Termessos'tan Karain'e, Oradan Düden ve Kurşunlu Şelalelerine

Güne Antalya-Korkuteli karayolunun 24. kilometresinden sola ayrılan özel yolla Güllük Dağı'na tırmanarak başlayın. Yol, 3 Kasım 1970'te ilan edilen Güllük Dağı-Termessos Milli Parkı'nın içinden geçer ve kalıntılar bu parkın ormanlarıyla iç içedir. Kentin izleri aslında çok daha aşağıda, karayolu üzerindeki Yenicekahve yakınlarında Hellenistik bir surla başlar ve dağın doruğuna kadar uzanır. Siz arabayı yukarıdaki otoparkta bırakıp kalanını yürüyerek göreceksiniz. Burada bir kent turundan çok bir dağ yürüyüşü yapacağınızı hesaba katın; patika taşlık, yer yer dik ve düzensizdir, en az üç saat ayırın.

Otoparktan patikayı izlediğinizde sağda, İmparator Hadrian dönemine ait İon düzenindeki bir tapınağın basamaklarına ve anıtsal girişine rastlarsınız. Yokuşu aşağı surları ve su kaynaklarını geçerek sürdürün; solda birinci katı yer yer ayakta kalmış gymnasium belirir. Birçok oda ve salondan oluşan bu yapının güneybatısında dükkanların sıralandığı sütunlu bir cadde uzanır. Yürürken zeminde açıkta kalan drenaj kanallarına bakın, kentin su mühendisliği en iyi bu ayrıntılarda okunur.

Tırmanış düzlüğe çıktığınızda biter ve orman gözlem yolunun solunda kentin resmi yapılarının toplandığı alan başlar. Düzlükteki ilk kalıntı agoraya aittir; batısındaki Dor düzenindeki stoa, Kültür Portalı'na göre II. Attalos zamanında, MÖ 159-138 arasında yapılmıştır. Agoranın doğusunda yamaca yaslanmış tiyatro, günün en uzun molasını hak eden yer. Hellenistik tiyatronun oturma alanı bir diazomayla ikiye ayrılır; üstte sekiz, altta on altı sıra basamak vardır. Vikipedi kapasitesini dört ila beş bin kişi olarak veriyor. Üst sıralara çıkıp oturun ve tiyatronun yüzünü döndüğü Antalya Körfezi manzarasını izleyin.

Tiyatronun yaklaşık 100 metre güneybatısında, çatı hizasına kadar ayakta duran meclis binası yer alır. Vikipedi'ye göre MÖ 1. yüzyıla tarihlenen bu yapının çatısı 25 metrelik bir açıklığı örtüyordu ve içeride 600-700 kişi oturabiliyordu. Agoranın doğusundaki düzlükte birbirine geçişli beş sarnıç var; Kültür Portalı onları derinlik ve genişlikleriyle benzersiz sayıyor, ağızlarına yaklaşırken dikkatli olun. Kentin güneybatısında, Dor düzenindeki cephesi 6 metreye ulaşan Roma tipi bir konut durur ve kapısının solundaki kitabe yüzünden Kurucunun Evi diye anılır.

Termessos'un çok sayıda tapınağı ve kentin güneyine, batısına ve kuzeyine yayılan, kaya mezarlarıyla dolu nekropolleri vardır. Mezarlar arasında en çok bilineni, Büyük İskender'in önemli komutanlarından Alketas'a ait MÖ 319 tarihli mezardır. Anıtsal mezarların yanında kalkan motifli çok sayıda savaşçı lahdi de mezarlık alanında geniş yer kaplar. Kentin en ilginç buluntularından Köpek Lahdi bugün Antalya Müzesi'nin Lahitler Salonu'nda sergilenir ve Stefanos adlı bir köpek için sahibinin yazdırdığı şiirsel bir yazıt taşır. Kaynaklar, kalıntıların bu kadar iyi korunmasını kentin terk edildikten sonra yeniden iskan edilmemesine bağlıyor.

Yürürken çevrenize de bakın; milli parkta alageyik, dağ keçisi ve kartal gibi türler yaşar. Güllük Dağı-Termessos Milli Parkı, doğal ve kültürel değerleriyle 2000'den beri UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alıyor. Dönüşte patikayı acele etmeden inin, çünkü taşlar ayak altında kayabilir ve yorgunluk inişte daha çok hissedilir. Güncel ziyaret saatlerini Müze Kart sitesinden kontrol edin ve yanınıza bol su alın. Otoparka döndükten sonra aynı özel yoldan karayoluna inip eski Antalya-Burdur yolu tarafındaki Karain'e yönelin.

Kaynak: Kültür Portalı; Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü; Vikipedi.

Termessos'tan inince eski Antalya-Burdur karayolu tarafına geçin; Karain, Döşemealtı'nın Yağca Mahallesi sınırları içinde, bu yola 5-6 kilometre uzaklıktadır. Kültür Portalı mağarayı Antalya'nın 30 kilometre kuzeybatısında gösteriyor. Arabayı ziyaretçi karşılama noktasında bırakın; mağara önündeki traverten ovasından 150 metre, denizden 430-450 metre yüksektedir. Girişe ulaşmak için karşılama noktasından itibaren 470 basamaklı bir merdiven çıkılıyor. Sabahki yürüyüşten sonra bacaklarınız yorgun olacağı için acele etmeyin, ara ara durup soluklanın. Tırmanırken arkanıza dönüp bakın; mağaranın önündeki traverten ovası yükseldikçe ayaklarınızın altında açılır. Yazın öğle saatlerinde bu basamaklar ağır gelebilir, suyunuzu ve şapkanızı karşılama noktasından çıkmadan yanınıza alın.

Mağaranın hemen yakınındaki Karain Müzesi'ni de programınıza alın. Kazılardan çıkan buluntuların bir bölümü burada, bir bölümü Antalya Müzesi'nde sergileniyor. Mağaraya girmeden önce müzeyi görebilirseniz, kovukların içinde neye baktığınızı daha iyi anlarsınız. Müze Kart sayfasına göre buluntular arasında taş ve kemikten aletler, boncuklar ve gergedan, fil ve su aygırı gibi hayvanların kalıntıları var.

Girişe vardığınızda içeri girmeden önce mağaranın alnına ve dış duvarlarına bakın. Burada Grekçe yazıtlar ve nişler bulunur; mağaranın Klasik Çağ'da da kullanıldığının en görünür izleri bunlardır. Karain, Kretase döneminden kalma kireçtaşının karstik aşınmayla oyulmasıyla oluşmuştur. Mağarayı 1946'da keşfedip kazıya başlayan Kılıç Kökten, onun dar dehlizlerle birbirine bağlanan üç kaya kovuğunun birleşiminden oluştuğunu belirlemişti. Vikipedi, Karain'i Türkiye'nin içinde insan yaşamış en büyük mağarası olarak tanıtıyor. İçeride kazı alanlarına girmeyin ve korumaya yönelik uyarılara uyun; mağara 1997'den beri birinci derece arkeolojik sit olarak korunuyor.

Kazılar 1946'dan bu yana aralıklarla sürdü; Vikipedi ana dönemleri 1946-1958, 1967-1973 ve 1985-2008 olarak veriyor. Bu çalışmalar mağaranın içinde yaklaşık on bir metreyi bulan kalın bir kültür dolgusu ortaya çıkardı. Katmanlar Alt Yontmataş'tan başlayıp Orta ve Üst Yontmataş, Neolitik, Kalkolitik ve Eski Tunç çağlarından Klasik Çağ'a kadar süren bir yerleşimi izler. Kültür Portalı'na göre mağaranın en uzun süren ve en önemli iskanı Yontmataş döneminde olmuştur. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, dünyadaki paleolitik mağaraların çoğu tek bir dönemi temsil ederken Karain'in Alt, Orta ve Üst Paleolitik'i kesintisiz gösterdiğini vurguluyor. Bu süreklilik, Avrupa ile Yakın Doğu arasındaki bağlantılar ve göç yolları hakkında fikir veriyor. Mağarada Anadolu'da bilinen en eski insan kalıntıları ile Anadolu sanatının ilk örnekleri sayılan taşınabilir sanat eserleri de bulundu. Bitki ve hayvan kalıntıları ise Batı Akdeniz'in eski çevresini anlamaya yardım ediyor.

Karain 1994'ten beri UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alıyor. Müze Kart sitesi ören yerini haftanın her günü açık gösteriyor, ama saatler mevsime göre değiştiği için güncel bilgiyi oradan kontrol edin. Mağaradan aynı merdivenle inip arabaya dönün ve Antalya yönüne, şehrin kuzeydoğu kenarındaki Kepez'e, Yukarı Düden'e gidin.

Kaynak: Kültür Portalı; Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü; Müze Kart; Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü; Vikipedi.

Günün üçüncü durağı, Kepez ilçesinin Düdenbaşı mevkiindeki Yukarı Düden Şelalesi; kaynaklarda İskender Şelalesi adıyla da geçer. Kültür Portalı'nın verdiği adres Düdenbaşı Mahallesi, 21. Cadde, Kepez. Aynı çayın denize döküldüğü Aşağı Düden ise Muratpaşa'da, Lara yakınında ayrı bir yerdir ve bu rotaya dahil değildir. Yol tarifi alırken ikisini karıştırmayın, çünkü iki şelale şehrin farklı semtlerindedir.

Şelaleyi besleyen Düden Çayı, Antalya Kültür Varlıkları Envanteri'ne göre Kırkgöz-Pınarbaşı kaynaklarından doğar. Su kireçtaşının içindeki yeraltı boşluklarında ilerledikten sonra Düdenbaşı mevkiinde yeniden yüzeye çıkar. Bu yeraltı yolunun uzunluğu kaynaklarda farklı veriliyor; Kültür Portalı on dört, envanter kaydı 21 kilometre diyor. Envanter bu yeraltı boşluklarına düden adını veriyor; çay da şelale de adını bu sözcükten alır. Kültür Portalı'na göre bu noktada saniyede en az on metreküp su yüzeye çıkar ve ortalama debi saniyede on beş-on altı metreküptür.

Alan 1970-1972 yılları arasında Devlet Su İşleri 13. Bölge Müdürlüğü tarafından piknik ve mesire yeri haline getirildi. Girişten sonra suyun sesini izleyerek yürüyüş yollarından şelalenin önüne ilerleyin. Şelalenin en dikkat çekici yanı hemen arkasındaki doğal mağaradır. Mağaranın içindeki tünellerden geçerek suyun akışını tam arkasından izleyebilirsiniz. Bu bölümde zemin ıslak ve kaygan olabilir, adımınızı dikkatle atın ve telefonunuzu ya da fotoğraf makinenizi su zerreciklerinden koruyun. Şelaleyi önden gördükten sonra bir de arkadan, düşen suyun perdesinin içinden görmek bu durağın asıl deneyimidir.

Rivayete göre MÖ 334-333'te Pamfilya'yı ele geçiren Makedonya Kralı Büyük İskender, bu bölgeden geçerken Aspendos'tan haraç olarak aldığı atları burada sulatmıştır. Sabah Termessos'ta andığımız kuşatmayla aynı yıllara düşen bu anlatı, günün iki ucunu birbirine bağlıyor. Şelalenin çevresi yürüyüş yolları ve dinlenme alanlarıyla düzenlenmiştir. Karain'in merdiveninden sonra bu alanlardan birinde oturup soluklanmak için yarım saat ayırın. Vikipedi alanı Varsak'a yaklaşık 1 kilometre uzaklıkta gösteriyor. Kültür Portalı'na göre şelaleye şehir içi ulaşım araçlarıyla da ulaşılabiliyor, bu yüzden rotayı ikiye bölmek isteyen Düden'i ayrı bir günde toplu taşımayla görebilir. Giriş koşullarını ve güncel ziyaret saatlerini gitmeden kontrol edin. Buradan doğuya, Aksu yönüne geçip Antalya-Aksu yolunda Soğucaksu köprüsünden kuzeye sapın ve günün son durağı Kurşunlu'ya gidin.

Kaynak: Kültür Portalı; Antalya Kültür Varlıkları Envanteri; Vikipedi.

Günün son durağı Aksu ilçesindeki Kurşunlu Şelalesi Tabiat Parkı. Antalya'ya 22 kilometre uzaklıktaki parka, Antalya-Aksu karayolunda Soğucaksu köprüsünden kuzeye sapıp 7 kilometre ilerleyerek varılır. Park, Tarım ve Orman Bakanlığı 6. Bölge Müdürlüğü'nün tabiat parkları arasında yer alır. Şelalenin ve piknik alanının bulunduğu bölüm 33 hektarlık bir alanı kaplar. Ana şelale 18 metre yükseklikten dökülür; su, küçük çağlayanlarla birbirine bağlanan yedi göletten geçerek yaklaşık 2 kilometrelik bir kanyonda akar.

Arabayı otoparkta bırakıp yürüyüş yolunu izleyin; yol sizi şelaleye, göletlerin kıyısına, köprülere ve manzara seyir terasına götürür. Bölge Müdürlüğü'nün görmeden dönülmemesini önerdiği yerler şelalenin kendisi, nehir içindeki nilüferler, tarihi su değirmeni ve manzara seyir terasıdır. Aynı liste şelalenin önünde fotoğraf çektirmeyi de öneriyor. Köprülerden geçerken suyun yüzündeki nilüferleri arayın. Okul Dışı Öğrenme Ortamları kaydına göre yol üzerindeki tarihi su değirmeninin yaklaşık 200 yıllık bir geçmişi var. Göletlerin kıyısında zemin ıslak ve kaygan olabilir, çocuklarla su kenarında dikkatli olun.

Kanyonun duvarlarında alanın jeolojisini de okuyabilirsiniz. Bölge Müdürlüğü'ne göre burada kızıl-kahve ve gri-yeşil renklerde kumtaşı, çakıltaşı ve çamurtaşından oluşan Kurşunlu formasyonu gözlenir. Bu katmanların üstünde, Antalya'nın pek çok yerinde karşılaşacağınız Antalya travertenleri yer alır. Orman kızılçam ağırlıklıdır; su kenarında doğu çınarı, defne, keçiboynuzu ve yabani zeytin, alt katta mersin, alıç ve böğürtlen görülür. Park ve çevresinde 67 familyaya ait 261 bitki adlandırılmış, bunlardan 14'ü endemiktir.

Hayvan varlığı da zengindir; Bölge Müdürlüğü parkta 88 kuş, 22 memeli, 12 sürüngen, 3 iki yaşamlı ve 3 balık türü saptandığını bildiriyor. Göletlerde sazan ve su kaplumbağası, ormanda yaban domuzu, tilki ve sincap yaşar. Kuşların bir bölümü yerli, bir bölümü yaz ya da kış ziyaretçisidir; yürüyüş yolunun sessiz kesimlerinde durup dinleyin. Hayvanları beslemeyin ve suya hiçbir şey atmayın.

Parkta WC, çocuk oyun alanları, piknik masaları ve kır lokantası gibi olanaklar var; günün uzun yolundan sonra burada oturup dinlenebilirsiniz. Vikipedi en uygun ziyaret dönemini nisan ile aralık arası olarak veriyor. Giriş koşullarını ve güncel ziyaret saatlerini Doğa Koruma ve Milli Parklar sayfalarından kontrol edin. Rota burada biter ve Antalya merkezine dönüş yaklaşık 22 kilometredir.

Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı 6. Bölge Müdürlüğü; Okul Dışı Öğrenme Ortamları; Vikipedi.