Hoppa till huvudinnehållet
Radar Türkiye
Upptäck evenemang i appen
Öppna
Radar Türkiye

Bartın Evleri, Daraba, Gulluk ve Kuşluk

Radar TürkiyeRadar Türkiye6 Kasım 2026
Inga betyg ännu

Logga in för att gilla och betygsätta

Bartın Evleri, Daraba, Gulluk ve Kuşluk

Bir kentin evleri, o kentin gündelik hayatını sokakta yürüyen herkese okutur. Bartın'da bu okuma, kendine özgü bir sözlükle yapılır. Daraba, gulluk, kuşluk, dışar, içer ve hergil gibi sözcükler, Bartın evlerinin hem dışını hem içini tarif eden yerel terimlerdir. Bu yazı, Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın resmi sayfalarında yer alan sivil mimari bilgilerinden yola çıkarak bu sözlüğü açıyor ve Bartın'da evlere nasıl bakılacağını anlatıyor.

Tanzimat sonrasının izleri

Bartın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün tarihi Bartın evleri sayfası, kentin evlerini Osmanlı döneminin sivil mimari örneklerini sergileyen ve yakın tarihi özetleyen birer tablo olarak tanımlıyor. Sayfaya göre 1839 Tanzimat Fermanı'nın ilanından sonra uygulanan reformlar kent dokusunu da etkiledi. Modernleşme süreci bina yapım yöntemlerinde, plan şemasında, cephe tasarımında ve süslemede batılı düşünceleri yansıtarak sürdü. Bu bilgi, Bartın'daki evlere bakarken akılda tutulacak ilk çerçevedir: Karşınızdaki evler, bir dönüşüm döneminin sivil izleridir.

Aynı kaynak evlerin Art Nouveau ve Barok sanatlarını yansıttığını söylüyor. Bu iki üslubun kesin olarak hangi evde hangi öğeyle görüldüğü sayfada ayrıntılandırılmıyor; dolayısıyla tek tek evler için üslup tayini yapmak doğru olmaz. Siz de yürürken genel bir izlenimle yetinin: cephedeki süsleme, pencere çevreleri ve silmeler üzerinde durun.

Daraba ve bahçe

Bartın evlerinin dış görünümünü anlamak için işe bahçeden başlayın. Kaynaklara göre evler genellikle iki katlıdır ve daraba denilen ağaç çitlerle çevrili bir bahçenin içinde yer alır. Daraba, yani ağaç çit, evle sokak arasında yumuşak bir sınır çizer ve evi sokağa kapalı bir duvarla değil, bahçeyle birlikte okumanızı sağlar. Kültür Portalı'ndaki metin de aynı bilgiyi veriyor.

Bahçede dikkat edilecek bir ayrıntı daha var. Kaynakta her bahçede taştan yapılmış bir kuyunun bulunduğu yazıyor. Bugün her bahçede bu kuyunun duruyor olması gerekmez; zamanla değişiklikler olmuş olabilir. Yine de kuyu, evle bahçenin bir bütün olarak tasarlandığını hatırlatır. Fotoğraf çekecekseniz çitin dışından, bahçedekilerin mahremiyetine saygı göstererek çekin.

Taş ve ahşabın buluşması

Yapı malzemesi konusunda sayfalar net: Katlar ahşap karkastır, zemin katlar taştır. Böylece ev iki malzemenin birleşiminden oluşur. Alt kat taş olduğu için zemine sağlam oturur, üst kat ise ahşabın hafifliğini taşır. Yürürken evin alt ve üst katını ayrı ayrı okuyun. Taş kısmın dokusu ile ahşap kısmın çizgileri arasındaki geçişe bakın. Bu geçiş çoğu zaman evin en anlatıcı yeridir.

Kayrak taşı ve gulluk

Gulluk, Bartın evlerinin en özel sözcüklerinden biridir. Kaynaklara göre gulluk, giriş bölümüne verilen addır. Hem giriş bölümü hem de bahçelerdeki yürüme alanları kayrak taşlarla kaplıdır. Evlere iki kanatlı bir kapıdan, gulluk bölümünden girilir. Bu bölüm aynı zamanda üst katlara geçişi sağlayan bir ara mekandır. Yani gulluk, sokaktan eve girişin eşiğidir ve bir koridordan fazlasını ifade eder: iç ile dış arasında bir geçiş alanı, üst kata çıkışın başlangıcıdır.

Ziyaretçi olarak gulluğun içine girmeniz çoğu zaman mümkün olmayacak, çünkü bu evler konuttur. Ama bir sergi ya da müze olarak açılmış bir yapıda bu bölümü görme şansınız olursa, kayrak taş döşemeye ve kapının biçimine dikkat edin. Kaynaklar gulluk ya da mutfakta hergil dolabı bulunduğunu da yazıyor; bu, bölümün yalnızca bir geçiş değil, aynı zamanda bir kullanım alanı olduğunu gösterir.

Pencereler ve kuşluk

Cephe okumasının en kolay yolu pencerelerdir. Kaynaklara göre geleneksel evler mümkün olduğunca çok pencerelidir. Pencereler özgün giyotin pencerelerdir; yalnızca merdiveni ve cumbaları aydınlatanlar yuvarlak formludur. Bu ayrım, sokaktan bile fark edilebilecek bir ipucudur. Yuvarlak bir pencere gördüğünüzde, arkasında bir merdiven ya da cumba olduğunu düşünebilirsiniz; yine de her evde bu kuralın aynen uygulandığını varsaymayın.

Pencereler arasında yer alan ve kuşluk denilen silmeler tüm yapıyı kuşatır. Kuşluk, evin cephesini yatay çizgilerle böler ve katları görsel olarak birbirine bağlar. Kaynaklar pencerelerin, merdivenlerin ve tavanların birer süsleme öğesi olduğunu da vurguluyor. Yani süsleme, yalnızca cephede değil, evin içinde de sürüyor.

Dışar ve içer

Bartın evlerinin en önemli bölümünü iç mekanlar oluşturur. Evler, bir sofa etrafında yer alan odalardan meydana gelir. Sofaya dışar, odalara ise içer denir. Bu adlandırma, evin iç düzenini çok sade bir biçimde özetler: ortada ortak alan, çevresinde özel odalar vardır. Sözcükler, Bartın ağzının evi nasıl bölümlediğini göstermesi bakımından değerlidir.

Odalarda işlevsel özelliklere göre gömme olarak yapılmış yük dolabı, hamam ve ocak bulunur. Gulluk ya da mutfakta ise hergil dolabı yer alır. Hum içer denilen ocaklı odaları bulunan evlerin ise günümüze ulaşamadığı kaynakta açıkça belirtiliyor. Bu cümle, mimari mirasın kalıcı olmadığını hatırlatır: Anlatılan evlerin bazı özellikleri bugün yalnızca yazılı kaynaklarda kalmıştır. Bu yüzden iç mekana ilişkin ayrıntıları, evlerin bugünkü hali olarak değil, geleneksel düzenin tarifi olarak okumak gerekir.

Sözlük bir bakışta

Yürüyüşe çıkmadan önce aşağıdaki kısa sözlüğü aklınızda tutabilirsiniz.

  • Daraba, evin bahçesini çevreleyen ağaç çittir.
  • Gulluk, kayrak taşla kaplı giriş bölümüdür ve üst katlara geçişi sağlayan ara mekandır.
  • Kuşluk, pencereler arasında yer alıp yapıyı kuşatan silmedir.
  • Dışar, odaların çevresinde sıralandığı sofadır.
  • İçer, sofanın çevresindeki odalardır.
  • Hergil dolabı, gulluk ya da mutfakta bulunan gömme dolaptır.

Bu altı sözcüğü bilmek, bir sokakta gördüklerinizi adlandırmanızı ve kaynaklardaki tarifle karşılaştırmanızı kolaylaştırır.

Bugün nerede ve nasıl bakılır

Evleri yakından görmek için kapalı mekan arıyorsanız Bartın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün müzeler sayfası bir ipucu veriyor. Sayfaya göre Bartın'ın eski belediye başkanlarından birinin doğup yaşadığı tarihi ahşap ev, bugün etnografya müzesi olarak hizmet veriyor. Müzede ev sahibinin eşyalarının yanı sıra Bartınlı ailelerin bağışladığı yaklaşık 700 etnografik eser bulunuyor. Sayfa, yapıyı Bartın'daki geleneksel ahşap evlerin güzel bir örneği olarak anıyor ve birçok ziyaretçinin burayı gezdiğini belirtiyor. Ziyaret günlerini ve saatlerini güncel resmi kaynaklardan kontrol edin.

Bartın Kent Müzesi'nin binası ise sivil mimarinin başka bir örneğidir. Milli Eğitim Bakanlığı'nın okul dışı öğrenme sayfasına göre bina 1885'te iptidai ve rüştiye mektebi olarak yapılmış, 1921'de liseye çevrilmiş, sonra ilkokul olarak kullanılmış ve 1953 ile 2008 arasında belediye hizmet binası olmuştur. Müze 27 Ocak 2018'de ziyarete açılmıştır. İl müdürlüğünün sayfası, müzenin ana başlıkları arasında Bartın'ın mimarisini, ev yaşamını ve mutfak kültürünü sayıyor. Bu nedenle evlerin sokakta gördüğünüz biçimini müzedeki anlatımla birleştirmek faydalıdır. Müzeyi ziyaret etmeden önce çalışma günlerine MEB sayfasından bakın; pazartesi günlerinin kapalı olduğu da orada yazıyor.

Yürüyüş için öneriler

Yürüyüşte şu sırayı deneyin. Önce bir sokağın başında durup evlerin genel silüetine bakın; iki katlı yapılar, çitle çevrili bahçeler ve düzenli pencere dizileri gözünüze çarpacaktır. Sonra tek bir evin cephesine yaklaşın ve zemin kattaki taş ile üst kattaki ahşap karkas arasındaki geçişe bakın. Üçüncü olarak pencerelerin biçimlerini sayın: dikdörtgen giyotin pencerelerin arasında yuvarlak olanlar var mı? Son olarak kuşluk dediğimiz yatay silmeleri izleyin; cepheyi nasıl kuşattıklarını görün.

Mevsim açısından, ağaç çitlerin ve bahçelerin yeşili ilkbahar ve yaz aylarında daha belirgin olur; ahşabın dokusu ise yağışsız ve parlak havalarda daha net seçilir. Bu, genel bir gözlem tavsiyesidir; kaynakta mevsimle ilgili bir kayıt yok. Fotoğraf çekerken çitlerin dışında kalın, kapıları ve pencereleri yakından çekmeyin, evlerde yaşayanların rahatını bozmayın.

Hafızanın evi

Bartın evleri yalnızca eski yapılar değildir; kentin Tanzimat sonrasındaki dönüşümünü, malzeme tercihini ve yaşama biçimini taşır. Daraba çitin ardındaki bahçe, kayrak taş döşeli gulluk, kuşlukla çevrilmiş cephe ve dışar etrafında sıralanan içer odaları, aynı bütünün parçalarıdır. Bu sözcükleri öğrenip yürüyüşe çıktığınızda, sokaklar sizin için bir okuma alanına dönüşür. Resmi kaynaklarda anlatılan her ayrıntının bugün her evde bulunacağını beklemeyin; ama sözcükleri bilmek, gördüğünüz her evi daha derinden anlamanıza yardımcı olacaktır.

Kaynaklar

Kommentarer

0/1000

Skriv den första kommentaren