Ulus İşhanı'ndan Atakule'ye Ankara Modernizmi

Ulus metrosundan çıkınca meydanın güneydoğusundaki alçak bloklar ve arkalarında yükselen prizmatik kule Ulus İşhanı. Emekli Sandığı 10 Ağustos 1952 ile 9 Şubat 1953 arasında hem işhanı hem meydan düzenlemesi için yarışma açtı; birinciliği Orhan Bozkurt, Orhan Bolak ve Gazanfer Beken aldı. İnşaat 1955'te başladı; avlulara bakan alçak bloklar 1960'ta açıldı, yüksek blok 1963'te bitti. Yapı iki avlu çevresinde yedi bloktan oluşur; alüminyum doğramalar, geniş cam yüzeyler ve keskin prizmatik kütleler Türkiye'de uluslararası modernizmin en erken örneklerinden sayılır. Kültür Envanteri, İstanbul Hilton'un yarattığı etkinin Ankara'daki karşılığının bu bina olduğunu yazıyor. 1927 tarihli Zafer Anıtı'yla birlikte Ulus Meydanı'nı gerçekten bir meydana dönüştüren de bu yarışma projesiydi.

Bugün yüksek blok Gençlik ve Spor Müdürlüğü'nde, alçak bloklar çarşı olarak çalışıyor; avlulara girip yürüyün, blokların birbirine nasıl açıldığına ve meydana bakan cephedeki dükkan sırasına bakın. Kuleyi bütünüyle görmek için meydanın karşı kaldırımına geçin. Bulvarın öbür köşesinde 1967 yarışmasıyla Semra ve Orhan Dikel'e verilen, 1981'de tamamlanan 100. Yıl Çarşısı vardı; 2020'de kapatıldı, 2022-23'te yıkıldı. Ulus Meydanı'nı çevreleyen üç modern çarşıdan biri artık yok; Ulus İşhanı bu yüzden yalnızca bir bina değil, meydanın modern katmanının kalan tanığı. Sabah erken gelin, çarşı açılmadan avlular sessizdir ve kütleleri insan kalabalığı olmadan okuyabilirsiniz. Meydanın kuzeydoğusundaki Sümerbank binası ise 1938 tarihli, bir önceki kuşağın taş kaplı diliyle; iki kuşağı tek bakışta karşılaştırın.

Kaynak: Kültür Envanteri; Vikipedi (Ulus İş Hanı, 100. Yıl Çarşısı, Sümerbank Genel Müdürlük Binası).

Sıhhiye'ye metroyla ya da bulvar boyunca yürüyerek inin; Türk Tarih Kurumu, Hacettepe Mahallesi'nde Kızılay Caddesi 1 numarada, bulvarın hemen arkasında. Turgut Cansever ile Ertur Yener tasarıma 1951'de başladı; matbaa binası 1955'te bitti, merkez binanın projesi 1961'de son halini aldı, inşaat 1962'de başlayıp 1966'da tamamlandı ve kurum 1967'de taşındı. Bina 1980'de Ağa Han Mimarlık Ödülü'nün ilk döngüsünde ödül aldı; jüri onu, çağdaş yapı teknolojisiyle geleneksel kavram ve ilkeleri birleştiren bir mimari ifadeye doğru olumlu bir adım olarak tanımladı. Ödül arşivinin anlatımıyla yapının kalbi üç kat yüksekliğinde, tepeden ışık alan bir orta avlu; Osmanlı medreselerinin içe dönük düzenini hatırlatır ve bütün ana işlevler bu avlunun çevresine dizilir. Alüminyum pencereler ahşap kafeslerle birlikte kullanılmış; ışığın denetimiyle avlunun kamusal, çevresindeki odaların kapalı karakteri vurgulanmış. Dışarıda Ankara taşı yapıya kütlesel bir görünüş verir.

Zemin katta konferans salonu ve kitap depoları, üst katlarda kütüphane, okuma salonları ve ofisler var. Kütüphane 1931'de kurumla birlikte kuruldu ve Türk tarihi alanında bir ihtisas kütüphanesi; öğretim üyeleri, lisansüstü ve bağımsız araştırmacılar yararlanabiliyor, lisans öğrencilerinden danışman yazısı isteniyor, ödünç verilmiyor. Araştırmacı değilseniz binayı Kızılay Caddesi'nden ve matbaa ile merkez bina arasındaki kamusal avludan izleyin; ahşap kafeslerin ritmine ve taşın kütlesine bakın. Bina karakterine uymayan müdahalelerden sonra 2014'te tescillendi ve restorasyon gördü. Cansever'in yapısı, bu rotadaki cam ve alüminyum blokların yanında modernizmin başka bir yolunu gösterir: yeni tekniği yerel malzeme ve avlu geleneğiyle buluşturan bir yol.

Kaynak: Aga Khan Award for Architecture; Kültür Envanteri; AYK (TTK Kütüphanesi); GZT; ttk.gov.tr.

Kızılay Meydanı'na varınca bulvarın doğu yakasında, Atatürk Bulvarı 117 numarada yükselen cam blok Emek İşhanı; 2015'ten beri resmi adı Kahramanlar İş Merkezi. Enver Tokay ile İlhan Tayman'ın tasarımı, statik hesapları Yusuf Berdan'ın; Emekli Sandığı için gelir getirici bir mülk olarak yapıldı. Vikipedi yapımı 1959-65 diye verir, Ankara'da İz Bırakan Mimarlar projesi 1958'de başlatır. 24 katlı ve 76 metre; bittiğinde şehrin en yüksek binasıydı ve Türkiye'nin ilk gökdeleni, cam perde cephenin ilk uygulaması kabul edilir. Esin kaynağı açık: New York'taki Lever House ile Birleşmiş Milletler Sekretaryası, yani alçak bir kaide üstünde ince, dikdörtgen bir kule. Kaideyi ve kulenin bulvara bakan dar cephesini Güvenpark tarafından bakınca bütünüyle görürsünüz.

Bina 8 Mart 2006'da özelleştirmeyle satıldı, adı 2015'te değişti; özel mülk olduğu için içine girilmez, cephe kaldırımdan izlenir. İnşaat Mühendisleri Odası'nın kuruluşundan bu yana yapılan elli büyük yapıyı sıraladığı listeye giren yapılardan biri. Tokay'ın Ankara'daki öbür işleri de bu dilin devamıdır: 1955'te Siyasal Bilgiler Fakültesi ek binası, 1958'de Behruz Çinici ve Teoman Doruk'la Devlet Su İşleri genel müdürlük binası. Kızılay'ın 1930'lardaki Jansen planı alçak, bahçeli bir Yenişehir öngörmüştü; Emek İşhanı o meydana ilk düşeyi getirdi ve sonraki bütün yüksek blokların ölçeğini belirledi. Meydanı dolduran trafik ve tabelalar arasında kulenin ne kadar ince ve düzenli durduğuna bakın; en iyi kare, Güvenpark'ın ağaçlarını ön plana alan geniş açıdır.

Kaynak: Ankara'da İz Bırakan Mimarlar; Vikipedi (Kahramanlar İş Merkezi); Wikipedia (Kahramanlar Business Center).

Bulvardan güneye, Bakanlıklar'a doğru yürüyün; Meclis'in tam karşısında, çok açılı kütlesiyle bulvara bakan yüksek blok Büyük Ankara Oteli. Emekli Sandığı'nın yatırımıyla İsviçreli Marc Joseph Saugey ve Yüksel Okan 1960'ta tasarladı, inşaat 1960-66 arasında sürdü; mühendislik S.E.H.E.G. firmasının, yapım Emek İnşaat'ın işiydi. 22 kat ve üç bodrum, 67,66 metre yükseklik, 194 oda; 1966'daki açılışından 1986'ya kadar Ankara'nın tek beş yıldızlı oteli olarak kaldı. Vikipedi onu 1960'lar Türk mimarlığının en önemli örneklerinden ve organik modernizmin ülkedeki belli başlı uygulamalarından biri diye niteliyor. Özgün cephenin karakterini alüminyum güneş kırıcıları veriyordu; ters kiriş sistemi sayesinde saçak altı kirişsiz ve temiz bir görünüş almıştı.

2005'te özelleştirildi ve kapsamlı bir yenilemeden geçti; meslek örgütleri iç mekanın baştan düzenlenmesine ve güneş kırıcıların yerine mavi metal bir cephe sisteminin gelmesine itiraz etti. Yapı 2009'da yeniden açıldı ve bugün otel olarak işletiliyor; bir konaklama tesisi olduğu için dıştan görülür. Kaldırımdan bakarken 1960'ların fotoğraflarını aklınızda tutun: gördüğünüz cephe yenilenmiş hali, ama kütlenin kırık geometrisi ve zemine oturuşu Saugey ile Okan'ın çizgisidir. Bulvarın karşı kaldırımı, Meclis'in traverten cephesiyle otelin cam ve metal cephesini aynı kareye alabileceğiniz tek yer; 1938'de yarışması kazanılan bir yapıyla 1960'ta çizilen bir yapının yan yana durduğu bu köşe, Ankara'da mimarlığın yirmi yılda ne kadar yol aldığını gösterir.

Kaynak: GZT Mimari; Vikipedi (Büyük Ankara Oteli, III. TBMM Binası).

Kızılay'dan Ankaray'la Anadolu (Anıtkabir) istasyonuna geçin; Anıtkabir'e oradan yokuş yukarı yürüyerek varılır. Bu rota için Anıtkabir bir başlangıç noktası: 1941-42'de açılan uluslararası yarışmaya birçok ülkeden 49 proje katıldı, Emin Onat ile Orhan Arda'nın tasarımı seçildi ve birkaç değişiklikten sonra 9 Ekim 1944'te temel atıldı, yapı Ekim 1953'te bitti, 10 Kasım 1953'te açıldı. İkinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın anıtsal özeti sayılır: Anadolu'nun Hitit, Selçuklu ve Osmanlı katmanlarına gönderme yapan, taşla kurulan, simetrik ve ağırbaşlı bir dil. 262 metrelik Aslanlı Yol'un iki yanında Oğuz boylarını temsil eden 24 aslan var; on kule tören alanını çevreler; Şeref Holü'nde sembolik lahit, altındaki sekizgen mezar odasında Atatürk'ün naaşı bulunur. 750 bin metrekarelik alanın 630 bin metrekaresi Barış Parkı.

Rotanın öbür duraklarıyla birlikte okuyunca 1950'lerin ortasında dilin ne kadar hızlı değiştiğini görürsünüz: Anıtkabir'in bittiği 1953'te Ulus İşhanı yarışması sonuçlanmıştı, iki yıl sonra alüminyum ve camla inşaat başladı. Anıtsal taş ile perde cephe arasında yalnızca birkaç yıl var. Aslanlı Yol'u yavaş yürüyün; kesme taşın derzlerine, kulelerin oranlarına ve tören alanının döşemesine bakın, çünkü bu rotada anıtın kendisi ve taş işçiliği önceliklidir. Tören alanına çıkınca arkanıza dönüp şehre bakın; Anıtkabir'in tepeye yerleşimi de tasarımın parçasıdır. Ziyaret saatleri mevsime göre değişiyor; anitkabir.tsk.tr adresinden kontrol edin. Müze bölümü için ayrıca zaman ayırın.

Kaynak: anitkabir.tsk.tr; Vikipedi (Anıtkabir).

Kızılay'dan Çankaya yönüne giden EGO hatlarıyla Çankaya Caddesi'ne çıkın; kule Cinnah ile Çankaya caddelerinin kesiştiği yerde, Botanik Parkı'nın hemen yanında. Ragıp Buluç'un tasarladığı Atakule 1986-89'da yapıldı ve 13 Ekim 1989'da, Ankara'nın başkent oluşunun 66. yıl dönümünde açıldı; adı Ata ile kule sözcüklerinin birleşimi. 125 metrelik kule, Türkiye'nin ikinci, Ankara'nın ilk alışveriş merkezinin üstünde yükseliyordu; tepesinde döner bir platform ve seyir terası vardı, aydınlatma tasarımı Nergiz Arifoğlu'nun. Kısa sürede şehrin silueti oldu; 1980'lerin sonunda Ankara kendi kartpostal imgesini bu kuleyle kurdu. Rota burada bitiyor, çünkü Atakule 1950'den 1990'a uzanan modernleşme çizgisinin son büyük parçası: betonun yüksekliğe dönüştüğü, şehri yukarıdan seyretmenin kamusal bir alışkanlık haline geldiği yıllar.

Çarşı bölümü 2014'ten sonra yıkılıp yeniden yapıldı, kule korundu; yeni kompleks 29 Ekim 2018'de açıldı, Botanik Parkı'na doğru bir teras ve girişte bir meydan kazandı. Bu rota için ilginizi çekmesi gereken kulenin kendisi ve seyir terasıdır: iki cam asansörle çıkılır, terastan Ankara'nın panoramasını ve gün boyu geçtiğiniz bulvar hattını izlersiniz. Gün batımından yarım saat kadar önce çıkın; hem gündüz siluetini hem şehrin lambalarının yandığı anı tek çıkışta görürsünüz. Seyir terasının açılış saatleri ve giriş koşulları için atakule.com.tr'ye bakın. Kuleye bakarken Arkitera'nın 2014'te yıkım başladığında sorduğu soruyu da düşünün: yeni yapı eski kuleyle nasıl konuşacak? Cevabını bugün kaldırımdan görüyorsunuz.

Kaynak: Arkitera; A Tasarım; atakule.com.tr; Vikipedi (Atakule).