Thermen op de historische schiereiland, ontworpen door Sinan.

Begin uw route met dit historische badhuis in de smalle straatjes van Zeyrek. Het is een van de zeldzame plekken waar u een Ottomaans badhuis kunt bezoeken als museum en er tegelijkertijd kunt baden. Het badhuis werd gebouwd in opdracht van Barbaros Hayreddin Paşa, de admiraal van de Ottomaanse vloot, en het ontwerp is van de hand van Mimar Sinan. Volgens de Islamitische Encyclopedie (TDV) werd het waarschijnlijk gebouwd tussen 1540 en 1546, hoewel sommige bronnen een eerder jaartal noemen. Het gedeelte voor mannen en vrouwen heeft een symmetrisch ontwerp, met elk een kleedruimte, een lauwwaterruimte en een warmwaterruimte in de vorm van een kruis. In de warmwaterruimte bevinden zich rond een achthoekige fontein vier portieken en vier afgesloten ruimtes.

Veel van de tegels die het badhuis zijn naam hebben gegeven, bevinden zich tegenwoordig in andere steden. De muren waren ooit tot op een bepaalde hoogte bekleed met blauw-witte Iznik-tegels. Door branden en aardbevingen beschadigd, werden de tegels uit het gebouw verwijderd en in de 19e eeuw verkocht en verspreid, waarbij ze terechtkwamen in Europese collecties, zoals het Victoria and Albert Museum in Londen. Volgens een artikel uit de TDV-encyclopedie uit 1993 bevonden zich op dat moment alleen nog tegels in de warmwaterruimte van het mannenvertrek.

Tijdens de restauratie, die dertien jaar duurde, werden duizenden tegelstukken en dertien verschillende patronen ontdekt. Onder de koelere ruimtes werden Byzantijnse waterreservoirs blootgelegd. Het gebouw werd in september 2023 heropend, samen met het museum. De badservice begon in 2024. In het aangrenzende museum kunt u meer te weten komen over de geschiedenis van de tegels en de water- en verwarmingssystemen van het badhuis. De tentoongestelde stukken helpen u te begrijpen hoe de lege muren elders op de route er ooit uitzagen. Als u hier wilt baden, informeer dan vooraf naar de indeling van de dames- en herenvertrekken en hoe u een reservering kunt maken.

Bron: TDV Islamitische Encyclopedie; Arkitera; Wikipedia.

De straatjes die vanuit Zeyrek naar de Süleymaniye leiden, brengen u naar dit bad aan de zuidelijke kant van het complex. De bouw van dit complex, opgericht ter ere van Sultan Süleyman, begon in 1550 en werd in oktober 1557 voltooid; het bad is een onderdeel van dit grootschalige project, ontworpen door de hoofdarchitect Sinan. Omdat er zich hier winkels van ambachtslieden gevestigd waren, heette het vroeger het "Dökmeciler Hamamı". Gezien de medresen, de liefdadigheidsinstelling en de winkels die deel uitmaken van het complex, diende dit bad een van de dagelijkse behoeften van de gemeenschap.

Wat dit bad onderscheidt van andere baden in de omgeving, is het feit dat het een enkel bad is; er is geen aparte ruimte voor vrouwen. In de Islamitische Encyclopedie (TDV) schrijft Semavi Eyice dat het waarschijnlijk niet bedoeld was als een gewoon marktbathuis, maar eerder voor de functionarissen van het complex en de studenten die in de medresen verbleven. Het ontwerp toont de experimenten van Sinan. Boven de vierkante ruimte van de koude kamer, met een zijde van 11,5 meter, bevindt zich een grote koepel. De warme kamer, met vier zuilen, is verdeeld in drie secties, met afgesloten ruimtes gescheiden door marmeren zuilen. De encyclopedie benadrukt dat Sinan hier het klassieke badtype combineert met elementen van kuurarchitectuur, waardoor een unieke, zuilvormige variant ontstaat.

De geschiedenis van het bad in de volgende eeuwen was wisselvallig. Van 1916 tot 1917 was het gesloten, in de jaren 1930 werd het omgebouwd tot een werkplaats, en later restaureerde de eigenaar het weer als een bad. Volgens Wikipedia is het sinds de restauratie in 2001 voornamelijk gericht op toeristen. Omdat de regels voor het gebruik van het bad kunnen afwijken van andere baden, is het raadzaam om vooraf contact op te nemen met het bedrijf als u van plan bent te gaan baden. Als u hier niet wilt baden, kunt u vanaf de straat de koepels en het looden dak bekijken, en vervolgens de helling van de Süleymaniye afdalen in de richting van Beyazıt.

Bron: TDV Islamitische Encyclopedie; Wikipedia.

Dit enorme, dubbele badhuis aan de Ordu Caddesi is onderdeel van het complex van II. Bayezid, dat de Beyazıt-plein omringt, en is tegenwoordig het II. Bayezid Turks Badhuiskultuurmuseum van de Universiteit van Istanbul. De precieze bouwjaren zijn onzeker; de Islam Encyclopedie (TDV) geeft de periode 1500-1505, terwijl het museumregister van het Ministerie van Cultuur en Toerisme 1507-1508 vermeldt. De inkomsten van het badhuis waren bestemd voor het stichtingsfonds van Gülbahar Hatun, de moeder van Yavuz Sultan Selim.

Het badhuis bestaat uit twee delen die naast elkaar liggen en dezelfde plattegrond hebben. De warme ruimtes hebben vier zuilen en in de hoeken bevinden zich afzonderlijke ruimtes. De koepel van de koude ruimte heeft een diameter van ongeveer 15 meter, waardoor je een idee krijgt van hoe groot een badhuis in die tijd kon zijn. Het meest opvallende detail van het gebouw is de fundering. Het badhuis is gebouwd met behulp van reliëfdelen van de overwinningstempel van het Theodosius Forum, dat in de Byzantijnse tijd op deze plek stond. Volgens de TDV bevinden zich nog steeds enkele van deze delen in de fundering, terwijl andere naar het Archeologisch Museum van Istanbul zijn verplaatst.

Na de jaren 1930 werd de koude ruimte verhuurd als opslag voor leer, de warme ruimtes werden gedeeltelijk omgebouwd tot een smederij, en het gebouw raakte lange tijd in verval. De Universiteit van Istanbul nam het badhuis in 2000 over; na een restauratie werd het museum op 27 mei 2015 geopend. Binnenin worden etnografische objecten zoals peştamal (badjassen), koperen en messing badhuisaccessoires, evenals Byzantijnse en Ottomaanse architectonische fragmenten die tijdens opgravingen zijn gevonden, tentoongesteld. Dit is de meest comfortabele plek om een badhuis te bezoeken zonder daadwerkelijk te baden; je kunt alle delen van het badhuis bezoeken en de termen die je in het begin hebt geleerd, in de praktijk zien terwijl je van de koude naar de warme ruimte loopt. Volgens het museumregister van het ministerie is het museum in het weekend gesloten; controleer de actuele openingstijden voordat je gaat.

Bron: TDV Islam Encyclopedie; Turkse Musea (Ministerie van Cultuur en Toerisme); Wikipedia.

Vanaf Beyazıt kunt u het interieur van de Kapalıçarşı passeren en via de Mahmutpaşa-poort naar beneden lopen. Binnen enkele minuten bereikt u dit badhuis. Volgens de inscriptie boven de deur werd het gebouwd tussen 1466 en 1467 als onderdeel van het complex van Mahmud Paşa, de grootvizier van Fatih Sultan Mehmed, en het is een van de oudste nog bestaande badhuizen van de stad. Het nabijgelegen Kürkçü Han, dat ook deel uitmaakt van hetzelfde complex, ligt op slechts een paar stappen afstand.

Het badhuis was oorspronkelijk een dubbel badhuis; het gedeelte voor vrouwen werd in de loop der tijd gesloopt om plaats te maken voor commerciële gebouwen. Het gedeelte dat nog bestaat, omvat drie grote, koepelgewelfde ruimtes. De koepel van de "soğukluk" (koele ruimte) heeft een diameter van ongeveer 17 meter en is voorzien van ramen. Deze koepel rust op muurankers met decoratieve elementen. Volgens Wikipedia bevindt zich in de "ılıklık" (lauwe ruimte) het vroegste nog bestaande voorbeeld van een halve koepel in Istanbul. In de "sıcaklık" (hete ruimte) bevinden zich acht vlakke nissen, zijgangen en hoekvertrekken die rond de centrale stenen plaat zijn geplaatst. Let ook op de versierde nis bij de ingang en de gevel; hier kunt u de eenvoudige maar waardige decoratie van Ottomaanse gebouwen uit de 15e eeuw van dichtbij bewonderen.

De verdere geschiedenis van het gebouw illustreert hoe een badhuis in de stad van functie kon veranderen. Het raakte beschadigd door een brand in 1755, werd in 1953 gerestaureerd en opnieuw als badhuis gebruikt, maar later werd het omgetoverd tot een opslagruimte en in de jaren 90 tot een markt. Tegenwoordig bevinden zich er winkels; u kunt onder de koepels lopen en de grootte van de ruimte ervaren. Let goed op terwijl u tussen de verkopers loopt, want de koepels en de muurankers boven de planken herbergen nog steeds de oorspronkelijke identiteit van het gebouw. De Mahmutpaşa-helling is doordeweeks erg druk; loop langzaam en blokkeer de doorgang niet voor de winkels.

Bron: TDV Islam Encyclopedia (Mahmud Paşa Complex); Wikipedia.

Wanneer u vanuit Mahmutpaşa de helling op gaat en richting Nuruosmaniye komt, bereikt u de Çemberlitaş-kolom, een zuil met een porfieren voet. U bevindt zich nu voor dit badhuis. Het badhuis werd in 1584 gebouwd door Nurbanu Sultan, de vrouw van II. Selim en moeder van III. Murad; de opbrengsten waren bestemd voor het Atik Valide-complex in Üsküdar. Over de architect zijn de bronnen het niet eens. Het badhuis wordt meestal toegeschreven aan Mimar Sinan, maar Semavi Eyice noteert in de TDV Islam Encyclopedie dat de naam van Sinan niet voorkomt in bronnen die zijn werken opsommen.

Het meest bijzondere deel van het gebouw is de warme ruimte. Hier is een twaalfhoekig plan aangelegd, met een cirkelvormige ring van twaalf kolommen rondom de centrale stenen plaat. In de hoeken bevinden zich koepelgewelfde ruimtes. Let op de geometrische marmerinlegwerk op de vloer en de muren. U komt via hoekbogen bij de grote koepels die de kleedkamers bedekken.

De huidige staat van het badhuis is het resultaat van stadsplanningswerken in de 19e eeuw. In 1868 werd een deel van de koude ruimte verwijderd tijdens de verbreding van de Divanyolu. Het gedeelte voor vrouwen werd niet langer gebruikt als badhuis, maar eerst als restaurant en later als tapijtzaak. Het gebouw raakte in 1916-1917 in brand, en het gedeelte voor mannen werd in 1972-1973 gerestaureerd. De treden bij de ingang zijn toegevoegd vanwege een verandering in het wegdek.

Het badhuis is vandaag de dag nog in bedrijf, en de meeste bezoekers zijn buitenlanders. Als u hier wilt baden, ga dan eerst naar de centrale stenen plaat om te zweten, en wacht daarna op de "tellağ" voor de scrub en het schuim. Na het baden kunt u even in de koude ruimte zitten om af te koelen. Vraag bij de ingang welke ruimte of tijd gereserveerd is voor vrouwen en mannen. Als u niet wilt baden, kunt u staan bij de kolom naast het badhuis en kijken hoe deze hoek, waar de twee gebouwen naast elkaar staan, de overgang van het Byzantijnse forum naar de Ottomaanse bazaar samenvat.

Bron: TDV Islam Encyclopedie; Officiële website van het Çemberlitaş-badhuis; Wikipedia.

Vanaf Çemberlitaş loopt u in oostelijke richting langs de Divanyolu. Wanneer u richting Cağaloğlu afbuigt, komt u bij dit badhuis. Het gebouw werd in 1741 voltooid, om inkomsten te genereren voor de bibliotheek die sultan I. Mahmud bij de Hagia Sophia had opgericht. Over de architect zijn de bronnen het niet eens; de TDV Islam Encyclopedie noemt met enige aarzeling een architect genaamd Hüsrev, terwijl andere bronnen het werk toeschrijven aan Süleyman Ağa en Abdullah Ağa.

Cağaloğlu is een van de laatste grote marktbaden van Istanbul. Omdat sultan III. Mustafa in 1768 een verbod instelde op de bouw van nieuwe badhuizen in de stad, is een gebouw van deze omvang nooit meer gebouwd. Daarom is dit badhuis een goede plek om de badhuizen van Sinan uit de 16e eeuw te vergelijken. De indeling is nog steeds klassiek: een koelruimte, een warmruimte en een warme ruimte met vier zuilen en vier afgesloten ruimtes. Het verschil zit in de decoratie. In de details ziet u de invloed van de westerse kunst uit de 18e eeuw, met barokke elementen; de TDV noemt dit een voorbeeld van buitenlandse artistieke invloeden in de Turkse architectuur. Vergelijk de strakke, klassieke lijnen die u ziet in de badhuizen in Zeyrek en Çemberlitaş met de vloeiende vormen hier, en u zult vanzelf het verschil in smaak over twee eeuwen zien.

De twee ingangen van het dubbele badhuis zijn gescheiden. De ingang voor de mannen is via een trap vanaf de straat, terwijl de ingang voor de vrouwen uitkomt op een zijstraat. Dit is een typisch voorbeeld van de oude Ottomaanse gewoonte dat de ingangen van de verschillende delen van een badhuis niet op dezelfde straat uitkwamen. Het badhuis is nog steeds in bedrijf en de meeste klanten zijn toeristen. Als u niet wilt baden, kunt u de twee afzonderlijke ingangen van buitenaf bekijken en de indeling van het dubbele badhuis observeren, en vervolgens met een korte wandeling naar de Hagia Sophia lopen.

Bron: TDV Islam Encyclopedie; Officiële website van het Cağaloğlu Badhuis; Wikipedia.

De laatste halte van de route is dit lange gebouw met een koperen koepel, gelegen op het plein tussen de Hagia Sophia en de Sultan Ahmet-moskee. Het werd in 1556-1557 gebouwd door Mimar Sinan om inkomsten te genereren voor de stichtingen van Hürrem Sultan, de echtgenote van Sultan Süleyman, en was bedoeld om de gemeenschap van de Hagia Sophia van dienst te zijn. Onder het bad bevinden zich overblijfselen van de Romeinse Zeuksippos-baden, wat aantoont dat de traditie van het wassen op deze plek veel ouder is.

Wat dit bad bijzonder maakt in de Ottomaanse architectuur, is de indeling van de twee delen. Voor het eerst in de Turkse badarchitectuur werden de delen voor mannen en vrouwen op dezelfde as, achter elkaar, geplaatst. Het gebouw is ongeveer 75 meter lang, en de ingang van het mannenvertrek kijkt naar het noorden, terwijl die van het vrouwenvertrek naar het westen kijkt. In het mannenvertrek volgen de ruimtes in de volgorde: koelruimte, warmruimte en heetruimte, waarna de warm-, koel- en heetruimtes van het vrouwenvertrek volgen; dus de twee heetruimtes staan tegenover elkaar. In het midden van elke heetruimte bevindt zich een achthoekige marmeren put. Let op de gevel met zuilen voor het mannenvertrek; dit is een oplossing die zelden te zien is in baden uit die tijd.

Het bad was in bedrijf tot 1910, waarna het lange tijd gesloten bleef en in verschillende periodes als opslagruimte werd gebruikt. Na een restauratie in 1957-1958 werd het een winkel voor tapijten, beheerd door de staat. Na een uitgebreide restauratie tussen 2008 en 2011, werd het in mei 2011 opnieuw geopend als bad. Het is een goed idee om hier te eindigen met een bezoek aan het bad; maak van tevoren een reservering en vraag bij het bedrijf informatie over de verschillende ruimtes en diensten. Wanneer u vertrekt, kunt u op het plein zitten in het avondlicht en nogmaals kijken naar deze lange reeks koepels tussen de Hagia Sophia en de Sultan Ahmet-moskee.

Bron: TDV Islam Encyclopedia; Wikipedia.