Kazlıçeşme (Tarihi Kazlı Çeşme ve Kazlıçeşme Meydanı)

Kazlıçeşme, Zeytinburnu'nun alanca en büyük mahallesidir ve İstanbul'un en eski sur dışı yerleşimlerinden biri sayılır. Doğuda kara surları ve Yedikule'den başlar, batıda Zeytinburnu tren istasyonuna kadar uzanır. Kuzeyinden banliyö demiryolu geçer, güneyinde ise sahil yolu ve Marmara Denizi bulunur. Mahalle adını, kaz figürü işlenmiş mermer gövdeli tarihi çeşmeden alır. Zeytinburnu ilçesi de adını, bu mahalledeki burnun vaktiyle zeytinliklerle kaplı olmasından alır. Bölge, Roma döneminde Adriyatik kıyısını İstanbul'a bağlayan Egnatia Yolu'nun güzergahı üzerindeydi. Kültür Envanteri kaydına göre Kazlı Çeşme, üzerindeki inşa kitabesine göre hicri 953, yani 1546 yılında yaptırılmıştır. Kitabe beş kartuş içinde sülüs yazıyla yazılmıştır ve şiirin, 1571'de Üsküp'te vefat eden müderris ve kadı Aşık Pir Mehmet Çelebi'ye ait olduğu tahmin edilir. Bazı kaynaklar çeşmeyi 1537'ye tarihlese de hicri 953 yılı miladi 1546-1547'ye karşılık gelir. Çeşmenin taşları arasında Yeniçeri remizlerinin de görüldüğü belgelenmiştir. Adını veren kaz kabartması 2002'de çalındı; Zeytinburnu Belediyesi 2010'da figürün bir kopyasını yaptırarak çeşmeyi yeniden düzenledi. Bugün sivri kemerli nişin içinde, kitabe levhasının hemen altında bu kaz figürü görülür. Kazlıçeşme'nin hikayesi deriyle başlar. İstanbul'un fethinden sonra Fatih Sultan Mehmed, sur dışındaki bu bölgeyi kasaplara ve debbağ, yani deri işleyen esnafa ayırdı. Zeytinburnu Kaymakamlığı, Fatih'in Edirne ve Anadolu'dan getirdiği derici esnafını buraya yerleştirdiğini ve bölgenin zamanla derici esnafının merkezi haline geldiğini anlatır. Tabakhanelerin kötü kokusu, bu işin sur dışında yapılmasının başlıca nedeniydi. Bölgede mezbahalar ve sayısı 360'ı bulan tabakhane kuruldu. Kesilen hayvanların iç yağından mum yapan mumhaneler de bu üretimin yanında yer aldı. Evliya Çelebi, 17. yüzyılda buranın bayındır bir semt olduğunu; cami, mescitler, han, hamam, sebiller ve tabakhanelerde çalışan bekarların kaldığı odalarla dolu olduğunu yazar. 19. yüzyılda geleneksel tabakhanelerin yanına yeni teknolojiyle üretim yapan fabrikalar eklendi. 1843'te kurulan ve Fabrika-i Hümayun diye anılan tesiste demir borudan kumaşa kadar pek çok ürün üretildi. Cumhuriyet döneminde çimento ve dokuma fabrikaları açıldı, 1947 tarihli sanayi bölgeleri talimatnamesiyle bölge bir sanayi alanına dönüştü. Mahalle 1953'te Fatih ilçesine bağlandı, 1957'de ise yeni kurulan Zeytinburnu ilçesine katıldı. Deri sanayii 1990'larda Tuzla'da kurulan yeni sanayi bölgesine taşındı. Funda Budak'ın Marmara Üniversitesi Siyasal Bilimler Dergisi'ndeki makalesi, Kazlıçeşme'nin fetihten bu yana geçirdiği dönüşümü bu sanayileşme ve sanayisizleşme süreci üzerinden inceler. Eski fabrika binaları yıkıldıktan sonra kıyıdaki alan geniş bir açık alana dönüştü. Bu düzlük bugün Kazlıçeşme Meydanı olarak bilinir ve büyük kalabalıkların toplandığı etkinliklere sahne olur. Kazlıçeşme gezisine Marmaray ile başlamak en kolayıdır. Kazlıçeşme istasyonu Marmaray hattı üzerindedir ve Sirkeci'ye uzanan banliyö hattının da durağıdır. Mahallede ayrıca çok sayıda İETT hattının durağı bulunur; güncel hatları İETT'den kontrol edin. İstasyondan çıkınca önce çeşmeyi bulun ve kitabe ile kaz kabartmasına yakından bakın. Ardından Demirhane Caddesi boyunca surlara doğru yürüyerek eski tabakhane bölgesinin sınırlarını hissedebilirsiniz. Mahallenin doğu ucunda kara surları ve Yedikule Hisarı başlar, yani yürüyüşü surlara bakarak bitirmek mümkündür. Sahil yolunun karşısındaki kıyı parkları ise denize bakarak dinlenmek için uygundur. Çeşmenin önündeki taşlar yağmurda kaygan olabilir, fotoğraf çekerken dikkatli olun.