Sakarya Cephesinin İzinde Polatlı

Eskişehir yolunun 31. kilometresinde, Alagöz köyünde iki katlı bir çiftlik evi. Sakarya Muharebesi sırasında Batı Cephesi Komutanlığı karargahını buraya kurdu; ev köyden Türkoğlu Ali Ağa'nındı. Mustafa Kemal savaşı üç hafta boyunca bu evden yönetti; 12 Ağustos 1921'de cepheyi denetlerken attan düşüp kaburgası kırılmıştı, bu odalarda kırık kaburgayla çalıştı. Savaştan sonra ev 1965'e kadar ailenin konutu olarak kaldı, mirasçılar o yıl Milli Eğitim Bakanlığı'na devretti; 1967'de Anıtkabir Müze Müdürlüğü'ne geçti ve restore edildi. Üst kat 10 Kasım 1968'de, alt kat 1983'te ziyarete açıldı.

On iki oda var ve hepsi savaş günlerindeki işlevine göre düzenlenmiş: başkumandanlık odası, kurmay heyeti odası, muhabere odası, yaverler odası, zabitan yemek salonu, Atatürk'ün yatak ve yemek odaları, dinlenme odası, giysi odası, kitaplık, hatıra eşya odası ve hizmet eri odası. Sergilenen eşya ve belgeler Atatürk'e ve Batı Cephesi subaylarına ait. Üst kattaki başkumandanlık ve muhabere odalarında durun: yüz kilometrelik bir cephenin bir ovadan değil, bu küçük köy evinin iki odasından yönetildiğini burada anlıyorsunuz.

Pratik: ev küçük, kırk beş dakika yeter; rotanın ilk durağı olduğu için sabah erken gelin. Ziyaret günleri ve saatleri için müzeyi yöneten kurumun güncel duyurusuna bakın. Anıtkabir'i daha önce gezdiyseniz oradaki büyük anlatının en sade halini burada görürsünüz; çocuklara oda oda anlatmak kolay, çünkü her odanın kapısında ne işe yaradığı yazıyor.

Kaynak: Kültür Portalı; Vikipedi, Alagöz Karargah Müzesi; Gordion Vakfı.

Ankara-Eskişehir demiryolu üzerindeki Malıköy istasyonu, Sakarya Muharebesi'nde karargahtan sonra en önemli üstü. Cephe buradan beslendi: mühimmat ve asker trenle geldi, yaralılara ilk tedavi bu istasyonda yapıldı; istasyon aynı anda revir, lojistik merkezi ve askeri uçak pisti olarak çalıştı. Ankara-Eskişehir karayolunun 30. kilometresinde, Organize Sanayi sapağından altı kilometre içeride, Polatlı'ya bağlı bir yerleşim.

İstasyon 2007'de alınan kararla Genelkurmay, Ulaştırma Bakanlığı ve TCDD'nin ortak çalışmasıyla müzeye çevrildi ve 1 Haziran 2008'de açıldı. Avluda 5.713 şehit adına dikilmiş bir anıt ve Atatürk'ün sivil giysili bir heykeli var. Asıl ilgi çekenler rayların üstünde: Sakarya Muharebesi'nde kullanılan 1897 Alman yapımı bir lokomotif TCDD tarafından restore edilmiş, yanında 1909 tarihli yine Alman yapımı bir vagon duruyor. Dönemin uçaklarının aslına uygun iki maketi pistin hikayesini tamamlıyor. Tren ve uçak bölümleri ses efektleriyle geziliyor; istasyon binasının içinde demiryolu malzemeleri ve Kurtuluş Savaşı'na ait görseller sergileniyor.

Burada bir saat ayırın; çocuklu aileler için günün en sevilen durağı bu, çünkü savaşın soyut anlatısı bir lokomotife, bir vagona ve bir uçak maketine dönüşüyor. Müze TCDD'ye bağlı, ziyaret günleri için TCDD'nin müzeler sayfasına bakın. Yolun devamında Polatlı'ya doğru giderken savaşın asıl cephe hattına yaklaştığınızı bilin; Malıköy ile Duatepe arası yarım saati aşan bir sürüş.

Kaynak: Kültür Portalı; Vikipedi, TCDD Malıköy Tren İstasyonu Müzesi.

Polatlı'nın batısında, Çekirdeksiz köyü üzerinden çıkılan Duatepe, Sakarya Muharebesi'nin son savunma hattı üzerindeki tepelerden biri. 10 Eylül 1921'de Başkomutan'ın başlattığı karşı taarruzla düşmandan geri alınan ilk tepe burası; Yunan ordusunun Anadolu'dan çekilişinin başladığı yer olarak anılıyor. Tepede 81 şehit var; adları ve bilgileri anıt duvarlarına pirinç harflerle yazılmış.

Anıt ve heykeller Devlet Sanatçısı heykeltıraş Metin Yurdanur'un. Çalışmalar Ekim 1999'da başladı, tepeye yirmi bin ağaç dikildi, anıt 12 Eylül 2000'de açıldı. Düzenleme beş bölümden oluşuyor: otopark, bağlantı yolu, yürüme yolu, tören alanı ve anıtın kendisi. Heykel grubu savaşın kişilerini bir araya getiriyor: şahlanan atının üstünde Atatürk, yaveriyle dürbünle ovayı izleyen Atatürk, İsmet İnönü, Mareşal Fevzi Çakmak ve Kurtuluş Savaşı'ndaki Türk kadınını temsil eden Halide Edib Adıvar. Bütün, Anadolu halkının Atatürk'ün önderliğinde zafere ve uygarlığa yürüyüşü olarak kurgulanmış.

Buraya gelmenin asıl nedeni yer: tepeden ova görülüyor ve savaşın neden bu sırtlarda geçtiğini haritaya bakmadan anlıyorsunuz; dürbünlü heykel grubu tam da bu bakışı anlatıyor. Yürüme yolu boyunca ağaçlar büyüdü, ama tepe rüzgarlı; ceket alın. Duatepe milli parkın Duatepe-Kartaltepe bölümünde; resmi ziyaret takvimine göre pazartesi kapalı, diğer günler gündüz açık. Tören alanında ve isim duvarının önünde sessiz kalın; eylül ortasındaki yıl dönümü haftasında kalabalık olur, o hafta erken gelin. Kartaltepe'ye buradan birkaç dakikalık sürüş.

Kaynak: Polatlı Kaymakamlığı; EBA Okul Dışı Öğrenme; Vikipedi, Duatepe (tepe).

Polatlı'nın altı kilometre batısında, E-90 karayolunun hemen kıyısındaki Kartaltepe, cephe hattının en görünür noktası. 22 metrelik çelik Mehmetçik heykeli kaidesiyle birlikte kaynaklara göre 32 ile 40 metre arasında yükseliyor; Ağustos 2008'de açıldı, heykeltıraşı Said Rüstem. "Dur Yolcu" adıyla da anılan anıt Sakarya'da düşen 5.713 askere adanmış ve yoldan geçen her araca kendini gösteriyor. Kartaltepe, milli parkın Yunan ilerleyişinin durdurulduğu kilit noktalarından biri.

Anıtın arkasındaki Sakarya Meydan Muharebesi ve Türk Tarihi Tanıtım Merkezi rotanın kapalı mekandaki en uzun durağı. Temeli anıtın açılışıyla aynı günlerde panorama müzesi olarak atılan merkez, gösterim ve sergileme alanları, bilgi ekranları, etkileşimli sergi masaları, ışık ve ses gösterileri, üç boyutlu model ve görsellerin bulunduğu dekor alanları ve video duvarlarıyla savaşı anlatıyor. Kaynaklarda beş katlı olarak geçiyor; içeride bir saat rahat geçer. Çocuklarla geliyorsanız günü bu durağın etrafında kurun; ovadaki siperlerin anlamı burada yerine oturuyor.

Kartaltepe bölümü milli parkın en çok ziyaret edilen parçası; resmi takvime göre pazartesi ve salı kapalı, diğer günler gündüz saatlerinde açık. Güncel saatleri ve varsa ücret bilgisini bölge müdürlüğünün sayfasından kontrol edin. Anıtın çevresi geniş ve düz, yürüyüş az. Duatepe'den buraya araçla birkaç dakika, Şehitler Kaşı'na da kısa bir sürüş; iki anıtı ve merkezi aynı öğleden sonraya sığdırmak mümkün.

Kaynak: Polatlı Kaymakamlığı; Tarım ve Orman 9. Bölge Müdürlüğü; Vikipedi, Mehmetçik Anıtı.

Polatlı'nın hemen dışındaki Şehitler Kaşı tepesinde, Ankara'ya seksen kilometre. Temeli zaferin ellinci yılında, 13 Eylül 1971'de atıldı; 28 Ekim 1973'te ziyarete açıldı. Kültür Envanteri kaydında heykeltıraş olarak Haluk Tezonar geçiyor. Anıt üç parçadan oluşuyor: anıt gövdesi, heykel grubu ve müze. Yürüyüş 915 rakımlı etekten başlayıp 420 basamakla 970 rakımına çıkıyor; yol başlangıçta geniş, yukarı doğru daralıyor. İki yanda 42 çift sütun var; sütunlar savaşın gece ve gündüzlerini, daralan yol ise üstün düşman kuvvetlerine karşı kazanılan zaferi simgeliyor.

Basamakların sonunda zaferin öyküsünü anlatan kabartmalar ve müze var. Müzede Başkomutan Mustafa Kemal, Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak ve Batı Cephesi Komutanı İsmet İnönü'nün büstleri; savaşa katılan tabur komutanından kolordu komutanına kadar subayların adlarının yazılı olduğu sütunlar; Sakarya Muharebesi'ne ait belgeler ve fotoğraflar bulunuyor. Heykel grubu asker, kadın ve çocuk figürleriyle savaşa bütün halkın katıldığını anlatıyor. Polatlı'daki Sakarya Şehitliği ise 1932'de ziyarete açılmıştı; anıt o mezarlıktan kırk yıl sonra, zaferi bir kent ölçeğinde anmak için yapıldı.

420 basamak ciddi bir çıkış; yaşlı ya da küçük çocuklu ziyaretçiler için tepeye araçla ulaşan bir yol olup olmadığını girişte sorun. Yukarıda Polatlı ve ova ayaklarınızın altında. Burası bir şehitlik alanı, sessizlik ve saygı bekleniyor. Polatlı'ya toplu taşımayla gelenler için rotanın tek ulaşılabilir durağı bu; diğer bölümler pazartesi kapalı olduğundan haftanın başka bir gününü seçin.

Kaynak: Kültür Portalı; Tarım ve Orman 9. Bölge Müdürlüğü; Kültür Envanteri; Vikipedi, Sakarya Zaferi Müzesi.

Günü kapatmak için yönü kuzeybatıya, Yassıhüyük köyüne çevirin: Polatlı'dan yirmi dokuz kilometre. Gordion Frigya'nın başkentiydi; höyükteki yerleşim MÖ üçüncü binyıldan Roma dönemine kadar sürüyor ve ova MÖ dokuzuncu yüzyıldan ikinci yüzyıla tarihlenen seksen beşe yakın tümülüsle dolu. En büyüğü Midas Tümülüsü: bugün elli metreyi aşan yüksekliği ve üç yüz metreye yakın çapıyla MÖ 740 dolayında yığılmış. 1957'de Rodney Young'ın ekibi içindeki ahşap mezar odasına ulaştı; kütükten açık tabutta mor ve altın rengi kumaşların üstünde yatan kral, tunç kaplar, tunç fibulalar, tunç takılı deri kemerler ve olağanüstü korunmuş oyma, kakmalı ahşap mobilyalar. Kaplardaki kalıntı analizleri cenaze yemeğinde kuzu ya da keçi yahnisi yenip karışık mayalı bir içecek içildiğini gösterdi. Mezarın Midas'ın babası Gordias'a ait olduğu ve Midas'ın tahta çıkışının ilk anıtsal projesi olduğu düşünülüyor.

Kazılar 1900'lerin başında Körte kardeşlerle başladı; 1950-1973 arasında Pennsylvania Üniversitesi Müzesi Young'ın yönetiminde sürdürdü. Gordion 2023'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi. 1963'te açılan Gordion Müzesi, Eski Tunç Çağı'ndan Roma'ya buluntuları kronolojik düzende sergiliyor; höyük ve tümülüs müzenin yakınında. Uygulamadaki "Trenle Gordion'a" gezi yazısı yeri baştan sona anlatıyor; bu rotada iki saat ayırıp tümülüs, müze ve höyükle yetinin. Ziyaret saatleri için Müzeler Genel Müdürlüğü'nün sayfasına bakın; Ankara'ya dönüş yaklaşık doksan kilometre, karanlığa kalmayın.

Kaynak: Vikipedi, Gordion; Wikipedia, Gordion; Vikipedi, Gordion Müzesi.