty katastralne z 1784 roku wskazują na obecność domów w tym miejscu. Wspinając się pod górę, po lewej stronie biegnie mur, za którym znajdują się dwanaście drewnianych domów, dwu- i trzykondygnacyjnych, z balkonami i ażurowymi okiennicami, oraz bizantyński cysterna. Domy te to osmańskie rezydencje, liczące od czterech do dziesięciu pokoi, pochodzące z XIX i XX wieku; w latach 80. XX wieku znajdowały się w stanie ruiny. Dzięki staraniom Çelika Gülersoya, ówczesnego prezesa Tureckiego Związku Turystycznego i Samochodowego, ulica została w całości odnowiona i zamknięta dla ruchu w latach 1985 i 1986; obecny wygląd jest wynikiem tego projektu. Według Wikipedii w języku angielskim, odnowienie zostało wykonane nie z drewna, ale z betonu, a fasady zostały pokryte drewnem. Strona internetowa Biblioteki w Stambule potwierdza, że największy budynek został odbudowany z betonu, a jego zewnętrzna część została pokryta drewnem. Zwróć uwagę na to: proporcje balkonów, ażurowe okiennice i kolory zostały odtworzone na podstawie starych zdjęć ulicy, ale użyte materiały są nowe. Większość domów jest wykorzystywana jako pensjonaty; nie można do nich wejść, ponieważ ulica została zaprojektowana do oglądania z zewnątrz. Zamiast patrzeć na tablice, obserwuj fasady; liczba pięter i układ balkonów w każdym domu jest nieco inny, a to właśnie ta różnorodność nadaje ulicy jej charakterystyczny rytm. Na dole ulicy, przy murze, znajduje się cysterna z okresu bizantyjskiego; według Wikipedii, jej wymiary to około 16 metrów na 11 metrów, a wysokość to 12 metrów, a wewnątrz znajduje się sześć kolumn z marmuru. Cysterna została odrestaurowana w latach 1985-1987 i przekazana firmie; jeśli brama jest otwarta, możesz zobaczyć kolumny, patrząc przez próg. Największym budynkiem na ulicy jest trzykondygnacyjny budynek o powierzchni 775 metrów kwadratowych, w którym znajduje się Biblioteka w Stambule, do której Çelik Gülersoy przekazał zgromadzone przez 40 lat książki o Stambule; została otwarta 24 stycznia 1990 roku. Biblioteka gromadzi wyłącznie książki o Stambule: Na górnym końcu ulicy, skręć w prawo. Po prawej stronie zobaczycie tylną ścianę Hagii Sofii, a dalej, na placu, znajduje się brama Bab-ı Hümayun Pałacu Topkapi oraz fontanna III Ahmeda. Poświęćcie pół godziny na powolne wspinanie się pod górę, a resztę czasu na zwiedzanie biblioteki i cysterny. Na ulicy nie ma ławek, więc odpocznijcie na placu na jej górnym końcu. Stamtąd przejdźcie przed Hagia Sofię na plac Sultanahmet, a następnie skierujcie się na zachód ulicą Divanyolu, podążając za linią tramwajową. Muzeum Prasy, ostatni przystanek, znajduje się po prawej stronie ulicy, w odległości dziesięciu minut spacerem od miejsca, gdzie ulica przechodzi w dzielnicę Çemberlitaş. Źródła: Wikipedia, ulica Soğukçeşme; Fundacja Çelik Gülersoy, Biblioteka w Stambule; Wikipedia, ulica Soğukçeşme.

Podczas spaceru ulicą Divanyolu, tuż przed dotarciem do Çemberlitaş, po prawej stronie znajduje się neoklasycystyczny budynek z kamienia, czterokondygnacyjny i o symetrycznej fasadzie. To Muzeum Prasowe Türkisches Presseinstitut. Budynek został wzniesiony w 1865 roku przez ministra edukacji, Safvet Paszę; jego pierwszymi użytkownikami były Ministerstwo Edukacji i Uniwersytet w Stambule, czyli odpowiednio ministerstwo edukacji i uczelnia Imperium Osmańskiego. Zgodnie z informacjami na Wikipedii, 1 lipca 1875 roku w tym miejscu odbyła się druga w historii Turcji wystawa sztuki, a na niej prezentowane były również dzieła Şeker Ahmet Paszy. W okresie panowania II Abdülhamida budynek został przekazany cenzorskiej komisji; fakt, że miejsce, w którym kontrolowano prasę, stało się dziś muzeum, jest pewnego rodzaju ironią losu. W 1908 roku budynek przeszedł na własność gminy Stambułu, a do 1983 roku różne wydziały gminy działały w nim. W tym roku gmina i Türkisches Presseinstitut zawarły porozumienie w sprawie przekształcenia budynku w muzeum; po remoncie, który trwał od 1984 do 1988 roku, muzeum zostało otwarte 9 maja 1988 roku. Na Wikipedii muzeum jest prezentowane jako pierwsze muzeum prasowe w Turcji i czwarte na świecie. Najpierw przyjrzyjmy się fasadzie: układ okien, gzymsy i zdobienia kamienne doskonale odzwierciedlają ówczesne rozumienie budynków publicznych w Stambule w XIX wieku. Jeśli muzeum jest zamknięte, zwiedzanie kończy się tutaj, a budynek można oglądać z zewnątrz; Türkisches Presseinstitut informuje, że muzeum jest otwarte w dni powszednie po południu, a wstęp jest bezpłatny; przed wizytą warto sprawdzić aktualne informacje na stronie internetowej organizacji. Jeśli muzeum jest otwarte, wewnątrz czeka na Was cztery galerie, a zwiedzanie rozpoczyna się od galerii historii prasy. Pierwsza część galerii to wierna replika drukarni założonej przez İbrahima Müteferrikę w 1729 roku; to jedyne miejsce, gdzie można zobaczyć w trójwymiarze pierwsze kroki osmańskiej prasy. Na tej samej kondygnacji znajdują się również gazeta "Vekayi-i Mısriye" z 1828 roku, dokumenty z okresu II Konstytucji i początkowych lat Republiki. Sekcja poświęcona maszynom drukarskim to najdłuższa część muzeum: znajdują się tu m.in. maszyna drukarska z 1870 roku, maszyna drukarska z literami ruchomymi z 1892 roku, maszyna offsetowa produkcji leipzig, drukarnia klisz i maszyny używane przez Anadolu Ajansı. Maszyny do pisania, telegrafy i urządzenia telegraficzne pokazują krok po kroku, jak wiadomości docierały do gazet; nie pomińcie opisów umieszczonych obok maszyn. W sekcji poświęconej pamiątkom osobistym znajdują się przedmi Po wyjściu z muzeum, nieco dalej, na zachodzie, w środku ulicy, wznosi się Kolumna Konstantyna, znana jako Çemberlitaş. Dobrym pomysłem będzie zakończenie trasy właśnie tam, u stóp tego jednego z najstarszych zabytków miasta. Aby wrócić, można skorzystać z tramwaju linii T1, który zatrzymuje się na przystanku Çemberlitaş, znajdującym się obok kolumny. W ciągu kilku przystanków można dojechać do Sirkeci lub Kabataş. Źródło: Türkiye Gazeteciler Cemiyeti (Stowarzyszenie Dziennikarzy Turcji), Muzeum Prasowe; Portal Kultury; Wikipedia, Muzeum Prasowe Stowarzyszenia Dziennikarzy Turcji.