Hoppa till huvudinnehållet
Radar Türkiye
Upptäck evenemang i appen
Öppna
Radar Türkiye

Cilo Dağları'nda Buzulların Hikayesi

Radar TürkiyeRadar Türkiye6 Kasım 2026
Inga betyg ännu

Logga in för att gilla och betygsätta

Cilo Dağları'nda Buzulların Hikayesi

Türkiye'nin güneydoğu ucunda, deniz seviyesinden dört bin metreyi aşan sıradağlar yer yer yıl boyu kar ve buzla örtülüdür. Hakkari'nin Cilo Buzul Sıradağları, ülkenin bu ölçüde yüksek ve bu ölçüde dik bir dağ bölgesidir. Bu yazı bir tırmanış ya da güzergah rehberi değil; dağların nasıl oluştuğunu, hangi zirve ve buzul adlarının resmi kaynaklarda geçtiğini, rakım verilerindeki farkların ne anlama geldiğini ve bilim insanlarının buzulları nasıl incelediğini anlatıyor. Kaynakların büyük bölümü Hakkari İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne, bir bölümü Hakkari Üniversitesi'ne ve akademik dergilere aittir.

Levhaların buluştuğu yerde bir dağ ülkesi

İl Müdürlüğü'nün doğa sayfalarına göre Hakkari dağları, Arabistan, Anadolu ve Avrasya levhalarının hareketinin ürünüdür. Anlatıma göre kuzeyden Asya, güneyden Arabistan platformları birbirine yaklaşmış; bu sıkışma sonucu yer yer kıvrımlar oluşmuş, yer yer kırılmalar meydana gelmiş ve alan yükselmiştir. Alp-Himalaya Kıvrım Sistemi içinde şekillenen bu dağlar, Güneydoğu Toroslar'ın doğu ucunu oluşturur. Aynı sayfa, bu oluşumun jeolojik zaman ölçeğinde yeni sayıldığını, bu nedenle ovalık alanların çok sınırlı kaldığını vurgular. Yüksek ve sivri doruklar, derin vadiler ve engebe, bu gençliğin en açık göstergesi olarak sunulur.

Rakamlar bu tabloyu doğrular. İl Müdürlüğü'ne göre Hakkari'nin yeryüzü şekillerinin yüzde 87,6'sını dağlık alanlar, yüzde 10,3'ünü platolar, yüzde 2,1'ini ise ovalık alanlar oluşturur. Dış Doğu Toroslar Bitlis sınırından sonra Hakkari Dağları adını alır ve İran sınırına kadar sürer. Dağlar burada doğu-batı doğrultusunda uzanır, ama yer yer kuzey-güney doğrultulu derin vadilerle parçalanır. Ulaşım da bu vadilerin yamaçlarından ya da dağ başlarındaki geçitlerden sağlanır. İl Müdürlüğü, bu yüzden ilden 'Dağların Şehri' diye söz eder.

İlçe sınırlarında bir dağ kütlesi

Cilo Buzul Sıradağları'nın hangi ilçeye ait olduğu konusu kafa karıştırabilir. İl Müdürlüğü'nün Doğa Sporları sayfası sıradağları il merkezi başlığı altında sayar; Sat Dağı ve Samdi Dağı gibi komşu yükseltileri ise Yüksekova başlığında verir. Kütle, Hakkari merkez, Yüksekova ve Şemdinli sınırlarının buluştuğu bir bölgede durduğu için, anlatımlar kaynağa göre değişir. Bu yazıda dağ kütlesini ve çevresini, adı geçen kaynakların çizdiği bütünlük içinde ele alıyoruz.

Zirveler ve adlar

İl Müdürlüğü'nün 'Dağlar' sayfası, Cilo Buzul Sıradağları başlığı altında şu zirveleri sıralar: Türkiye'nin ikinci en yüksek zirvesi olan Reşko (Uludoruk, Durik), ardından Suppa Durek (Erinç), Büyük Hamza, Küçük Hamza, Bobek (Cennet Cehennem), Köşedireği (Soğuk Dağ, Üşüyen Dağ), Kadın Parmağı, Poyraz ve Karadağ. Aynı liste Büyük Yaka ile Küçük Yaka'yı da sayar. Liste, dağların yerel adlarını da korur; bir zirvenin birden fazla adı olması bu coğrafyada olağandır. Örneğin Reşko'nun Uludoruk ve Durik, Köşedireği'nin Soğuk Dağ ve Üşüyen Dağ, Suppa Durek'in ise Erinç adlarıyla da anıldığı görülür.

Bu adlardan bazıları coğrafya tarihinin izlerini taşır. Suppa Durek'in Erinç adı ve İzbırak Buzulu'nun adı, Türkiye'de bu dağları inceleyen coğrafyacılara gönderme yapar. DergiPark'ta yayımlanan makalenin kaynakçasında Ankara Üniversitesi dergisinde 1946'da yayımlanmış İzbırak'ın Cilo dağları ve Van Gölü çevresi araştırması ile İstanbul Üniversitesi dergisinde 1953'te yayımlanmış Erinç'in 'Van'dan Cilo Dağlarına' makalesi yer alır. Yani bu bölge, Türk coğrafyasında yarım yüzyılı aşkın bir süredir akademik ilgi görmektedir.

Rakım farkları üzerine

Resmi kaynaklarda bile zirve yükseklikleri her yerde aynı değildir. İl Müdürlüğü'nün 'Dağlar' ve 'Doğa Sporları' sayfaları Reşko Zirvesi için 4135 metre verir. 'Masalsı Güzellikteki Hakkari Doğası' sayfası ise aynı zirveyi 4168 metre olarak yazar. İki değer de aynı kurumun sayfalarında bulunur. Bu nedenle Reşko'nun yüksekliği için kaynaklarda 4135 ile 4168 metre arasında değişen değerler verildiğini söylemek en doğrusudur. Tek bir sayıya sarılmak yerine bu aralığı bilmek, okuru yanlış bir kesinlikten korur.

Her iki sayfa da Reşko'yu Türkiye'nin ikinci en yüksek zirvesi olarak tanımlar. Doğa Sporları sayfası ayrıca Cilo Dağı'nın, Türkiye'deki sıradağlar içinde en fazla yükseltiye sahip dağ olduğunu söyler. Anlatıya göre Türkiye'nin sıradağları doğuya doğru genel olarak yükselir ve Hakkari'de doruk noktasına ulaşır. Diğer zirvelerde de benzer farklar olabilir; bu yazıda yalnızca İl Müdürlüğü'nün 'Dağlar' sayfasındaki değerlere başvuruyoruz: Suppa Durek için 4130, Büyük Hamza için 4116, Köşedireği için 3932 metre gibi.

Buzulların adları

İl Müdürlüğü, Hakkari bölgesindeki başlıca buzulları Reşko Buzulu, Suppadurek Buzulu, Köşedireği Buzulu, İzbırak Buzulu ve Çiçek Vadisi Buzulu olarak sıralar. Sayfada ayrıca Erinç ve Avaspi Buzulu başlıkları görülür. İzbırak Buzulu için Doğa Sporları sayfası, Türkiye'nin en büyük vadi buzulu ifadesini kullanır; bu üstünlük iddiasını yalnızca o sayfanın anlatımı olarak aktarıyoruz. Buzulların adları, aynı zirvelerin farklı adları gibi, birden fazla biçimde karşımıza çıkar. Bu çok adlılık, alana yeni bakan okur için bir karışıklık kaynağıdır, ama aynı dağın hem yerel hem akademik adlarını taşıdığını bilmek yeterlidir.

İl Müdürlüğü, bu buzullarla ilgili 'yirmi bin yıllık' ifadesini kullanır: Berçelan Yaylası'nın ve Mergan Yaylası'nın kapılarını bu buzulların gizemine açtığını yazar. Berçelan Yaylası Karadağ'ın eteğinde, Mergan Yaylası ise Cilo-Sat dağlarının zirvelerinin gölgesindedir. Bu ifade tanıtım diliyle yazılmıştır; kesin bir jeolojik tarihleme olarak değil, buzulların uzun bir geçmişi olduğunu anlatan bir yaklaşıklık olarak okumak gerekir.

Buzulun bıraktığı göller

Her buzul, çekildikçe ardında bir iz bırakır. Dağlarda buzulun oyduğu çanak biçimli çukurlara sirk denir; buzul erimeye başladığında bu çukurlar çoğu zaman suyla dolar. İl Müdürlüğü 'Masalsı Güzellikteki Hakkari Doğası' sayfasında dağların zirvelerinde güzel göller saklandığını, bunların en görkemlilerinin 3000 metre rakımın üzerindeki irili ufaklı Cilo-Sat gölleri olduğunu yazar. DergiPark makalesinin kaynakçasında 'Anadolu'nun Sirk Gölleri' başlıklı bir çalışma da yer alır. Bu bilgiler birlikte okunduğunda, bölgenin göllerinin buzul çağından kalan birer coğrafi iz olarak ele alındığı anlaşılır.

Buzullar küçülüyor mu

Buzullarda küçülmeyi anlatmak için sayı vermek isterdik; ama resmi ya da akademik bir kaynakta açıkça okuyabildiğimiz bir alan değeri bulunmuyor. Bu nedenle yalnızca okunmuş olanı yazıyoruz. DergiPark'taki Fırat Üniversitesi makalesinin kaynakçasında 'son zamanlarda buzulsuzlaşmış bir yüksek dağ alanının jeomorfolojisi' başlıklı, 2022 tarihli bir harita çalışması yer alır. Aynı kaynakçada, 2017 tarihli bir yüksek lisans tezi de bulunur: bu tez, Cilo Buzul Dağları'nda aktif buzul ve buzul şekillerini coğrafi bilgi sistemleri ve uzaktan algılama yöntemleriyle değerlendirir. Bu başlıklar, bilim insanlarının alanı uydu verileri ve arazi çalışmasıyla izlediğini gösterir.

Dünyadaki dağ buzullarının genel olarak küçüldüğü bilinen bir gerçektir. Hakkari için hangi buzulun ne kadar küçüldüğünü ise ancak o çalışmaların tam metinlerinden öğrenebilirsiniz. Okuyucuya önerimiz, kaynakçadaki akademik çalışmalara başvurmasıdır.

Korunan bir dağ alanı

Cilo ve Sat dağlarının bir bölümü 2020 yılında milli park ilan edilmiştir. milli parkı oldu; Cilo Buzul Dağı ile Sat Buzul Dağı bölgeleri Cumhurbaşkanlığı kararıyla koruma altına alındı. Üniversite öğretim üyelerinden Doç. Dr. Mehmet Sait Taylan, alanda Türkiye'de ilk ona girecek dört beş yükseltinin yanında şelalelerin, göllerin, kaya resimlerinin ve yaylaların bulunduğunu belirtmiştir. Fırat Üniversitesi dergisindeki makale ise parkta planlama ve bölgelemenin kaynak değerlerine uygunluğunu coğrafi açıdan inceler ve milli park statüsünün korumada en önemli araçlardan biri olduğunu vurgular.

Okuyucu için notlar

Buzul alanları yüksek dağ arazisidir. Bu yazı bir tırmanış, buzul geçişi ya da yürüyüş güzergahı önerisi değildir. Bölgedeki bazı alanlara giriş için izin ya da güvenlik düzenlemeleri söz konusu olabilir. Ulaşım, erişim yolları ve mevsim koşulları sık değişir. İl Müdürlüğü'ne göre dağlarda kar kalınlığı kışın yaklaşık dört metreyi bulur ve kar yılın en az altı ayında zemin örtüsüdür. Bu yüzden güncel bilgiyi Hakkari İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün, Valiliğin ve Tarım ve Orman Bakanlığı'nın resmi sayfalarından kontrol edin. Dağlara uzaktan bakmak da bir deneyimdir; iklim, doğal koşullar ve güvenlik durumu elveriyorsa, Hakkari'nin yaylalarından ve vadilerinden yükselen bu sıradağları görmek ilin doğasını anlamak için yeterli bir başlangıçtır.

Son söz

Cilo Dağları'nın hikayesi, levhaların yavaş hareketiyle başlayıp buzulların kısa süreli ve hızlı geri çekilişiyle sürer. İl Müdürlüğü'nün sayfalarında bu hikaye adlar, rakamlar ve tanıtım diliyle anlatılır; akademik çalışmalarda ise ölçümler ve haritalar vardır. İkisini birlikte okumak, bu coğrafyayı hem sevmenin hem anlamanın en dürüst yoludur. Rakım değerleri farklı çıktığında bunu gizlemek yerine açıkça söylemek, buzul adlarının çok olduğunu kabul etmek ve bilmediğimiz yerde susmak, bu dağlara gösterilebilecek saygının bir parçasıdır.

Kaynaklar

Kommentarer

0/1000

Skriv den första kommentaren