Zeytinburnu'nda Surların Dışı, Kazlıçeşme'den Topkapı'ya

Marmaray'ın Kazlıçeşme istasyonundan çıkıp Abay Caddesi'ne, eski adıyla Demirhane Caddesi'ne yönelin; çeşme bu caddenin üzerinde, istasyona birkaç dakikalık yürüme mesafesindedir. Vikipedi'ye göre Demirhane Caddesi surlardan başlayıp Zeytinburnu istasyonu yönüne uzanır ve mahalleyi iki büyük parçaya böler. Çeşmenin önüne geldiğinizde önce cepheye bütün olarak bakın: haznesiyle birlikte kesme taştan yapılmış, tek cepheli bir yapıdır ve silmelerle çerçevelenmiş dikdörtgen yüzünde basık sivri kemerli bir niş açılır. Kemerin kilit taşındaki küçük rozet kabartmasını arayın, ilk bakışta gözden kaçar. Kemerin üstündeki mermer kitabe özgün değildir; 1930'lu ve 1940'lı yılların fotoğraflarında görülen eski kitabe kaybolmuş, bugünkü kitabe 2000'li yıllardaki onarımda bir hattat tarafından yeniden yazılmıştır. Asıl bakmanız gereken yer nişin içindeki aynadır. Beş dilimli kartuşa yazılmış sülüs kitabenin altında, beyaz mermer üzerinde semte adını veren tombul kaz figürü ve onun önünde yıldız biçimli yapraklı bir dal durur. Kitabenin ebced hesabıyla verdiği tarih hicri 953, yani 1546-1547 yıllarıdır ve çeşmeyi yaptıran olarak Mehmed Bey adı geçer. Bu Mehmed Bey'in, Üsküp'te ölen müderris Aşık Pir Mehmed Çelebi olduğu düşünülür. Kaz kabartmasının taşı ise çeşmeden çok daha eskidir. 2002'de defineciler altın bulma umuduyla mermeri kırdı; geride kalan parçalar incelendiğinde taşın 5. yüzyıla ait bir Bizans mermeri olduğu ortaya çıktı. Parçalar ters çevrilip birleştirildiğinde bir kristogram motifi belirdi, yani Osmanlı ustası Bizans taşını ters çevirip arka yüzüne kazı oymuştu. Mermer 2010'da aslına uygun olarak onarıldı. Evliya Çelebi de Seyahatname'sinde Yedikule'nin dışındaki bu çeşmenin kemeri altındaki kaz tasvirini anlatılamayacak kadar güzel bulduğunu yazar. Çeşmenin iki yanındaki taş yüzeylerde yuvarlak kemerli birer tas yuvası, yanlarında da birer sadaka taşı vardır; bunları da gözden kaçırmayın. Şimdi arkanızdaki semte bakın. Vikipedi'nin aktardığına göre Fatih Sultan Mehmed, Yedikule Hisarı'nı yaptırdıktan sonra sur dışındaki bu alanı kasaplara ve debbağ esnafına ayırdı, bölgede sayısı 360'ı bulan tabakhane kuruldu. Kesilen hayvanların iç yağından mum yapan mumhaneler de bu üretimin çevresinde gelişti. 19. yüzyılda geleneksel tabakhanelerin yanına fabrikalar eklendi; 1843'te kurulan demir fabrikası borudan pulluğa, kılıçtan kumaşa kadar pek çok ürün üretiyordu. 1990'larda yaklaşık 200 deri fabrikasının kapanıp taşınmasıyla Kazlıçeşme uzun süre boş kaldı, 2000'lerdeki dönüşümle bugünkü görünümünü aldı. Funda Budak'ın Marmara Üniversitesi dergisindeki makalesi semtin fetihten bugüne geçirdiği bu değişimi sanayileşme ve kentsel dönüşüm üzerinden inceler. Kaz kabartması küçüktür; ayrıntısını görmek için nişe yaklaşın, ama çeşmenin taşlarına dokunmayın. Burada yarım saat yeter; ardından caddeyi doğuya, surların yönüne doğru izleyin. Yedikule'nin kuleleri birkaç dakika içinde karşınızda yükselmeye başlar.

Kaynak: Vikipedi, Kazlı Çeşme; Vikipedi, Kazlıçeşme; Zeytinburnu Kaymakamlığı, İlçemizin Tarihi; Budak, Marmara Üniversitesi Siyasal Bilimler Dergisi.

Kazlıçeşme'den gelirken surlara dışarıdan, batı yüzünden yaklaşırsınız ve bu durakta hisarın içine değil dış yüzüne bakarsınız. Önce sur hattının nasıl kurulduğunu gözünüzle çözün. II. Theodosius döneminde yapılan kara surları üç katmandır: en içte kalın ana sur, önünde daha alçak dış sur ve en önde geniş bir hendek. Ana sur 4,5 ile 6 metre kalınlığında ve yaklaşık 12 metre yüksekliğindedir; dış sur ise 8,5 ile 9 metre yüksekliğe ulaşır. Taş örgünün arasından geçen kırmızı tuğla bantlara dikkat edin; bunlar yalnız süs değildir, taş yüzü harçlı çekirdeğe bağlayarak duvarı sağlamlaştırır. Hendek 20 metreden geniş ve yer yer 10 metre derinliğindeydi; içinde onu bölmelere ayıran enine duvarları hala seçebilirsiniz. Sonra gözünüzü Altın Kapı'ya çevirin. Bizans'ın tören kapısı olan Altın Kapı, imparatorların zafer dönüşlerinde ve taç giyme gibi devlet törenlerinde şehre girdiği yerdi. Kapının kimin döneminde yapıldığı tartışmalıdır; araştırmacılar I. Theodosius ile II. Theodosius arasında bölünür, bugünkü çoğunluk görüşü ikincisinden yanadır. Bizans'ın son dönemlerinde kapı açıklıkları örülerek daraltıldı; iki yanındaki mermer kuleler arasındaki örülmüş büyük kemerin üst kısmını dışarıdan hala görebilirsiniz. 1685 tarihli bir gravür dış kapının o yıllarda kabartma panolarla süslü olduğunu gösterir; o heykellerden kalan parçalar bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri'ndedir. Fatih Sultan Mehmed 1458'de iç surdaki dört kuleye üç büyük kule ekleyerek Yedikule Hisarı'nı kurdu. Hisar kapı işlevini yitirdi ve Osmanlı döneminin büyük bölümünde hazine, arşiv ve devlet hapishanesi olarak kullanıldı. Hisarın hemen yanındaki küçük Yedikule Kapısı'nı da arayın; 11 ve 12 numaralı kuleler arasındaki bu kapının Bizans mı yoksa Osmanlı yapısı mı olduğu konusunda araştırmacılar ayrı düşer. Şimdi surların eteğine, hendeğin ve yolun çevresindeki yeşil şeritlere bakın. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın tanıtım sitesine göre Mevlanakapı ile Yedikule arasında, surların dibinde uzanan Yedikule Bostanları 1.500 yılı aşkın süredir sebze yetiştirilen yaşayan bir mirastır. Vikipedi'nin aktardığı kaynaklara göre 1735 tarihli kayıtlarda 344 bostan sayılır, 1835 tarihli bir haritada ise 102 bostan görünür. Bu tarlalar bugün de ailelerin emeğiyle ekildiği için içlerine girmeyin, yoldan bakmakla yetinin. Hisarın içini de görmek isterseniz güncel ziyaret durumunu gitmeden resmi kaynaklardan kontrol edin; hisar yıllardır onarım ve kontrollü ziyaret dönemlerinden geçiyor. Sur dışından bakan bu batı yüzü öğleden sonraları güneş alır; fotoğraf için ışığı önemsiyorsanız rotayı tersinden de kurabilirsiniz. Buradan sonra rotanın en uzun yürüyüşü başlar: surları sağınızda tutarak kuzeye, Belgradkapı'ya doğru ilerleyin. Yol hafif bir yokuştur, çünkü sur hattı Altın Kapı'dan sonra kuzeye dönüp şehrin yedinci tepesine tırmanır. Belgradkapı, Silivrikapı ve Mevlanakapı önünden geçerken her kapıda bir dakika durun ve dış surla ana sur arasındaki terası seçmeye çalışın. Topkapı'ya yaklaşık üç kilometrelik bir yürüyüşle varırsınız; yorulursanız MR11 otobüsü aynı yönde gider.

Kaynak: Vikipedi, Walls of Constantinople; GoTürkiye, İstanbul Surları; Vikipedi, Yedikule; Vikipedi, Yedikule Zindanları.

Surların dışından Topkapı'ya vardığınızda yolun karşısındaki geniş yeşil alan Topkapı Kültür Parkı'dır ve müze bu parkın içindedir. Müzenin resmi sitesine göre burası yakın geçmişte Trakya Otogarı'nın bulunduğu alandı; otogarın taşınmasıyla park kuruldu ve müze 2009'da ziyarete açıldı. Vikipedi'ye göre parkın yapımına 1999'da başlandı ve park 354 bin metrekarelik bir alana yayılır. Müzeye girmeden önce kapının önünde durup çevrenize bakın, çünkü müzenin yeri de anlatının parçasıdır. Resmi siteye göre müzenin durduğu noktadan bakıldığında solda Edirnekapı surları, karşıda Topkapı surları, sağda Silivrikapı surları görülür. Topkapı, Bizans'ın Aziz Romanos Kapısı'dır ve Türkçe adını 1453 kuşatmasında karşısına yerleştirilen büyük toptan alır. İçeride gezi bir sergiyle başlar. İçeriği tarihçiler Erhan Afyoncu ve Coşkun Yılmaz tarafından hazırlanan bu bölüm, şehrin kuruluşundan kuşatmaya, fethe ve Fatih Sultan Mehmed'in imar faaliyetlerine kadar uzanan anlatıyı minyatür, gravür ve resimlerle verir. Sergiyi aceleyle geçmeyin; yukarıdaki platformda göreceğiniz sahnenin bağlamı buradadır. Serginin sonunda kısa ve karanlık bir koridordan geçip panoramik resmin platformuna çıkarsınız. Resim 38 metre çaplı bir yarım kürenin iç yüzeyine yapılmıştır ve 2.350 metrekarelik iki boyutlu bir alanı kaplar. Resimle platform arasındaki 650 metrekarelik bölüm gerçekten üç boyutludur; burada top, top arabası ve barut fıçılarının taklitleri durur. Resmi siteye göre resimde yaklaşık 10 bin figür vardır ve figürler insan boyunda başlayıp ufka doğru küçülür. Platforma çıktığınız ilk anda başınızı kaldırın: gökyüzü resmin üst bölümünden itibaren kubbe biçiminde kesintisiz uzar, bu yüzden resmin nerede bittiğini kestiremezsiniz. Müze, ziyaretçinin bu ilk anlarda yaşadığı kısa şaşkınlığı resmin başlangıç ve bitiş noktası olmamasına bağlar. Sonra yavaşça bir tur atın ve surdaki gediklere bakın. Vikipedi'ye göre surların yıkık bölümleri ve bu bölümlerin büyüklüğü, İstanbul'un ilk şehremini Hızır Bey'e sunulan sur onarım raporuna dayanılarak çizilmiştir. Resim 2005'te başlayıp 2008'de biten, sekiz sanatçının ortak çalışmasıdır ve projenin fikir sahibi ressam ve çizgi film yönetmeni Haşim Vatandaş'tır. Resmi site, sanatçıların 14 metre uzaktan görülmeyecek ayrıntıları bile resme koymayı bilerek seçtiğini yazar; ikinci bir tur atıp yakındaki figürlerde bu ayrıntıları arayın. Platform bebek arabası kullanımına uygun değildir, arabayı girişte bırakmanız istenir. Müze Pazartesi kapalıdır; güncel ziyaret saatlerini ve bilet bilgisini resmi sitesinden kontrol edin. Çıkışta parkın içinde biraz dolaşın, oturup dinlenmek için havuzların çevresi uygundur. Ardından parkın kuzey tarafına, Takkeci İbrahim Ağa Camii'ne doğru yürüyün; cami birkaç dakika uzaklıktadır.

Kaynak: Panorama 1453 Tarih Müzesi, Hakkımızda ve Ziyaret Bilgileri; Vikipedi, Panorama 1453 Tarih Müzesi; Vikipedi, Topkapı Parkı.

Cami, Topkapı'da sur dışında, eski Davutpaşa Caddesi, Topkapı Mezarlığı ve E-5 karayolunun kesiştiği köşededir; Panorama'dan birkaç dakikalık bir yürüyüşle ulaşılır. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre yapı Takyeci İbrahim Çavuş, Arakiyeci İbrahim Ağa ve Takkeci Camii adlarıyla da anılır. Yaptıranı Takkeci İbrahim Ağa'dır; adı, geçimini sağladığı arakiye adlı başlıklardan gelir. Avluya girmeden önce köşedeki sebile bakın. Külliyenin en eski yapısı olan bu sebil, cami içinde korunan kitabesine göre 1578'de İbrahim Ağa tarafından yaptırılmıştır. Sebilin karşısındaki çeşmenin mermer kitabesi, onun 1820'de Sadrazam Derviş Mehmed Paşa tarafından eklendiğini söyler; külliyeye eklenen son yapı budur. Caminin kapısı üzerindeki kitabe yapının 1592'de bittiğini gösterir, avlunun doğu kapısının yanındaki ikinci sebil ise 1593-1594 tarihlidir. Dışarıdan caminin ne kadar mütevazı olduğunu fark edeceksiniz: kırma çatılı, taş ve tuğla almaşık örgülü, iki sıra revaklı son cemaat yeri ahşap dikmelere oturan küçük bir yapıdır. Son cemaat yerinde dışta on sekiz, içte on ahşap dikmeyi sayın; TDV, caminin mütevazı boyutlarına karşın yapım tekniği ve iç mekanının zenginliğiyle önemli olduğunu, benzer yapılarda açıkça görülemeyen ayrıntıların burada rahatça izlenebildiğini vurgular. Kesme taştan minare kuzeybatı köşededir; kare kaideli, on altı köşeli gövdeli ve tek şerefelidir. Ziyaret için namaz vakitlerinin dışını seçin, ayakkabılarınızı çıkarın, omuzları ve dizleri örten giysilerle girin ve sessiz olun. İçeri girdiğinizde ilk iş yukarı bakın. TDV'ye göre harimi örten yaklaşık 5,5 metre çaplı ahşap kubbe dışarıdan görünmez; çatının altında gizlidir ve sekizgen kasnağa ahşap mukarnaslarla oturur. Harim kareye yakın bir plandadır; TDV kenarları yaklaşık 11,2 ve 11,7 metre, yüksekliği yaklaşık 6,2 metre olarak verir. Mahfil on ahşap dikmeye oturur ve kuzeybatı duvarının tamamını dolaşır. Sonra duvarlara dönün. Duvar yüzeylerinin yarıya yakını sır altı tekniğiyle yapılmış 16. yüzyıl İznik çini panolarıyla kaplıdır. Motiflerde asma dalı ve üzüm salkımı, çiçek açmış meyve ağacı, nar, gül, lale, karanfil ve menekşe seçilir; en çok kullanılan renkler mercan kırmızısı, zümrüt yeşili, mavi ve koyu lacivert'tir. Mercan kırmızısına özellikle bakın; Vikipedi'ye göre bu renk ilk kez Süleymaniye Camii'nde uygulanmıştı ve buradaki çiniler Rüstem Paşa ve Sokollu Mehmed Paşa camilerindekilerle teknik, renk ve desen bakımından benzerlik taşır. Vikipedi'ye göre simetrik iki panodan birinin eksik çinileri bugün Lizbon'daki Gulbenkian Müzesi'ndedir. Tamamen bitkisel çinilerle kaplı mihrabı, ince işçilikli mermer minberi, renkli camlı revzenleri ve kündekari tekniğiyle yapılmış özgün kapısını da tek tek inceleyin. Külliyenin iki haziresinden biri cami avlusunun içindedir; sebilin arkasındaki hazirede İbrahim Ağa ile oğlu Halil Çavuş'un sandukaları durur. TDV, caminin 1821'de II. Mahmud döneminde onarıldığını, 1985'te Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün çalışmasıyla ahşap dikmelerde kalem işlerinin ortaya çıktığını ve yapının 2005'ten sonra esaslı biçimde onarıldığını yazar. Dönüşte Topkapı'dan T1 tramvayına binebilir ya da MR11 otobüsüyle Kazlıçeşme'ye inip Marmaray'a bağlanabilirsiniz.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi, Takkeci İbrahim Ağa Külliyesi; Vikipedi, Takkeci İbrahim Ağa Külliyesi.