Ankara'dan Hitit Ülkesine İki Gün

Ulus'ta, Ankara Kalesi'nin eteğinde iki Osmanlı yapısı: Mahmut Paşa Bedesteni ve Kurşunlu Han. Müze 1921'de, Atatürk'ün Hitit eserleri için bir müze isteğiyle önce kaledeki Akkale burcunda Eti Müzesi adıyla açıldı; koleksiyon Augustus Tapınağı ve Roma Hamamı'nda da bekledikten sonra 1938'de başlayan restorasyonla bedestene taşındı, bedestenin orta bölümü 1943'te ziyarete açıldı, çalışmalar 1968'de bitti. 1997'de Avrupa'da Yılın Müzesi seçildi; bu ödülü alan ilk Türk müzesi.

Rota için buradaki iş Hitit vitrinlerini bilinçli gezmek. Kronolojik düzende Paleolitik'ten başlayıp Hitit bölümüne gelin: Alacahöyük kral mezarlarından güneş kursları ve geyikli, boğalı tunç standartlar; Alacahöyük Sfenksli Kapı'sının ortostat kabartmaları, yani kral ve kraliçenin sunağın önündeki tapınım sahnesi, kılıç yutan ve merdiven tırmanan akrobatlar, müzisyenler, av sahneleri; Hattuşa Kral Kapısı'ndaki savaşçı kabartmasının aslı; Boğazköy'den, Mısır kraliçesinin Hitit kralına yazdığı mektup. Yarın bunların hepsinin yerinde kopyasını ya da boş yuvasını göreceksiniz, o yüzden ayrıntıya şimdi bakın: standartların açık işçiliği, ortostatlardaki figürlerin yürüyüş yönü, kapı savaşçısının duruşu.

Pratik: adres Gözcü Sokak No 2; kaleye tırmanan yolun üstünde, Ulus'tan yürünür. Her gün açık, sesli rehber var, Müzekart geçerli. Salonların bir kısmı dönem dönem bakıma giriyor; resmi sayfadaki duyuruya bakın. İki saat ayırın, Hitit bölümüne en az yarım saat bırakın; açılışa yakın girerseniz grup turlarından önce olursunuz. Sonra araca binip Haymana yoluna çıkın.

Kaynak: Müzeler Genel Müdürlüğü (muze.gov.tr); Vikipedi, Anadolu Medeniyetleri Müzesi; Hittite Monuments, Alacahöyük.

Ankara'nın altmış kilometre güneybatısında, Haymana'ya on iki kilometre, Dereköy'ün iki kilometre kuzeybatısında. Babayakup Deresi'nin dar vadisinin üstünde altmış metre yükselen kayalık bir tepe; adı halk arasında Gavur Kalesi. Zirvenin güney yüzünde düzleştirilmiş kayaya üç figür oyulmuş: sola doğru yürüyen iki büyük erkek tanrı ve karşılarında sivri başlıklı, oturan, daha küçük bir tanrıça. Tanrıların boynuzlu başlıkları, kısa etekleri, kıvrık uçlu ayakkabıları ve kemerlerindeki kılıçlar Hitit üslubunun ders kitabı gibi; biri sakallı, biri sakalsız. Tanrıça figürü bugün çıplak gözle zor seçiliyor; ışık yandan gelirken bakın.

Kabartmaların üstünde büyük taşlarla örülmüş kiklopik bir sur ve arkasında işlevi hala tartışılan taş duvarlı bir oda var; kral mezarı, kutsal alan, gözetleme yeri gibi yorumlar yapıldı ama yazılı buluntu çıkmadı. Tepe Hitit ve Frig dönemlerinde kullanıldı. 1860'larda gezginler gördü, 1930'da Chicago Üniversitesi'nden H. H. von der Osten Atatürk'ün isteğiyle kazdı, 1993-1998'de Bilkent Üniversitesi araştırdı. Belleten'de 2014'te çıkan Ali Özcan makalesi kabartmaları Hitit metinleriyle karşılaştıran güncel kaynak.

Pratik: Haymana'dan Dereköy yönüne, Mandıra mahallesine giden yolda sağda tepe. Kaynaklarda gişe ya da düzenli ziyaret saati bilgisi yok; tırmanış kısa ama kayalık, sağlam ayakkabı gerek. Belediye 2021'de yol asfaltı, çit, yürüyüş yolu ve aydınlatma içeren bir proje duyurdu; ne kadarının bittiğini belediyeden sorun. Kabartmaya dokunmayın, üstüne çıkmayın. Kırk beş dakikada inip Boğazkale sürüşüne başlayın; yol uzun.

Kaynak: Belleten, Ali Özcan (2014); Hittite Monuments; Haymana Belediyesi; Vikipedi, Gavur Kalesi.

Boğazkale'nin hemen üstünde, Ankara'dan 190 kilometre. MÖ 1650 dolayında I. Hattuşili'nin başkent yaptığı kent, MÖ 1180 civarına, Tunç Çağı'nın çöküşüne kadar Hitit devletinin merkezi kaldı; sonra yandı ve terk edildi. Charles Texier 1834'te kalıntıları tanıdı, Hugo Winckler 1906'da kazıya başladı ve çivi yazılı arşivi buldu; Kurt Bittel 1931'de Alman Arkeoloji Enstitüsü adına işi devraldı, Peter Neve, Jürgen Seeher ve 2006'dan beri Andreas Schachner sürdürüyor. Arşivde otuz bin dolayında tablet var; Kadeş Antlaşması'nın tableti de burada bulundu, bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde. Kent 1986'da UNESCO Dünya Mirası, arşiv 2001'de Dünya Belleği oldu.

Gezme sırası aşağıdan yukarı: Aşağı Şehir'deki Büyük Tapınak, sonra altı kilometreyi aşan surun kapıları. Aslanlı Kapı'nın aslanları yerinde. Yerkapı'da yetmiş metrelik taş tünelden geçip rampanın dışına çıkın; üstte Sfenksli Kapı'nın yuvası, sfenkslerin aslı Boğazköy Müzesi'nde. Kral Kapı'daki savaşçı kopya, aslını dün Ankara'da gördünüz. Büyükkale kraliyet kalesi ve arşivin bulunduğu yer; Nişantaş'ta kayaya kazınmış hiyeroglif yazıt. 2005'te altmış beş metrelik bir kerpiç sur parçası özgün teknikle yeniden yapıldı; Hitit surunun nasıl göründüğünü gerçek boyutta bir tek orada anlıyorsunuz.

Pratik: ören yeri araçla gezilecek büyüklükte, kapılar arasında sürüp durun; yine de Yerkapı tüneli ve Büyükkale çıkışı iyi ayakkabı ister. Gölge yok, su alın. Müzekart geçerli; saatler için resmi sayfaya bakın. Üç saat ayırın, sonra iki kilometre ötedeki Yazılıkaya'ya geçin.

Kaynak: Alman Arkeoloji Enstitüsü (DAI); KVMGM, Hattuşa UNESCO sayfası; Vikipedi, Hattuşa; Wikipedia, Hattusa.

Hattuşa'nın iki kilometre kadar kuzeydoğusunda, kentin kutsal alanı. İki üstü açık kaya odası doğal kayaların arasında; önlerinde bir zamanlar girişi denetleyen tapınak yapılarının yalnızca temelleri kaldı. Kabartmaların çoğu MÖ 13. yüzyılın sonlarında IV. Tuthaliya ve II. Şuppiluliuma döneminde yapıldı, ama alanın çok daha önceden kullanıldığı biliniyor.

A odası büyük galeri: altmışı aşkın tanrı alay halinde yürüyor, sol duvarda erkek tanrılar, sağda tanrıçalar. İki alay dip duvarda buluşuyor: dağ tanrılarının üstünde duran Fırtına Tanrısı Teşup ile panterin üstündeki Güneş Tanrıçası Hepat, arkalarında oğulları Şarruma ve kızları. Yeraltının on iki tanrısı ve dağ tanrıları da bu odada. B odasına dar bir geçitten giriliyor ve oda daha kişisel: girişte hayvan başlı, kanatlı bekçiler; içeride sıra halinde on iki yeraltı tanrısı, Kılıç Tanrısı ve en ünlü kabartma, kolunu kralın omzuna atmış Şarruma'nın IV. Tuthaliya'yı kucaklaması. Bu odanın Tuthaliya'nın anısına oğlu tarafından yaptırılmış bir anıt mezar ya da hatıra odası olduğu düşünülüyor. Genel yorum, alanın bahardaki yeni yıl bayramında kullanıldığı; 2021'de yayımlanan bir çalışma kabartmaların yer, gök ve yeraltını, yani bütün evreni tasvir ettiğini savundu.

Pratik: eğik ışık kabartmaları belirginleştirir, öğle tepesinde figürler yassılaşır; sabah ya da ikindiyi tercih edin. Kayaya dokunmayın; figürlerin boy farkını görmek için diz seviyesine inin. Bir saat yeter. Bilet düzeni için resmi sayfaya bakın; buradan Boğazkale merkezdeki müzeye birkaç dakika.

Kaynak: Hittite Monuments, Yazılıkaya; Vikipedi, Yazılıkaya; Wikipedia, Yazılıkaya.

Boğazkale merkezde, Çarşı Mahallesi'nde; Çorum'a seksen iki kilometre. 12 Eylül 1966'da açıldı, 2011'de baştan düzenlendi ve o yıl asıl hikayesine kavuştu. 1907'de Yerkapı'da bulunan iki sfenks kentin yıkım yangınında parçalanmıştı; parçalar 1915-1917'de onarım için Berlin'e gönderildi. Biri 1924'te İstanbul'a döndü, diğeri Berlin'de kaldı. İadesi için görüşmeler 1938'e kadar sürdü, savaş ve Berlin'in bölünmesiyle kesildi, 1974'te yeniden başladı, 1987'de UNESCO'ya başvuruldu. 2011'de iki ülke anlaştı; sfenks Berlin'den geldi, İstanbul'daki eşi de getirildi ve ikisi 26 Kasım 2011'den beri burada yan yana duruyor. Kireçtaşından, MÖ 1300 dolayında yontulmuş, kanatlı, aslan gövdeli, insan yüzlü.

Sfenks salonu dışında müze kentin bütün katmanlarını Kalkolitik'ten Bizans'a kronolojik anlatıyor: fırtına tanrısını simgelediği düşünülen boğa başlı kap, çivi yazılı tabletler ve hiyeroglif yazıtlar, Hattuşa'nın ve Büyük Tapınak'ın maketleri, Roma ve Bizans dönemi mezar stelleri. Maketler Hattuşa'da yürüdüğünüz yolu tepeden görmenizi sağlıyor; ören yerinden hemen sonra gelmek bu yüzden doğru sıra. Katlara dağılmış sergi panolarla ve canlandırmalarla destekleniyor.

Pratik: her gün açık, Müzekart geçerli; kesin saat için resmi sayfaya bakın. Küçük bir müze, bir saat yeter. Boğazkale'de öğle molası verip Alaca yönüne çıkın; Alacahöyük'e giden yol Çorum tarafından ayrılıyor.

Kaynak: Müzeler Genel Müdürlüğü (muze.gov.tr); Vikipedi, Boğazköy Müzesi; Vikipedi, Boğazköy Sfenksi.

Alaca ilçesinin on beş kilometre kuzeybatısında, Alacahöyük köyünde; Çorum'a elli kilometre. Höyük yedi bin yıllık bir katman yığını: Kalkolitik'ten Osmanlı'ya on beş yapı katı. Onu ünlü yapan iki şey var. İlki MÖ üçüncü binyılın Eski Tunç Çağı kral mezarları: ölüler batıya dönük, dizleri bükülü yatırılmış; yanlarında altın diademler, tokalar, tunç figürler ve amacı hala tartışılan tunç standartlar, yani güneş kursları, geyikler, boğalar. Mezarlar onarıldı ve gezilebiliyor; eserlerin asılları Ankara'da. İkincisi Hitit kentinin güney girişi Sfenksli Kapı: iki kule arasında, dört metrelik monolit dikmelerin alt iki metresi sfenks olarak yontulmuş ve sfenksler yerinde duruyor. Kapının iki yanındaki ortostat kabartmaları, kral ile kraliçenin sunu sahnesi, akrobatlar, müzisyenler ve av, kopya; dün müzede gördüğünüz asıllarla karşılaştırın. Bugün genel kabul MÖ 13. yüzyıl.

Kazı tarihi de Cumhuriyet tarihi: Makridi Bey 1907'de başladı; 1935'te Atatürk'ün isteğiyle Türk Tarih Kurumu önce Remzi Oğuz Arık, ardından 1936-1970 arasında Hamit Zübeyr Koşay yönetiminde kazdı; 1997-2018'de Ankara Üniversitesi sürdürdü. Höyüğün yakınındaki Gölpınar'da IV. Tuthaliya'nın MÖ 1240 dolayında yaptırdığı Hitit barajı 2000'lerde onarılıp yeniden su tuttu; sette tanrıça Hepat'ın adını taşıyan hiyeroglifli bir bazalt parça bulundu.

Pratik: 1940'ta kurulan müze 1982'de yeni binaya taşındı, 2011'de yenilendi; her gün açık, Müzekart geçerli. Bir buçuk saat ayırın; önce müze, sonra kapı ve mezarlar. Buradan Ankara'ya uzun yol var; ikindiden önce çıkın.

Kaynak: Müzeler Genel Müdürlüğü (muze.gov.tr); Hittite Monuments, Alacahöyük; Vikipedi, Alacahöyük; Wikipedia, Alaca Höyük.