Likya Kıyısında Dört Antik Kent

Olympos'ta ören yeri bir vadinin içine yayılmıştır ve en iyi gezme biçimi, girişten başlayıp çayın kıyısını izleyerek denize kadar yürümektir. Bakanlığın ören yeri kaydında adres Kumluca ilçesindeki Yazır Mahallesi olarak geçer; vadi, Çıralı ile Adrasan arasındaki kıyıya açılır. Kalıntıların büyük kısmı sık bitki örtüsünün altında kalır, bu yüzden patikadan ayrılmadan ve gözünüzü ağaçların arasında gezdirerek yürüyün. Kent bilim dünyasına ilk kez 1812'de Kaptan Beaufort'un kayıtlarıyla tanıtıldı.

Kent, Olympos Çayı'nın iki yakasına kurulmuştu ve iki yakayı bir zamanlar üç kemerli bir köprü birbirine bağlıyordu. Bugün o köprünün bir ayağı seçilebiliyor; nehrin iki kıyısındaki iskele yapıları ise limanın nerede olduğunu hala gösteriyor. Kazılar kentin dik açılı sokaklarla planlandığını ortaya koydu ve doğu-batı yönünde uzanan Kuzey Liman Caddesi'nin ana arter olduğunu gösterdi. Kazı sonuçlarına göre kentte tespit edilen en eski yapılar, Güney Kent denilen kesimi çeviren ve çokgen taşlarla örülmüş surlardır.

Vadinin en tanınmış görüntüsü, İon düzenindeki küçük bir tapınaktan geriye kalan yüksek taş kapıdır. Girişteki heykel kaideleri tapınağın Roma İmparatoru Marcus Aurelius'a adandığını gösteriyor ve Kültür Portalı yapıyı 172-173 yıllarına tarihliyor. Kapının önünde durup yanındaki bir insanın boyuyla kıyaslayın; yapının ölçüsü ancak böyle anlaşılır. Çayın güney yakasında, Helenistik temeller üzerine kurulup Roma döneminde onarılmış küçük bir tiyatro vardır. Kazılarda ortaya çıkan büyük yapılardan biri de Vespasianus dönemine bağlanan hamamdır ve Türkiye Turizm Ansiklopedisi büyük hamamı MS 78'e tarihliyor. Kentin en kalabalık çağı ise Bizans dönemiydi; kazı sonuçlarına göre 5. ve 6. yüzyıllarda kent Roma dönemindekinden daha genişti ve bu dönemin büyük yapılarının zeminleri mozaiklerle kaplanmıştı.

Mezarlıklar 1. yüzyıldan itibaren vadinin iki yamacına yayıldı ve ansiklopedi burada 354 mezar tespit edildiğini yazıyor. Kuzey kentteki Nekropol Caddesi ilginç bir sokaktır, çünkü Bizans döneminde buradaki Roma mezarları konut olarak kullanılmış ve araya sivil yapılar eklenmişti. Kültür Portalı, nehir ağzına yakın bir kaya oyuğundaki, gemi kabartması ve şiirli kitabesiyle bilinen Kaptan Eudemos lahdini kentin en ilginç kalıntısı sayar. Türkiye Turizm Ansiklopedisi ise bu eserin Antalya Müzesi'nde olduğunu yazıyor, bu yüzden yerinde görüp göremeyeceğinizi ören yeri görevlisine sorun. Ansiklopedi ayrıca kentin güney ve kuzey kesiminde iki kale kalıntısından söz eder; kumsala yaklaşırken yamaçlara bakın.

Kumsala vardığınızda kentin korsan geçmişini hatırlayın. MÖ 1. yüzyılda Zeniketes'in üssü olan kenti Roma komutanı Servilius kuşattı ve Zeniketes teslim olmak yerine kendini ailesiyle birlikte yaktı. Bu yenilginin ardından Olympos Likya Birliği'nden çıkarıldı ve ancak MS 1. yüzyılda yeniden kabul edildi. Bu kumsal aynı zamanda caretta carettaların yumurta bıraktığı alanlardandır; Mayıs ile Eylül arasında koruma alanlarını gönüllüler gözetir, işaretli yuvalara yaklaşmayın. Berrak suyuyla bilinen bu kıyıda serinlemek, üç saatlik yürüyüşün en iyi kapanışıdır.

Akşama vaktiniz kalırsa Çıralı tarafındaki Yanartaş'a uğrayın. Alevler Çakaltepe'nin güney yamacındadır; Vikipedi'ye göre deniz seviyesinden yaklaşık 180 metre yükseklikte kayaların arasından çıkar ve metan ağırlıklı doğal gazdan beslenir. Türkiye Turizm Ansiklopedisi bu gazın depremlerle sıkışıp aynı noktadan yüzeye ulaştığını yazıyor. Kültür Portalı'na göre Olympos antik çağda kendi kendine yanan bu ateşle ün kazanmıştı ve alevler efsanedeki ateş püskürten Khimaira ile ilişkilendirilir. Alevler karanlıkta daha iyi görünür, ama yamaca çıkacağınız için el feneri ve sağlam ayakkabı yanınızda olsun. Olympos'tan sonra Antalya-Kumluca karayoluna geri çıkıp batıya, Finike ovasına doğru ilerleyin; sıradaki durak Limyra'dır.

Kaynak: Müze Kart (Olympos Örenyeri); Kültür Portalı; Türkiye Turizm Ansiklopedisi; Wikipedia (Olympus, Lycia); Vikipedi (Yanartaş).

Limyra, Finike ilçesinde Turunçova'nın yakınındaki Saklısu mevkiinde, Toçak Dağı'nın güney eteğine ve önündeki ovaya yayılır. Kent iki katmanlıdır: dağın üstünde akropol, yani Yukarı Şehir, ovada ise Batı Şehir ve Doğu Şehir diye ikiye ayrılan Aşağı Şehir. İki saati iyi kullanmak için önce tiyatroya bakın, sonra ovadaki kalıntılara geçin ve akropol tırmanışını en sona bırakın.

Kentin Likçe adı Zemuri'dir ve yerleşimin en azından MÖ 5. yüzyıla uzandığı biliniyor. Limyra en parlak dönemini MÖ 4. yüzyılın ilk yarısında yaşadı; Kral Perikle kenti Likya'nın başkenti yaptı ve Perslere karşı ayaklanan satrapları destekledi. Onun ardından bölge yeniden Pers denetimine girdi ve bu süreçte Karya satrabı Mausolos etkili oldu. Tiyatro bugün kentin simgesi sayılıyor. Kültür Portalı ve Türkiye Turizm Ansiklopedisi onun Helenistik dönemde yapıldığını ve MS 141 depreminde ağır hasar gördükten sonra onarıldığını yazıyor. İngilizce Vikipedi ise Roma dönemindeki tiyatroyu MS 2. yüzyılda Likyalı hayırsever Opramoas'a bağlıyor ve 8.000 seyirci aldığını belirtiyor. Tiyatro yamaca oyulduğu için üst sıralara çıkınca ovayı rahatça görürsünüz.

Limyra, Likya'da en çok kaya mezarına sahip kentlerden biridir. Kültür Portalı dört yüzü aşkın kaya mezarından söz ediyor ve bunların çoğu Likçe kitabeleriyle tanınıyor. Türkiye Turizm Ansiklopedisi'ne göre Toçak Dağı'nın yamacındaki ikinci nekropolde 200 kaya mezarı ve lahit bir arada durur. Cephelere bakarken ahşap ev mimarisinin taşa nasıl aktarıldığını izleyin; aynı geleneği bir sonraki durak Myra'da daha yakından göreceksiniz.

Ovaya inince Batı Şehir'den başlayın. Burada MÖ 3. yüzyılın ilk çeyreğine, Ptolemaios II dönemine tarihlenen Ptolemaion anıtının temelleri bulunur. İngilizce Vikipedi'ye göre Limyralılar bu anıtı, kenti işgalci Galatlara karşı destekleyen Ptolemaios II Philadelphos'a şükran olarak dikmişti. Batı Şehir'in surları MS 7. yüzyılda Arap akınlarına karşı 11 burçla güçlendirildi. Aynı kesimdeki bir kapıdan bataklık bir alana inen yol, Gaius Caesar'ın kenotafına, yani içinde naaş bulunmayan anıt mezarına götürür. Augustus'un varisi olarak gösterilen Gaius Caesar, Ermenistan'da aldığı yaralar yüzünden Roma'ya dönerken MS 4 yılında Limyra'da öldü. Doğu Şehir'de ise Roma dönemine ait Kuzey Hamam ve Güney Hamam ile Bizans döneminden kalma piskoposluk sarayının kalıntıları vardır. Kent Bizans döneminde bir piskoposluk merkeziydi ve 8. ile 9. yüzyıllardaki Arap akınlarından sonra terk edildi.

Aşağı Şehir'in çevresindeki suyu da fark edin. Türkiye Turizm Ansiklopedisi'ne göre Toçak Dağı eteklerindeki karstik Saklısu kaynağından beslenen Limyros Çayı, yani bugünkü Göksu, kentin üzerinde durduğu adacığı çevreler. Kentin doğusundaki Roma köprüsü bugün büyük ölçüde ovanın alüvyonu altında kalmıştır ve İngilizce Vikipedi onu dünyanın en eski basık kemerli köprülerinden biri sayıyor.

Akropol, Kral Perikle'nin yaklaşık 315 metre yükseklikte kurdurduğu, kuleler ve mazgallarla güçlendirilmiş bir kaledir. Burada MÖ 4. yüzyıla tarihlenen ve cephesinde sütun yerine kadın heykelleri, yani karyatidler taşıyan Perikle Heroonu bulunur. Heroon'un kabartmalarının ve karyatidlerinin bir kısmı Antalya Müzesi'nde sergileniyor, bu yüzden özgün parçaları orada da arayın. Akropole çıkmak yamaç boyunca bir tırmanış demektir; sıcak saatlerde çıkmayın ve suyunuzu yanınıza alın.

Kentte 1969'dan bu yana kazı yapılıyor; ilk yıllarda Alman, 1982'den beri Avusturya Arkeoloji Enstitüsü çalışmaları destekliyor. Ören yerinin güncel ziyaret koşullarını gitmeden resmi kaynaklardan kontrol edin. Limyra'dan sonra Finike üzerinden batıya, Demre'ye geçin; geceyi Finike ya da Demre'de geçirip Myra'yı ertesi sabaha bırakmak en rahat plandır.

Kaynak: Kültür Portalı (Limyra); Türkiye Turizm Ansiklopedisi; Wikipedia (Limyra).

Myra, Demre'nin kenarında, Demre Çayı'nın, antik adıyla Myros'un taşıdığı toprakla oluşmuş alüvyon ovasına bakan kayalık bir yamacın dibindedir. Türkiye Turizm Ansiklopedisi'ne göre bu alüvyon yüzünden antik kent bugün denizden beş kilometre kadar içeride kalıyor. Likya ve Roma kentlerinin kalıntılarının büyük kısmı da bu toprağın altındadır; görebildikleriniz, yamaca yaslanan tiyatro ile kayaya oyulmuş mezarlardır. Doksan dakikayı iyi kullanmak için önce tiyatroyu, sonra hemen üstündeki kaya mezarlarını gezin, kalan zamanda doğudaki ikinci nekropole geçin.

Likçe yazıtlarda adı geçen Myra, Likya Birliği'nde üç oy hakkına sahip altı büyük kentten biriydi ve Strabon onu birliğin en büyük kentleri arasında sayar. MS 325'te Likya ayrı bir Roma eyaleti olunca Myra onun başkenti oldu. Bizans çağındaki bu önemin en tanınmış yapısı ilçe merkezindeki Aziz Nikolaos Kilisesi'dir; bu rota ise tiyatroya ve kaya mezarlarına ayrılmıştır. Arap akınları kenti 7. ve 9. yüzyıllar arasında zayıflattı ve Myra 809'da Abbasi ordusu tarafından ele geçirildi.

Tiyatro akropolün güney eteğine kurulmuştur. Bakanlığın ören yeri sayfası onu, üstündeki kaya mezarlarına yaslanıp aşağıya doğru uzanan bir yapı olarak tarif eder ve günümüze ulaşabilmiş az sayıdaki antik tiyatrodan biri sayar. Türkiye Turizm Ansiklopedisi'ne göre 11 bin kişilik tiyatro Likya'nın en büyük tiyatrolarından biridir. Yapı MS 141 depreminde yıkıldı ve sonrasında yeniden inşa edildi. Sahne binasının çevresinde taştan oyulmuş tiyatro maskelerini arayın; kazılarda bu maskeler bulundu ve ansiklopedi ayrıca bir mask frizinden, heykellerden ve arkalıklı koltuklardan söz eder. Ön sıralardaki onur koltuklarında balık ve hayvan betimlemeleri bulunduğu yazılıyor, bu yüzden alt sıralara yakından bakın. Tiyatro ile kaya mezarları aynı yamacı paylaştığı için ikisini tek karede görmek mümkündür.

Kentin kaya mezarlarından bir grubu tiyatronun hemen üstündeki kayalıktadır ve Deniz Nekropolü diye anılır. Türkiye Turizm Ansiklopedisi buradaki mezarları bal peteği gibi yan yana dizilmiş, tipik Likya evlerini taklit eden anıtlar olarak tarif eder. Mezarlar dik kaya yüzüne oyulmuştur; bir kısmının cephesi ev biçiminde, bir kısmınınki tapınak cephesi biçimindedir. Bakanlık sayfası mezarlar üzerindeki kabartmaların kayda değer olduğunu özellikle vurgular. Ansiklopedi Myra'da üç ayrı alanda toplam 104 kaya mezarı saydığını yazıyor, Vikipedi ise iki büyük nekropolden söz ediyor. Kayalara tırmanmayın ve kabartmalara dokunmayın; cepheleri aşağıdaki gezi alanından izleyin.

İkinci büyük grup, Demre Çayı boyunca yaklaşık 1,5 kilometre yukarıdaki Irmak Nekropolü'dür. Ansiklopediye göre burada 41 kaya mezarı var ve en ünlüsü Boyalı ya da Resimli Mezar olarak bilinir. Bu mezarda gerçek insan boyutunda on bir figürün kabartma olarak işlendiği yazılıyor. Gezgin Charles Fellows 1840'ta mezarları gördüğünde üzerlerinde kırmızı, sarı ve mavi boyaların hala seçilebildiğini not etmişti.

Myra'da sistemli kazılar 2009'da arkeolog Nevzat Çevik başkanlığında başladı. Ören yerinin güncel ziyaret saatlerini gitmeden Müze Kart sitesinden kontrol edin. Vaktiniz varsa beş kilometre kadar uzaklıktaki antik liman Andriake'ye de uğrayabilirsiniz; İmparator Hadrianus döneminde yapılan tahıl ambarı bugün Likya Uygarlıkları Müzesi olarak kullanılıyor. Myra'dan sonra Kaş yönüne ilerleyip Kekova kıyısındaki Üçağız'a inin; aracı orada bırakıp Kaleköy'e tekne ile geçeceksiniz.

Kaynak: Müze Kart (Myra Örenyeri); Kültür Portalı (Myra); Türkiye Turizm Ansiklopedisi; Vikipedi (Mira); Wikipedia (Myra).

Simena bugün Kaleköy adıyla bilinir ve Demre ilçesinde, Kekova Adası'nın karşısındaki küçük bir yarımadada yer alır. Köye karayolu yoktur; aracınızı Üçağız'da bırakıp tekne ile geçersiniz, kaynaklar Üçağız'dan yürüyerek de ulaşılabildiğini yazıyor. Üçağız'ın kendisi de antik Teimiussa'nın yerindedir ve iki köy arasında yalnızca bir kilometre kadar mesafe vardır. Tekneyle anlaşırken batık kent kıyısını da görmek istediğinizi ve Kaleköy'de kaleye çıkacak kadar zamana ihtiyacınız olduğunu baştan söyleyin.

Kaynaklara göre Simena'da yerleşim MÖ 4. yüzyıla uzanır; bunu mezar yazıtları ve sikke buluntuları gösteriyor. Kentin adı ilk kez MS 1. yüzyılda Romalı yazar Plinius'un eserinde geçer. Simena Likya Birliği'ne tek başına değil, Aperlai, İsinda ve Apollonia ile kurduğu bir kent birliğinin parçası olarak katılmıştı ve bu grup birlikte tek oy kullanıyordu.

İskeleden sonra köyün içinden yokuş yukarı kaleye çıkın. İngilizce Vikipedi kaleyi Orta Çağ'da, Kekova'da yuvalanan korsanlara karşı yapılmış bir Doğu Roma kalesi olarak tanıtır. Türkçe Vikipedi ise burada Helenistik döneme ait sur kalıntılarıyla Bizans dönemi kale kalıntılarının bir arada durduğunu yazıyor. Kaleye vardığınızda ilk göreceğiniz yapı, kayaya oyulmuş yedi sıralı ve yaklaşık üç yüz kişilik küçük tiyatrodur. Bazı kaynaklar bu yapının bir tiyatro ya da bir meclis binası, yani bouleuterion olabileceğini de belirtiyor. Kentte gemilerin su ihtiyacını karşılamak için kullanılmış sarnıçlar da bulunur. Surların yanından Kekova Adası'na ve aradaki dar su yoluna bakın; bu korunaklı kıyının hem gemilere hem korsanlara neden sığınak olduğu buradan kolayca anlaşılır. Çıkış yokuştur, sıcak saatlerde acele etmeyin ve suyunuzu yanınıza alın.

İnerken mezarlara bakın. Kaleköy, bir bölümü su altında kalmış bir Likya nekropolünün ortasında yer alır ve kaya mezarlarının bir kısmı Likçe yazıt taşır. Kültür Portalı'na göre Likya tipi lahitler hem kalenin çeşitli yerlerinde hem de kıyıda, suyun içinde görülebilir. Bunlardan birinin kitabesi, lahdin İdargus oğlu Mentor'a ait olduğunu söyler. Kıyıdaki lahitleri en iyi tekneden, suyun içinden yükselen gövdeleriyle birlikte görürsünüz.

Batık kent kıyısı rotanın son bölümüdür. Kültür Portalı'na göre kent antik çağdaki depremler yüzünden kısmen suya gömülmüştür. Kıyıdaki suyun içinde bir Roma hamamının kalıntıları durur; Türkçe Vikipedi yapıyı MS 1. yüzyılın ikinci yarısına tarihliyor, İngilizce kaynak ise onu Titus hamamı olarak anıyor. Türkiye Turizm Ansiklopedisi su altında kalmış yollardan ve taş ocağı olarak kullanılmış küçük adacıklardan da söz eder. Türkçe Vikipedi, su altındaki liman mendireğinin ve kalıntıların yaklaşık bir metre derinlikte net seçildiğini yazıyor. Batık kent diye bilinen kalıntıların büyük bölümü ise karşıdaki Kekova Adası'nın kuzey kıyısındadır ve İngilizce Vikipedi burayı 2. yüzyıldaki bir depremde yıkılan Dolikhiste kenti olarak anar.

Simena birinci derece arkeolojik sit alanıdır ve 260 kilometrekarelik Kekova Özel Çevre Koruma Alanı'nın içinde kalır. Bölge 1990'da özel çevre koruma bölgesi ilan edildi ve Bakanlık, arkeolojik kalıntılar nedeniyle bazı koylarda dalışın yasak olduğunu belirtiyor. Yüzme ve dalış kurallarını gitmeden kontrol edin, batık kalıntıları tekneden izleyin. Günün sonunda Üçağız'a tekne ile dönün; rota burada biter ve geceyi Demre'de ya da daha batıdaki Kaş ilçesinde geçirebilirsiniz.

Kaynak: Kültür Portalı (Simena, Kekova); Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (Kaş-Kekova ÖÇK); Türkiye Turizm Ansiklopedisi; Vikipedi (Simena); Wikipedia (Simena, Kaleköy, Kekova).