Od twierdzy w Erzurum do Taşhan: Erzurum w czasach Seldżuków i Imperium Osmańskiego.

Wspinając się krótkim, ale stromym wzniesieniem od rogu ulic Cumhuriyet Caddesi i dzielnicy Tebrizkapı, docieracie do cytadeli. Wspinajcie się powoli, ponieważ miasto leży na znacznej wysokości, a na początku możecie odczuwać trudności z oddychaniem. Zakładamy, że cytadela jest miejscem turystycznym podległym ministerstwu i że sprawdzyliście ważność swojej karty muzealnej na oficjalnej stronie internetowej. Po przejściu przez bramę, znajdziecie się na dziedzińcu wewnętrznego muru obronnego; to właśnie ta część jest najlepiej zachowana. Mury Erzurum niegdyś otaczały miasto w trzech warstwach, ale z zewnętrznych murów pozostały jedynie fragmenty ścian i nazwy bram. Nazwy takie jak Brama Tebriz, Brama Erzincan i Brama Gruzińska przetrwały do dziś jako nazwy dzielnic; podczas drogi do ostatniego punktu trasy, skierujecie się w stronę dzielnicy Gürcükapı. Źródła wskazują, że budowa wewnętrznego muru obronnego rozpoczęła się w okresie bizantyjskim; Portal Kultury podaje datę 415 roku i cesarza Teodozjusza, podczas gdy angielska Wikipedia podaje rok 422. Na dziedzińcu, najpierw obejdźcie wewnętrzną stronę murów i policzcie baszty; lokalny przewodnik turystyczny podaje, że wewnętrzny mur ma osiem baszt. Wewnątrz dziedzińca poszukajcie pozostałości starej łaźni, zbudowanej z cegieł. Od roku 2000 na terenie cytadeli prowadzone są regularne wykopaliska, w wyniku których odkryto różne obiekty, ceramikę i drobne znaleziska. Przestrzegajcie oznaczeń i nie zbliżajcie się do otwartych wykopów. Następnie przejdźcie do Tepsi Minare, znajdującej się w południowo-zachodnim rogu dziedzińca. Wieża ta, według lokalnego przewodnika, została zbudowana w okresie Saltukidów, między rokiem 1124 a 1132, jako wieża obserwacyjna i minaret meczetu znajdującego się wewnątrz cytadeli. Zwróćcie uwagę, że korpus wieży, wznoszący się na kamiennej podstawie, jest zbudowany z cegieł, a w pobliżu gzymsu znajduje się pas inskrypcji. Dokładna data dobudowania zegara nie jest znana, ale Wikipedia podaje, że było to przed rokiem 1843; od tego momentu wieża zaczęła być nazywana Wieżą Zegarową. Lokalny przewodnik informuje, że do wieży można wejść po drewnianych schodach; zapytajcie pracowników przy wejściu, czy wejście jest otwarte w danym dniu. Tuż na wschód od wieży znajduje się mały meczet, charakteryzujący się stożkowym dachem; źródła uważają go za jeden z najstarszych budynków tureckich w Erzurum. Nie zapomnijcie, że na południowej elewacji cytadeli znajduje się fontanna z ostrymi łukami i inskrypcjami. Z miejsc, z których można wejść na górę murów, podzi Źródło: Portal Kultury, Zamek w Erzurum; Muzea Turcji, Zamek w Erzurum; Wydział Kultury i Turystyki w Erzurum, Przewodnik Turystyczny; Encyklopedia Islamu (TDV), Erzurum; Wikipedia, Minaret Tepsi.

Do meczetu podchodzi się od południowo-wschodniego zbocza twierdzy, z dzielnicy Tebrizkapı. Zanim wejdziesz, przejdź na drugą stronę chodnika i obejrzyj fasadę od strony północnej. Dwie wieże, nadające budowli nazwę, wznoszą się po obu stronach portalu wejściowego; według portalu Kültür Portalı, obie mają 26 metrów wysokości. Przyjrzyj się z bliska turkusowych, szkliwionych fragmentów na ceglanych konstrukcjach wież oraz dekoracji na ich platformach. Następnie skieruj wzrok na boczne ściany portalu. Na zachodniej ścianie znajduje się panel z dwugłowym orłem, dwoma wężami z otwartymi paszczami oraz drzewem życia złożonym z liści. Na symetrycznym panelu po stronie wschodniej nie ma żadnych motywów liści ani orła; spróbuj dostrzec tę różnicę własnymi oczami. Przewodnik turystyczny podkreśla również, że obie ściany nie są identyczne, jedna jest bardziej prosta, a druga bardziej zdobiona. W dekoracjach najczęściej wykorzystano motywy palm i rumi; obserwacja, jak te dwa motywy przeplatają się ze sobą, jest najłatwiejszym sposobem na zrozumienie sztuki rzeźbiarskiej Seldżuków. Dokładna data budowy meczetu nie jest znana, ponieważ budowla nie posiada inskrypcji. Portal Kültür Portalı oraz Encyklopedia Islamu TDV zazwyczaj podają koniec XIII wieku, natomiast Wikipedia podaje rok 1253, co pokazuje rozbieżność źródeł. Nazwa "Hatuniye Medresesi" pochodzi od przypuszczenia, że budowla mogła zostać wzniesiona przez córkę seldżuckiego sułtana, Hundi Hatun, lub przez Padişah Hatun z dynastii Ilkhanidów. Po przejściu przez portal wejściowy, trafiasz na dziedziniec, otoczony po wszystkich stronach arkadami. Budowla jest dwukondygnacyjna i posiada cztery iwany (witrażowe okna); jest to jeden z najważniejszych przykładów meczetów z dziedzińcem. Zwróć uwagę, że większość kolumn w arkadach jest cylindrycznych, a niektóre mają ośmiościenne konstrukcje. Po obu stronach dziedzińca znajdują się pokoje dla studentów i nauczycieli; na parterze znajduje się dziewiętnaście, a na piętrze osiemnaście pokoi. Według Wikipedii, piętro jest podzielone na cztery oddzielne grupy, a aby przejść z jednej grupy do drugiej, trzeba zejść na parter. Kwadratowa przestrzeń na zachodzie wejścia była w przeszłości, według źródeł, używana jako meczet. Na południu dziedzińca wznosi się dzwonek o dwunastokątnej podstawie; jest on pokryty kopułą od wewnątrz i hełmem od zewnątrz, a portal Kültür Portalı uważa go za największy przykład w Anatolii. Budowla została odrestaurowana w okresie osmańskim przez Murada IV i przez pewien czas była wykorzystywana w celach wojskowych. Meczet, który w latach

Podczas spaceru wzdłuż Alei Republiki w kierunku zachodnim, z daleka można dostrzec pojedynczą minaret szkoły Yakutiye. Zatrzymaj się na chwilę na rozległym placu przed szkołą i przyjrzyj się jej całości. Według inskrypcji, szkoła została zbudowana w 1310 roku, w czasach panowania władcy Ilkhanidów, sułtana Olcaytu, przez Hocę Cemaleddina Yakutiego, na cześć Gazan Hana i Bolugan Hatun. Portal Kultury opisuje ją jako największą szkołę z wewnętrznym dziedzińcem w Anatolii. Porównanie tej budowli z wcześniej widoczną szkołą Çifte Minareli (z podwójnymi minaretami) to prawdziwa wartość tej trasy. Najpierw zbliż się do monumentalnego portalu. Na wnękach po bokach portalu poszukaj rzeźb przedstawiających liście daktylowe, dwa lamparty i orła, wypukle wyrzeźbionych na kulistej powierzchni. Źródła interpretują ten motyw jako drzewo życia, łączące symbole ludów tureckich Azji Środkowej. Każda powierzchnia portalu, charakteryzującego się niskim łukiem, jest pokryta rzeźbieniami, więc poświęć kilka minut, aby przyjrzeć się szczegółom. Następnie zwróć uwagę na minaret znajdujący się w rogu. Korpus minaretu jest ozdobiony geometrycznymi wzorami wykonanymi z wypalanych i niewypalanych cegieł; Wikipedia podaje, że wypalane elementy mają kolor lazurytowy i fioletowy. Tylko cokół wieży znajdującej się w drugim rogu pozostał nietknięty i jest przykryty stożkowatą kopułą; przypuszcza się, że minaret został zniszczony bardzo dawno temu lub nigdy nie został ukończony. Po wejściu do środka, zwróć uwagę na układ czterech iwanych (wewnętrznych arkad) i kopułę z muqarnasami (dekoracyjnymi wnękami), która pokrywa środek dziedzińca. Światło wpadające przez otwór w kopule pokazuje, jak oświetlane były wnętrza szkół z dziedzińcami. Po obu stronach dziedzińca znajdują się po sześć rzędów pomieszczeń, a dekoracja każdego wejścia jest inna; źródła podają, że różnice te odpowiadały rangie i przeznaczeniu poszczególnych pomieszczeń. Spróbuj znaleźć marmurową inskrypcję umieszczoną nad południowym sklepieniem, która zawiera nazwy sześciu wiosek, które zostały przekazane w darowiznę szkole. W okresie osmańskim szkoła była czasowo wykorzystywana jako odlewnia, a od końca XIX wieku jako magazyn wojskowy. W okresie Republiki została kilkakrotnie odrestaurowana; Portal Kultury podaje, że jedna z renowacji miała miejsce w latach 1990. Obecnie budynek jest wykorzystywany jako Muzeum Sztuki Islamskiej i Etnografii. W witrynach w pomieszczeniach poszukaj bransoletek z agatu, drewnianego zestawu do pisania z inkrustacjami z masy perłowej i zestawu miedzianych naczyń z emalią. Portal

Karawanseraj Taşhan, położony jest przy ulicy Menderes Caddesi, u podnóża cytadeli, po jej północno-zachodniej stronie. Wejście do budynku znajduje się po stronie zachodniej. Podczas renowacji w 1965 roku, ta fasada została nieznacznie wysunięta do przodu, a nad głębokim, sklepionym wejściem znajduje się pomieszczenie dla zarządcy karawanseraju. Zwróćcie uwagę na inskrypcję nad wejściem. Portal Kultury informuje, że w tamtym okresie Erzurum był miastem granicznym, dlatego budowla była nazywana "ribat", czyli rodzaj placówki granicznej. Co do daty budowy, źródła się różnią: Portal Kultury i angielska Wikipedia podają rok 1561, a Encyklopedia Islamu pod redakcją TDV szacuje okres między 1544 a 1561 rokiem, opierając się na imieniu Rüstem Paşa wymienionym w inskrypcji. Przewodnik turystyczny regionu zaznacza, że dokładna data jest nieznana ze względu na uszkodzenia inskrypcji. Po wejściu na dziedziniec, można zobaczyć, jak budowane z kamienia arkady otaczają prostokątny dziedziniec. Za arkadami znajdują się pomieszczenia pokryte sklepieniami o łukach przypominających strzały. Źródła podają, że liczba pomieszczeń na parterze wynosi od trzydziestu do trzydziestu dwóch. W środku północnej arkady znajduje się głęboki portyk, który przerywa ciąg arkady; należy spojrzeć na niego z centrum dziedzińca. Według TDV, budowla została poddana gruntownej renowacji w latach 60. XX wieku, a część przylegająca do ściany północnej została odbudowana od podstaw. Na górny poziom można wejść przez oddzielne drzwi, znajdujące się na południe od głównej bramy. Na górnym poziomie znajduje się korytarz, który otacza budynek, a po obu stronach korytarza znajdują się nisze o łukach przypominających strzały, które zostały zamknięte i przekształcone w sklepy. Z korytarza można zobaczyć kopuły znajdujące się w rogach i w środku ścian. Wiadomo, że pierwotnie karawanseraj zawierał również pomieszczenia przeznaczone na kuchnię, meczet, miejsce odpoczynku, sklepy oraz stajnie dla zwierząt, ale część z nich nie przetrwała do naszych czasów. Obecnie budynek jest miejscem pracy i sprzedaży wyrobów z kamienia Oltu. W warsztatach można obserwować, jak rzemieślnicy obrabiają i polerują czarny kamień Oltu; aby przyjrzeć się bliżej, należy poprosić o pozwolenie. Najczęściej produkowane są różańce, pierścionki i naszyjniki. Kamień Oltu, znany również jako czarny bursztyn, wydobywany jest w małych kopalniach w miejscowości Oltu, położonej na północny wschód od regionu, i w 2015 roku został zarejestrowany jako znak towarowy. Jeśli chcieliby Państwo kupić jakiś przedmiot, warto odwiedzić kilka