Śladami jedwabnych karawan: Bursa – han'lar i targ.

Rozpocznij trasę od mostu Irgandı, znajdującego się nad doliną Gökdere, ponieważ jest to jeden z najbardziej osobliwych śladów, jakie handel jedwabiem pozostawił w tym mieście. Most został zbudowany w 1442 roku przez kupca o imieniu Hoca Muslihiddin. Według informacji z Bursa Alan Başkanlığı, jego majątek pochodził ze sprzedaży jedwabiu, który sprowadzał z Azerbejdżanu, włoskim kupcom. W źródłach jako mistrz budowy wymieniany jest Abdullah oğlu Timurtaş. Zatem, na samym początku trasy, stajesz w miejscu, gdzie inwestycja tego pośrednika, który znajdował się pomiędzy jedwabiem przywożonym z drogi do Tebrizu, a portami basenu Morza Śródziemnego, pozostawiła trwały ślad w mieście. To, co odróżnia most Irgandı od zwykłego kamiennego mostu, to fakt, że posiada on podwójny rząd sklepów. Źródła nazywają go jedynym tego typu mostem zbudowanym przez Osmanów. Gmina Osmangazi również prezentuje most jako jeden z niewielu przykładów tego typu konstrukcji na świecie. Według informacji z Bursa Alan Başkanlığı, na moście znajdowało się łącznie trzydzieści dwa sklepy, a dochody z pięciu sklepów znajdujących się w północno-wschodniej części były przeznaczone dla pracowników fundacji. Encyklopedia Islamu (TDV) informuje, że wnuk Muslihiddina, Ahmed Çelebi, w swojej fundacji z 1559 roku, przekształcił jeden z tych sklepów w meczet. W XVII wieku, Evliya Çelebi pisał, że na moście znajdowało się około dwustu sklepów z wyrobami tekstylnymi, jednak plan miasta z lat 1861-62 wskazuje na liczbę od trzydziestu dwóch do trzydziestu pięciu sklepów. W angielskiej Wikipedii można znaleźć informację, że w okresie osmańskim most był zamywany w nocy, aby kontrolować ruch między dwiema dzielnicami. Ważne jest również, aby wiedzieć, jak nowe są obecne rzędy sklepów. W 1855 roku, trzęsienie ziemi poważnie uszkodziło most. W 1922 roku, podczas wycofywania się z Bursa armii greckiej, która okupowała miasto, most został zniszczony. Gmina zrekonstruowała most w 1949 roku, ale podczas tej renowacji sklepy nie zostały ponownie wybudowane, a konstrukcja straciła swoją pierwotną funkcję. Obecne rzędy sklepów zostały przywrócone dzięki renowacji przeprowadzonej przez gminę Osmangazi w 2004 roku. Po tej renowacji, most został przekształcony w "most artystyczny", a sklepy zostały przekształcone w pracownie. Najpierw zatrzymaj się na jednym z końców mostu i spójrz na drugi brzeg, pomiędzy rzędami sklepów; ten widok ulicy, który sprawia, że zapominasz, że stoisz na moście, jest esencją tego miejsca. Następnie powoli przejdź przed sklepami i przyjrzyj się rękodziełu wykonywanemu w otwartych pracowniach. Przed zrobieniem zdjęć rzemieślnikom w Skręć w stronę zachodu, w kierunku rzeźby; następny przystanek to Muzeum Miejsce Bursa, znajdujące się na południe od pomnika Atatürka, obok budynku urzędu wojewódzkiego. Źródło: Dział ds. Bursa; Encyklopedia Islamu TDV, Most Irgandı; Portal Kultury.

Muzeum Miejskie to doskonałe miejsce na rozpoczęcie zwiedzania, ponieważ pozwala zapoznać się z ogólną historią miasta, zanim odwiedzimy karawanseraje. Muzeum mieści się w budynku o symetrycznej fasadzie i szerokimi gzymsami, który został zbudowany w 1926 roku jako budynek sądu. Źródła przypisują projekt architektoniczny Kemalettinowi Beyowi, a budowę Ekremowi Hakkı Ayverdiemu. Po przeniesieniu sądu do nowej siedziby w 1999 roku, budynek został odrestaurowany w latach 2001-2004, a muzeum zostało otwarte dla zwiedzających 14 lutego 2004 roku. Przed wejściem poświęć chwilę, aby przyjrzeć się fasadzie; podkreślenie osi wejścia oraz połączenie łukowych i prostokątnych okien świadczą o tym, że budynek odzwierciedla architekturę lat 20. XX wieku. Zwiedzanie muzeum warto rozpocząć od parteru, ponieważ jest on zorganizowany chronologicznie. Pierwsza galeria obejmuje okres od czasów przedhistorycznych po okres osmański i wojnę o niepodległość. W tej samej galerii znajdują się również informacje dotyczące katastrof, które dotknęły miasto w XVIII i XIX wieku. Zwróć szczególną uwagę na tę sekcję, ponieważ obecny stan karawanserajów i rynku jest w dużej mierze wynikiem odbudowy po trzęsieniach ziemi i pożarach. Druga galeria poświęcona jest okresowi Republiki, rozwojowi miasta, migracji i górze Uludağ. W muzeum znajduje się również topograficzna maketa miasta; poświęć jej kilka minut, aby zobaczyć położenie karawanserajów, doliny Gökdere i góry względem siebie. Pierwsze piętro jest zorganizowane tematycznie i przedstawia codzienne życie miasta, od łaźni po kulturę kulinarną, a także tradycję Karagöz i Hacivat. Zgodnie z informacjami na Wikipedii, na tym piętrze organizowane są również czasowe wystawy, więc treść, którą zobaczysz, może się różnić w zależności od terminu wizyty. W muzeum znajdują się również sześć woskowych figur osmańskich sułtanów. Najważniejszą częścią tego szlaku jest sklep rzemieślniczy, znajdujący się w piwnicy. Sklep został zaprojektowany w taki sposób, aby odtworzyć wygląd burzańskiego rynku z XVIII wieku, i składa się z szesnastu sklepów, jak podaje Wikipedia. Własna promocja muzeum informuje, że aranżacja została przygotowana na podstawie starych zdjęć rynku, wykonanych przez europejskich podróżników odwiedzających Bursę. Wśród sklepów znajdują się sklepy z ręcznikami, siodlarnie, sklepy z wyrobami z wikliny, sklepy z obuwiem, sklepy z nożami, sklepy z wyrobami miedzianymi, sklepy z wełną, sklepy z wiklinowymi koszami i sklepy z porcelaną. Sekcja poświęcona jedwabiu jest oddzielnie zaprojektowana, a muzeum prezentuje ją jako jedną z najważniejszych części. Przed wizytą w karaw Rezerwacje dla grup są obowiązkowe, a aktualne informacje dotyczące dni i godzin otwarcia należy sprawdzić na oficjalnej stronie internetowej muzeum. Po wyjściu z muzeum, idź na zachód ulicą Atatürk Caddesi; trzecim przystankiem jest Koza Han, znajdujący się na północ od meczetu Orhan Camii, pomiędzy nim a meczetem Ulu Cami. Źródło: Muzea Głównego Urzędu Miasta Bursa; Dział ds. Obszaru Bursa, budynek sądu; Wikipedia, Muzeum Miasta Bursa.

Wejdź do Koza Han przez bramę od strony meczetu Orhan. Według portalu Kultury, parter budynku ma jedno wejście prowadzące do meczetu, a drugie – na północy – do rynku; w ten sposób han stanowił pomost między dwoma światami handlu w mieście. Han został zbudowany przez Bayezida II; według Encyklopedii Islamu, budowa rozpoczęła się w marcu 1490 roku, a otwarcie nastąpiło 29 września 1491 roku. Architektem był Abdülula bin Pulad Şah, a za nadzór prac odpowiadał Şuca bin Karaca. Większość źródeł podaje, że han został zbudowany w celu zapewnienia dochodów dla kompleksu Bayezida II w Stambule, jednak Encyklopedia Islamu zaznacza, że ta teza jest sporna. W dokumentach han jest wymieniany pod różnymi nazwami, takimi jak Yeni Han, Beylik Han i Simkeş Han, a obecna nazwa pochodzi od jedwabiu, który dominował w handlu prowadzonym w tym miejscu. Przyjrzyj się temu miejscu nie jako dziełu architektury, ale jako maszynie handlowej. Według Bursa Alan Başkanlığı, dziedziniec ma około 46 metrów długości i 38 metrów szerokości, otoczony arkadami o szerokości około 3,5 metra na dwóch piętrach. Większość źródeł podaje, że na parterze znajduje się pięćdziesiąt, a na piętrze pięćdziesiąt jeden pokoi, choć te liczby mogą się nieznacznie różnić w zależności od źródła. Według Wikipedii, kupcy wynajmowali pokoje na dwóch piętrach, używając górnego piętra do pracy i noclegu, a dolne piętro jako magazyn. Każdy pokój na piętrze ma dwa okna wychodzące na zewnątrz, co sugeruje, że górne piętra były przeznaczone do zamieszkania i pracy. To, co uczyniło ten han centrum handlu jedwabiu, to ludzie, którzy w nim mieszkali. Encyklopedia Islamu podaje, że w hanie mieszkali kupcy z Azerbejdżanu i Iranu, a także znajdowała się siedziba "ipek emin", urzędnika odpowiedzialnego za pobieranie ceł od jedwabiu. Oznacza to, że kontrola handlu, w którym surowy jedwab z drogi do Tebrizu spotykał się z nabywcami, była prowadzona z tego dziedzińca. Według angielskiej Wikipedii, na początku XVI wieku w hanie znajdował się również oddział rodziny Medici z Florencji. Najpierw przespaceruj się po dziedzińcu, zaczynając od arkad na parterze, i zwróć uwagę na częstotliwość rozmieszczenia drzwi. Następnie wejdź na górę i spójrz na dziedziniec z arkad; w centrum znajduje się ośmioboczna wbudowana kaplica, która wznosi się na ośmiu filarach i stanowi centralny punkt dziedzińca wraz z umieszczoną pod nią fontanną. Po wschodniej stronie hana znajduje się İç Kozahan, który niegdyś służył jako stajnia i jest połączony z głównym hanem przez szerokie przejście w ścian Jeśli chcą Państwo kupić jedwab, nie spieszcie się; odwiedźcie kilka sklepów, porównując różne tkaniny i wzory. Aby zrobić zdjęcie, szeroki kadr obejmujący dziedziniec i meczet z rogu górnego piętra daje dobry efekt. Wyjdźcie przez północne wejście karawanseraju i skierujcie się do rynku; następny przystanek, Bedesten, jest bardzo blisko. Źródło: Encyklopedia Islamu (TDV), Karawanseraj Koza Hanı; Dział ds. Obszaru Bursa; Portal Kultury; Gmina Osmangazi.

Bedesten to monumentalna budowa, znajdująca się w centrum hanów i otwartych bazarów, z możliwością zamykania wejść; była to swoista "skarbca" regionu. Według informacji z Bursa Alan Başkanlığı, w czasach powstania budowla stanowiła fundament bankowości i giełdy, a w niej przechowywano i handlowano najcenniejszymi towarami w kraju. Budowlę wzniesiono na zlecenie Yıldırıma Bayezida pod koniec XIV wieku, a według rejestrów fundacji zawartych w Encyklopedii Islamu (TDV), data budowy to rok 1400. Źródła nazywają ją pierwszym bedestenem okresu osmańskiego. Ponieważ Orhan Bey wcześniej pełnił tę funkcję za pośrednictwem swojego "Emir Han", budowli nadano również nazwę Bezzazistan-ı Cedid, czyli Nowy Bedesten. Zwróćcie uwagę na wejście. Budowla posiada po jednym wejściu na każdej ze swoich czterech ścian, a według TDV, w XVII wieku Evliya Çelebi opisał bedesten jako dużą budowlę z czterema żelaznymi bramami. Portal informuje, że nad wejściem znajduje się inskrypcja, w której połączono pismo kufijskie i nesih, natomiast na inskrypcji nad zachodnią bramą znajduje się nazwa Bazestan. Wewnątrz znajduje się prostokątna przestrzeń, podzielona na czternaście sekcji sześcioma grubymi filarami, a według TDV, każda z sekcji jest przykryta kopułą. Aby zobaczyć układ kopuł, powoli przespacerujcie się wzdłuż długiej osi wewnątrz i spójrzcie w górę; najlepiej zrozumiecie, jak filary rozkładają kopuły, idąc w ten sposób. Sklepy znajdują się wzdłuż ścian, dzięki czemu przejście wewnątrz jest otwarte od początku do końca. Według źródeł, wewnątrz znajduje się trzydzieści dwa sklepy, a na zewnątrz sześćdziesiąt osiem. Według Bursa Büyükşehir Belediyesi, dochody z dwunastu sklepów zewnętrznych były przeznaczane na fundację Orhana Gaziego, a pozostałe na fundację Yıldırıma. Oznacza to, że fundacje z dwóch różnych okresów zbierały dochody obok siebie w tym samym bazarze. Tytuł artykułu Özera Ergença na temat tej budowli definiuje bedesten jako miejsce łączące Wschód z Zachodem. Ta definicja podsumowuje, dlaczego budowla ta była tak ważna w czasach, gdy irański kupiec jedwabiu spotykał się z włoskim nabywcą w tym samym mieście, aby bezpiecznie przechowywać cenne towary. Za budowlą, którą widzicie dzisiaj, miała miejsce poważna pożar. Według badań Salih Budakoğlu, pożar, który wybuchł w Kapalıçarşı 24 sierpnia 1958 roku, był największą katastrofą, jakiej doświadczyło miasto po wielkim trzęsieniu ziemi w połowie XIX wieku. Pożar poważnie uszkodził bedesten, a także hany i bazary. Bedesten został odrestaurowany w 1960 roku, przywracając mu pierwotny wygląd; według TDV, podczas tej renowacji Wychodząc z Bedestenu, skieruj się w stronę Wielkiej Meczetu; ostatni przystanek, czyli kompleks Emir Han, znajduje się w północno-wschodnim rogu meczetu. Źródło: Encyklopedia Islamu TDV, Bedesten i Wielki Bazar; Dział Bursa; Portal Kultury; Urząd Miasta Bursa.

Ostatnim przystankiem trasy jest Emir Han, pierwszy osmański han zbudowany w Bursie. Han został wzniesiony przez Orhana Beya po podbiciu Bursy, aby zapewnić dochody dla jego kompleksu dobroczynnego (waqf). Inskrypcja w meczecie tego samego kompleksu datuje się na lata 1339-40. Oznacza to, że znajdujecie się w miejscu, gdzie istniał system handlowy, który powstał ponad sto lat przed Koza Han. W źródłach pojawia się pod nazwami Bezzaz-ı Atik, Eski Bezzazistan, Bey Hanı i Sultan Hanı; według Portalu Kulturowego, nazwa Emir Bey Hanı zaczęła być używana dopiero po 1522 roku. Kiedy Yıldırım Bayezid wybudował nowy bedesten, przez pewien czas miejsce to nazywano Eski Bedesten; oznacza to, że budowla, którą widzieliście wcześniej, przejęła część funkcji tego hanu.

Po wejściu do hanu, zwróćcie uwagę na wielkość dziedzińca; według Bursa Alan Başkanlığı, wewnętrzny dziedziniec ma 46 metrów na 50 metrów. W dwukondygnacyjnej budowli, Bursa Alan Başkanlığı podaje 36 jednostek na parterze i 38 na piętrze, natomiast Portal Kulturowy podaje 37 pokoi na piętrze. Pokoje na parterze służyły jako magazyny, natomiast pokoje na piętrze, z oknami i kominkami, były przeznaczone dla kupców, którzy tam nocowali i pracowali. Bursa Alan Başkanlığı informuje, że han służył handlowi jedwabiem i tkaninami jedwabnymi, a dla zwierząt kupców znajdowała się również stajnia.

Porównajcie ten układ z tym, który widzieliście w Koza Han: w obu przypadkach występuje dwukondygnacyjny portyk otaczający dziedziniec, a także magazyny na parterze i pokoje mieszkalne na piętrze. Różnice szukajcie w materiałach i detalach. Emir Han został zbudowany z kamienia i cegły, a sklepienia wspierane są przez grube kamienne i ceglane filary. Zwróćcie uwagę, że cztery narożniki parteru portyku są przykryte kopułami.

Historia Emir Han to seria pożarów i odbudów. Zgodnie z angielską Wikipedią, budowla uległa pożarom w latach 1544, 1788 i 1958, a także uszkodzeniom w wyniku trzęsień ziemi w latach 1674 i 1855. Te same źródła podają daty odbudowy: 1634 i 1963. Bursa Alan Başkanlığı również podkreśla, że han wielokrotnie płonął lub został zniszczony, a za każdym razem był odbudowywany za duże koszty. Dlatego nie zakładajcie, że każda ściana, którą widzicie, pochodzi z XIV wieku; obecna budowla to han, który był wielokrotnie odnawiany, zachowując ten sam plan przez wieki.

Han do dziś funkcjonuje jako miejsce handlu; podczas spaceru po portykach, starajcie się nie przeszkadzać w