Roma Hamamından Karacabey'e Ankara'da Hamam Kültürü

Çankırı Caddesi'nden birkaç basamakla çıkılan plato aslında bir höyük; 1937'de Remzi Oğuz Arık'ın kazısı burada Frig ve Roma katlarını bulmuş. Hamamın kendisini 1937-1943 arasında Türk Tarih Kurumu adına Hamit Zübeyr Koşay'ın başkanlığında ve Necati Dolunay'ın yönetiminde yapılan kazılar ortaya çıkardı; Mahmut Akok mimari kalıntıları değerlendirip rekonstrüksiyon planlarını çizdi. Havuz döşemesinden çıkan sikkelerin en eskisi Caracalla'ya ait olduğu için yapı 212-217 yıllarına tarihleniyor; Asklepios'a adandığı kabul ediliyor ve dünyanın en büyük Roma hamamlarından biri sayılıyor.

Kapalı bölümleri sırayla okuyun: soyunma yeri (apoditerium), yüzme havuzlu soğukluk (frigidarium), ılıklık (tepidarium), sıcaklık (caldarium) ve terleme odası (sudatorium). En çok bakılacak yer zeminin altı. Tuğla ayakların taşıdığı döşemenin altında sıcak hava dolaşıyordu; bu hypocaust düzeni Osmanlı hamamlarında da sürdü ve rotanın sonraki duraklarında aynı fikri göreceksiniz. Yanındaki 95'e 95 metrelik palaestra, yani spor avlusu, bugün açık hava müzesi. 1997-2001 arasında düzenlenen alanda bine yakın eser var: güney ve batı kanatlarında mezar stelleri, kuzeyde yazıtlı bloklar ve mil taşları, doğuda sunaklar, ortada lahitler ve aslan heykelleri.

Suyun Elmadağ eteklerinden taş borularla getirildiğini ve hamamın taşlarının Bizans döneminde kale surlarının onarımında kullanıldığını bilerek gezin; kaledeki devşirme bloklar buradan. Alanda gölge yok, sabah erken gelin. Kapalı gün ve saatler için müzenin resmi sayfasına bakın.

Kaynak: ASKİ, Ankara Hamamları ve Kaplıcaları; TDV İslam Ansiklopedisi, Ankara maddesi; Vikipedi.

Anafartalar Caddesi'nden ayrılan merdivenli yolun solunda, eski ticaret lisesinin yanında duran bu çifte hamamın kitabesi yok; kim yaptırdığını vakfiye söylüyor. Fatih'in ve II. Bayezid'in vezir-i azamlığını yapan İshak Paşa, memleketi İnegöl'deki imaretine gelir olsun diye Ankara'da bir hamam yaptırmak üzere kethüdası Sinan Bey'e 142.500 dirhem ayırmış; Sinan Bey de hamamı İskender Taşı mahallesinde yaptırmış. 1486 tarihli vakfiyenin ekinde paşanın çocukları bunu doğruluyor. 1521-22 tarihli Ankara Evkaf Defteri'nde hamamın yıllık geliri 19.000 akçe, şehrin hamamları arasında en yüksek. 1673'te Ankaralı Şeyhülislam Mehmed Emin Efendi hamamı satın alıp Zincirli Camii'ne vakfetmiş. Bugün mülkiyeti Vakıflar Genel Müdürlüğü'nde ve hala çalışıyor.

Erkekler kısmı kuzeyde, kadınlar kısmı güneyde. Erkekler soyunmalığına kuzeydeki kemerli kapıdan girilir; iki katlı ahşap kabinler sekizgen havuzun çevresini sarar, üstte bağdadi bir kubbe. Ilıklık oval kubbeli; sağda hela, solda tıraşlık. Sıcaklıkta kare göbek taşı, üç yana kubbeli eyvanlar, üç köşede halvet; girişin solundaki halvette derin bir havuz var. Kadınlar kısmının sıcaklığı daha geniş. Girmeyecekseniz bile batı cephesindeki kesme taş kaplamaya ve pencerelerin şaşırtmalı taş örgüsüne bakın.

Buradan Denizciler Caddesi boyunca İtfaiye Meydanı'na inin. Gazi Lisesi'nin karşısındaki Eyne Bey Hamamı şehir merkezinin en eski Osmanlı hamamı: 1405 tarihli vakfiyeye göre I. Murad'ın subaşılarından İne Bey yaptırmış, Melike Hatun yapımına bin eşrefi altın vermiş. Tek hamam, bugün yalnızca erkeklere hizmet veriyor; soyunmalığındaki korint başlıklı devşirme sütunlar dışarıdan görülmez, içeri girmeyecekler için birkaç dakikalık bir cephe molasıdır.

Kaynak: ASKİ, Ankara Hamamları ve Kaplıcaları; Vikipedi; Kültür Envanteri (Eynebey).

Talatpaşa Bulvarı'ndaki bu çifte hamam mahalleye adını veren yapı. Osmanlı belgeleri semti Karaca Bey Hamamı Meydanı ve Hamamarkası Meydanı diye yazıyor; zamanla yalnızca Hamamönü kaldı. İnşa kitabesi yok. 1444 tarihli vakfiyeye göre hamamı, II. Murad'ın Anadolu Beylerbeyi ve Çelebi Mehmed'in damadı Karaca Bey b. Abdullah, aynı yıl Varna Muharebesi'nde ölmeden önce yaptırmış. TDV İslam Ansiklopedisi külliyeyi 1428'e, bazı kaynaklar 1440-41'e tarihliyor; hamam da bu yıllar arasında bitmiş olmalı. Amacı gelir: Karaca Bey hamamı ve yanındaki iki bahçeyi Hacet Tepesi mevkiindeki zaviyeli camisinin, yani İmaret Camii'nin masraflarına vakfetmiş.

Erkekler kısmına güney cephedeki, caddeye açılan kapıdan, kadınlar kısmına batı cephesindeki kapıdan girilir. Soyunmalıkların duvarları kerpiç, çatıları piramidal ve ortası fenerlikli; içeride kenarlarda ahşap soyunma kabinleri, ortada fıskiyeli havuzlar. Yıkanma bölümlerinin duvarı ve zemini mermer; ışık kubbelerdeki daire, çokgen ve yıldız biçimli ışıklıklardan girer. Erkekler sıcaklığı dört eyvanlı klasik planda, ortada sekizgen göbek taşı, kubbeye köşelerdeki mukarnaslarla geçiliyor; özel halvetin kubbe eteği de mukarnaslı. Kadınlar kısmının soyunmalığı daha geniş, sıcaklığı simetrik planlı. Yıkanma kısmı 1979'da, soyunmalık birkaç yıl sonra onarılmış; ansiklopedi 1980'lerin sonundaki ve 2003-2005'teki onarımları da sayıyor. Hamam bugün iki bölümüyle çalışıyor.

İyi bir gezgin burada acele etmez: önce ılıklıkta oturup ısınır, göbek taşında terler, kese için tellağa ya da natıra söyler, sonra soğukluğa dönüp dinlenir. Peştemal ve havlu hamamdan alınır. Saatleri ve kadınlar bölümünün gün düzenini önceden telefonla sorun.

Kaynak: ASKİ, Ankara Hamamları ve Kaplıcaları; TDV İslam Ansiklopedisi, Karaca Bey Camii ve Külliyesi maddesi; Vikipedi.

Hamamın arkasında, Hacet Tepesi mevkiinde, Karaca Bey'in külliyesi durur. Vakıf kayıtlarında Karaca Beğ İmareti diye geçen topluluk cami, imaret, türbe, çeşme, su yolları ve çifte hamamdan oluşuyordu; bugüne cami, türbe, çeşme ve hamam ulaştı. Bu rotada caminin mimarisinden çok külliyenin işleyişine bakın. 1521-22 tarihli Ankara Evkaf Defteri'ne göre vakfın yıllık geliri 26.760 akçe ve bunun içinde hamamın yanı sıra hamama bitişik bir sabunhane, Sultan Meydanı'nda köşk yeri, bahçeler ve mezralar var. Yani aşağıdaki hamamın kirası buradaki imaretin kazanını kaynatıyordu; hamam, hayır kurumunun kasasıydı. Osmanlı şehrinde hamamın niçin bu kadar çok olduğunun cevabı da budur.

Caminin kuzeybatısındaki sekizgen türbede Karaca Bey yatıyor; kapı üstündeki Arapça kitabe 848 (1444) tarihini veriyor. Varna'da ölen bedeni görev yaptığı Ankara'ya getirilmiş. Minarenin renkli çini bezemesine ve sekizgen üst bölümüne dışarıdan bakın; TDV İslam Ansiklopedisi külliyenin mimarı olarak Sinaneddin Ahmed b. Ebu Bekir el-Müşeymeş'i anıyor, onarımların 1938, 1947, 1965, 1989 ve 2003-2005'te yapıldığını yazıyor.

Cami ibadete açık. Namaz vakitlerinde içeri girmeyin ya da kısa tutun, ayakkabınızı çıkarın, omuz ve dizleri örten kıyafet giyin, sessiz olun; türbe caminin parçasıdır, ayrıca ziyaret gerektirmez. Karaca Bey ailesinin Ankara'da Gazi Lisesi ile Eyne Bey Hamamı yakınındaki Köşk Yeri'nde oturduğunu düşünürseniz, biraz önce geçtiğiniz meydanla bu tepe arasındaki bağ tamamlanır.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi, Karaca Bey Camii ve Külliyesi maddesi; ASKİ, Ankara Hamamları ve Kaplıcaları.

Rota adını hamamdan alan mahallede biter. Hamamönü on üçüncü yüzyılda kalenin eteğindeki çarşıların çevresinde kurulmuş, on beş ve on altıncı yüzyıllarda sof dokumacılığıyla zenginleşmiş, on yedinci yüzyılda Celali karışıklığında yıkım görmüş bir yerleşim. Bugün gördüğünüz doku on dokuzuncu yüzyıl sivil mimarisi: yaklaşık üç yüz yapı, sekizi tescilli anıt, yirmi ikisi geleneksel ev örneği. Koruma kararı 1997'de alındı, planlama 1999'da başladı; 2006'da Altındağ Belediyesi İnci ve Dutlu sokaklarından başlayarak sokak sağlıklaştırma yaptı. Ayakta kalan evler onarıldı, harabeler kamulaştırılıp Ankara taşı, ahşap ve tuğlayla yeniden yapıldı; bu yüzden gördüğünüz her cephe eski değil, bir kısmı yeniden inşa. Sanat Sokağı'ndaki yirmi iki ev 2010'dan beri sanatçılara tahsisli; üst katlar atölye, alt katlar galeri.

Hamam sonrası yürüyüş için doğru yer burası. Talatpaşa Bulvarı'ndan girip taş döşeli sokaklara sapın; Karacabey Camii'nin minaresi görüş alanınızda kaldıkça kaybolmazsınız. Mehmet Akif Ersoy'un İstiklal Marşı'nı yazdığı Taceddin Dergahı da mahallenin içinde; vaktiniz varsa müze eve uğrayın. Ramazan akşamları etkinliklerle hareketli, hafta sonları kalabalık; sakin gezmek için hafta içi öğleden sonrayı seçin.

Dönüş kolay: Talatpaşa Bulvarı'ndaki duraklardan Ulus ve Kızılay yönüne EGO otobüsleri geçer, Ulus'a yürümek de mümkün. Günü şöyle kapatın: hamamın kapısından baktığınız meydan, altı yüz yıl önce bir vakfın gelir kaynağı olarak kuruldu ve mahalle hala o hamamın adıyla anılıyor. Ankara'da hamam kültürü bir bina meselesi değil, bir mahalle meselesidir.

Kaynak: Vikipedi, Hamamönü; Türkiye Turizm Ansiklopedisi; Altındağ Belediyesi, Hamamönü Sanat Sokağı.