Od Kumkapı do Yedikule: Mury i ogrody nad brzegiem Morza Marmara.

Kumkapı nosi nazwę jednej z bram w murach Marmary. Zgodnie z informacjami z Wikipedii, jest to piąta brama miejska położona nad brzegiem, znajdująca się na trasie z Yedikule do Ahırkapı. W czasach Bizancjum nosiła nazwę Kontoskalion, co oznaczało "mały port". Artykuł poświęcony Eremyi Çelebi informuje, że port w tym miejscu został odbudowany w 1263 roku, za panowania Michała VIII Palaiologosa, a Kumkapı był jedną z najbardziej zaludnionych dzielnic miasta. Po podboju, dzielnica pozostała gęsto zaludnioną okolicą nadmorską. Encyklopedia Islamu (TDV) podaje, że meczet Karamani Mehmed Paşa, ministra Fatiha Sultana Mehmeda, został zbudowany w Kumkapı w 1465 roku.

Wikipedia wymienia Kumkapı jako jedną z dzielnic Stambułu znanych z rybaków, a dzielnica ta do dziś zachowuje tę charakterystykę. Targ rybny Kumkapı, położony przy nadmorskiej drodze, został zmodernizowany przez municypium (İBB) ze względu na budowę tunelu Eurazji. Zgodnie z ogłoszeniem o otwarciu, liczba sklepów nie uległa zmianie, a 25 handlarzy rybnych zostało rozmieszczonych w starym układzie. Chociaż sezon połowów trwa od września do maja, targ jest otwarty przez cały rok dzięki połowom wędkowym. Hurtownia ryb, znajdująca się obok, została przeniesiona do Gürpınar w Büyükçekmece.

Wstań wcześnie rano, aby zobaczyć świeże ryby na straganach, zapytaj sprzedawców, jakie ryby są sezonowe; dobry turysta pyta o sezon, a nie o cenę. Zawsze warto poprosić o pozwolenie przed zrobieniem zdjęć ludziom. Po wyjściu z targu, podążaj w kierunku zachodnim wzdłuż nadmorskiej drogi. Droga biegnie wzdłuż murów, a idąc, można zobaczyć fragmenty wież i murów. Przejdziesz około trzech kilometrów do Samatya.

Źródła: Wikipedia; Czasopismo Nauk Społecznych Yalova (Kazancıoğlu); Encyklopedia Islamu (TDV); Wydział Rolnictwa i Rybołówstwa municypium Stambułu (İBB).

Samatya zawdzięcza swoją nazwę greckiemu słowu "Psamathion", oznaczającemu "płacz". Jak pisze Wikipedia, nazwa ta prawdopodobnie pochodzi od obfitych złóż piasku, które występowały w tej okolicy w przeszłości. Przy bramie Samatya, znajdującej się nad morzem, znajdował się również przystań. Zgodnie z badaniami źródeł z XVII wieku, w okolicy bramy znajdowały się domy z ogrodami, a teren ten znajdował się w pobliżu jednej z głównych dróg miasta. Przez długie lata Samatya była dzielnicą, w której obok siebie mieszkały różne społeczności; do niedawna w tej okolicy mieszkało również wielu mieszkańców Stambułu pochodzenia ormiańskiego.

Serce Samatya to dzisiaj historyczny rynek i targ, położone tuż za linią kolejową. Sklepy rybne są najbardziej charakterystycznym elementem tej dzielnicy; ze względu na zachowany historyczny charakter, jest to również popularne miejsce kręcenia filmów i seriali. Sceny do serialu "İkinci Bahar" oraz filmu "Üç Maymun" w reżyserii Nuriego Bilge Ceylana zostały nakręcone właśnie tutaj. Rynek co roku gości Festiwal Rybny w Stambule, organizowany przez Stowarzyszenie Şehristanbul; podczas festiwalu mieszkańcom rozdawana jest pieczona ryba, a organizowane są różne wydarzenia.

Nie spieszcie się. Po długim spacerze wzdłuż wybrzeża, zaczynając od Kumkapı, zróbcie sobie przerwę na herbatę na rynku, obejrzyjcie sklepy na targu i wąskie uliczki. Istnieje duża różnica między spokojnym porankiem w tygodniu a tłumami podczas festiwalu; wybierzcie dzień, który odpowiada Waszym preferencjom. Po wyjściu z rynku, skierujcie się na północ, w stronę meczetu Koca Mustafa Paşa. Meczet znajduje się kilkaset metrów od rynku, a droga lekko wznosi się.

Źródło: Wikipedia; Czasopismo Naukowe Studiów Społecznych w Yalowie (Kazancıoğlu).

Mezquita Koca Mustafa Paşa jest centrum kompleksu, od którego pochodzi nazwa dzielnicy, i w powszechnym użyciu znana jest również jako Mezquita Sümbül Efendi; na dziedzińcu znajduje się mauzoleum Sümbül Efendi. Budowla pochodzi z okresu bizantyjskiego i została przekształcona w meczet w 1486 roku przez Koca Mustafa Paşa, wielkiego wezyra II Bayezida. Arabski napis nad jednym z wejść do sali modlitwy datuje się na rok 891 (1486), a drugi napis zawiera imię II Bayezida.

Artykuł w Encyklopedii Islamu TDV wyjaśnia, dlaczego przekształcenie tego miejsca jest z architektonicznego punktu widzenia tak interesujące. Osmański architekt nie zdecydował się na skomplikowany plan, aby skierować mihrab w stronę Mekki, ale stworzył nową, prostą oś, przekształcając budowlę w meczet o planie wzdłuż osi północ-południe. Nad bocznymi korytarzami znajdują się dwa półkopuły z oknami, ściany są otoczone zewnętrzną warstwą z kamienia, a po stronie północnej dobudowano pięciokopułową salę modlitwy, opartą na sześciu filarach. Artykuł sugeruje również, że ze względu na wcześniejszą datę budowy, ten typ planu można uznać za pionierski.

Na dziedzińcu warto zwrócić uwagę na trzy elementy. Podium minaretu, charakteryzujące się ośmioma ścianami, spiralnymi kolumnami i wnękami, stanowi, według TDV, wyjątkowo elegancką dekorację, której nie można znaleźć w innym miejscu w Stambule. W centrum dziedzińca znajduje się kolumnowa fontanna, wzniesiona w 1737 roku przez Beşir Agę, ówczesnego aghy Darüssaade. W pobliskim cmentarzu znajduje się również grób słynnego kaligrafa, Hafız Osmana. Wiersz Yahyi Kemala, który nosi nazwę tej dzielnicy, również opisuje to miejsce.

Meczet jest otwarty dla zwiedzających. Podczas modlitw warto odłożyć wizytę. Prosimy o zdjęcie butów, ubranie zakrywające ramiona i kolana, a kobiety powinny zakryć głowę. Wewnątrz należy zachować ciszę.

Źródło: Encyklopedia Islamu TDV; Wikipedia.

Ogrody otaczające mur obronny są jednymi z najstarszych obszarów rolniczych w Stambule. Gmina Fatih określa Ogrody Yedikule jako ważną część kultury produkcyjnej miasta i jego pamięci historycznej od wieków. Artykuł w czasopiśmie DergiPark, analizujący dokumenty z XVIII wieku, wskazuje, że w 1733 roku, wzdłuż murów od Yedikule do Ayvansaray, znajdowało się 77 ogrodów. Wśród ich właścicieli byli zarówno rzemieślnicy, jak i wysocy urzędnicy państwowi, a artykuł ocenia te ogrody jako istotne źródło zaopatrzenia miasta.

Obecnie najbardziej znanym produktem ogrodów Yedikule jest sałata. Według opisu gminy, ta sałata jest znana z miękkich i soczystych liści, uprawiana jest z sadzonek, preferuje chłodne i wilgotne powietrze, a szczególnie w ciągu dwóch tygodni przed zbiorem wymaga obfitych ilości wody. Gmina Fatih realizuje projekt, którego celem jest zachowanie historycznej tożsamości ogrodów i przekazanie jej przyszłym pokoleniom, współpracując z naukowcami, stowarzyszeniem ogrodników Yedikule oraz samymi ogrodnikami.

Zasada zwiedzania jest prosta: ogrody są obszarami rolniczymi, które stanowią źródło utrzymania dla wielu osób. Proszę nie wchodzić na pola bez pozwolenia, obserwujcie je z ulic i dróg otaczających mury. W dzielnicy Yedikule, przy ulicy Hacı Evhaddin, znajduje się ogród Yedikule Bahçe, gdzie organizowane są zajęcia dla dzieci, takie jak zbiór sałaty. Ogród jest otwarty w określone dni tygodnia. Sprawdźcie dni otwarcia na stronie internetowej gminy. Ten obszar znajduje się w obrębie Strefy Ochrony Murów, która została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1985 roku. Obserwacja murów i ogrodów razem to najłatwiejszy sposób, aby zrozumieć, że linia obrony miasta przez wieki była jednocześnie pasem uprawnym.

Źródło: Gmina Fatih; Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi (Sönmez).

Mezquita İmrahor İlyas Bey, według Encyklopedii Islamu Türk Dünyası Vakfı (TDV), jest najstarszą zachowaną budowlą religijną w mieście. Została zbudowana prawdopodobnie w latach 460. przez Studiosa, który uczestniczył w soborze wschodnim w 454 roku; przedstawiciele organizacji zajmującej się funduszami nazywają ją budowlą starszą od Hagii Sofii o około sto lat. W okresie panowania Bayezida II (1481-1512), została przekształcona w meczet przez İlyas Beya, który był szefem stajni pałacowych, i od tego czasu nosi jego imię. Wraz z meczetem powstała również mała świątynia; TDV informuje, że w okresie tureckim miejsce to było centrum, w którym kształcili się znani kaligrafowie.

Los budynku się pogorszył pod koniec XVIII wieku. W pożarze w 1782 roku uległa poważnym uszkodzeniom, została naprawiona w 1804 i 1821 roku, a podczas trzęsienia ziemi w 1894 roku również została uszkodzona. Zrujnowany drewniany dach zawalił się pod ciężarem śniegu w zimie 1908 roku. Od tego czasu przez około sto lat budynek był otwarty. W 2012 roku został przekazany Generalnemu Dyrektoriatowi Fundacji, a projekty renowacji zostały zatwierdzone w 2019 roku. W 2023 roku rozpoczęto prace, w ramach których budynek został tymczasowo przykryty specjalną konstrukcją nośną. Fundacja planuje, że po zakończeniu renowacji meczet zostanie ponownie otwarty dla wiernych.

Budynek ma trójnawową konstrukcję, a fragmenty kolumn wykonanych z zielonego marmuru są nadal widoczne. Według TDV, elementy takie jak kapitele, łuki okienne i dekoracje to piękne przykłady rzemiosła kamieniarskiego z V wieku, ponieważ wszystkie zostały wykonane specjalnie dla tej budowli, a nie pochodzą z innych miejsc. Ze względu na trwające prace, dostęp do wnętrza może być ograniczony. Można ocenić skalę budynku, obserwując zewnętrzne ściany, wnękę od strony wschodniej oraz zachowaną część minaretu. Przed wizytą warto sprawdzić aktualny stan prac.

Źródła: Encyklopedia Islamu Türk Dünyası Vakfı (TDV); Diyanet Haber; Wikipedia.

Brama Narlıkapı jest bramą znajdującą się najbliżej lądu spośród bram w murach Marmara; jest to pierwsza brama ciągnąca się wzdłuż wybrzeża, po bramie Yedikule. Eremya Çelebi, pisząc o Stambule w XVII wieku, łączy jej nazwę z granatowcami, które kiedyś rosły w jej okolicy. Artykuł analizujący relacje Eremyi Çelebiego informuje, że brama, w okresie osmańskim, nazywana była również Bab-ı Atik, czyli "stara brama", a zgodnie z inskrypcją na wieży obok, została zbudowana za panowania cesarza bizantyjskiego Manuela Komnena (1143-1180). Ten sam artykuł podaje, że w spisie bram znajdujących się wzdłuż wybrzeża, brama Narlıkapı jest siódmą i ostatnią bramą; Eremya Çelebi rozpoczyna opis bram miasta właśnie od tego miejsca.

Brama znajduje się za dawnym dworcem kolejowym Yedikule. Zgodnie z informacjami z Wikipedii, podczas prac porządkowych w jej okolicy znaleziono marmurowe bloki z napisem, które można zobaczyć na zielonej przestrzeni przed bramą. Projekt Koç University dokumentujący mury Stambułu zauważa, że do bramy nie można łatwo podejść ani od strony morza, ani od strony miasta. Oznacza to, że aby zobaczyć bramę, najlepiej jest podejść do niej od strony okolicznych ulic lub od strony morza.

To krótkie przystanek, ale dobre miejsce do uporządkowania informacji o trasie. Tutaj kończą się mury nadmorskie, od których zaczęliście swoją podróż rano przy Kumkapı; kilkaset metrów na zachód rozpoczynają się mury lądowe. Pomyślcie, że każda z bram, przez które przeszliście od Kumkapı, prowadzi do nabrzeża lub portu, a dzielnice nadmorskie rozwinęły się wokół tych bram. Stąd, idąc wzdłuż wybrzeża, dotrzecie do Cytadeli Yedikule; do samej bramy cytadeli jest zaledwie kilka minut spacerem.

Źródła: Yalova Sosyal Bilimler Dergisi (Kazancıoğlu); Projekt Koç University dokumentujący mury Stambułu; Wikipedia.

Cytadela Yedikule stoi w rogu, gdzie wały obronne sięgają Morza Marmara. Zbudowana w latach 1457-1458 na rozkaz sułtana Mehmeda II, cytadela została rozbudowana o trzy osmańskie wieże, które zamknęły fragment murów, w tym dwie wieże bramy triumfalnej Altınkapı, pochodzące z czasów cesarzy rzymskich Teodozjusza I i II. W ten sposób powstała wewnętrzna twierdza z siedmioma wieżami. Początkowo jej zadaniem było ochrona skarbów państwa; w wieżach przechowywano cenne przedmioty, dokumenty, amunicję i sztabki złota. Później cytadela zyskała reputację więzienia państwowego. Młody sułtan II Osman został tu zamordowany przez janiczarów w 1622 roku. W 1895 roku budowla została przekształcona w muzeum.

Obecnie cytadelą zarządza gmina Fatih, która prowadzi prace renowacyjne. Zgodnie z informacjami na stronie gminy, cytadela jest zamknięta w poniedziałki. Gmina organizuje również wycieczki z przewodnikiem w ciągu dnia, podczas których opowiada się o historii budowy cytadeli, murów, bram i więzień. Amfiteatr na dziedzińcu cytadeli jest miejscem wydarzeń kulturalnych i koncertów. Gmina prowadzi również prace konserwacyjne i renowacyjne w zabytkowych drewnianych domach położonych na ulicach Hacı Piri Sokak i İmrahor İlyas Bey Caddesi, którymi można przejść, udając się do cytadeli.

Po wejściu do środka, najpierw znajdź wieże bramy Altınkapı i zobacz, jak brama triumfalna Rzymu i twierdza skarbów Imperium Osmańskiego połączyły się w jedną budowlę. Następnie wybierz jedną z dróg prowadzących na mury; zgodnie z ogłoszeniami gminy, wycieczki z przewodnikiem pozwalają podziwiać panoramę miasta i morza z wysokich punktów. Zachowaj ostrożność, wchodząc na mury, zwłaszcza jeśli podróżujesz z dziećmi. Po zakończeniu dnia w cytadeli, możesz wrócić do centrum miasta, idąc pieszo do stacji metra Marmaray Kazlıçeşme.

Źródło: Gmina Fatih; Wikipedia.