Rasathaneden Usturlaba İstanbul'da Bilimin İzleri

Yeşilköy, Türk havacılığının doğduğu yer olarak anılır ve Hava Kuvvetleri'nin müzesini buraya taşımasının sebebi de bu. Uçakları koruma fikri 1960'larda ortaya çıktı, ilk havacılık müzesi 1971'de İzmir Cumaovası'nda açıldı; ulaşım zorlukları yüzünden koleksiyon Yeşilköy'deki askeri havaalanının yanına taşındı. İnşaatı 1977'de başlayan bina 1983'te tamamlandı ve müze 16 Ekim 1985'te ziyarete açıldı. Yaklaşık 65 bin metrekarelik alanın 12 bin metrekaresi açık sergi, 2.365 metrekaresi kapalı salon. Açık alanda eğitim ve nakliye uçakları, jetler ve helikopterler sıralanıyor; 1943 yapımı bir C-47 nakliye uçağı ve 1970 yapımı bir Dornier bunlardan yalnızca ikisi.

Kapalı salonda 1900'lerden 1980'lere uzanan uçak maketleri, pervaneli ve jet motorları, madalyalar ve Osmanlı havacılarından bugüne üniformalar var. Sabiha Gökçen ve Vecihi Hürkuş'un uçuş kıyafetleri en çok ilgi gören parçalar arasında; Hürkuş'un tasarımlarına ve Hezarfen Ahmed Çelebi ile Lagari Hasan Çelebi'nin anlatılagelen uçuş denemelerine ayrılmış bölümler de bulunuyor. Bilim rotasının ilk durağı olarak burada özellikle motorlara odaklanın: pistonlu motorla jet motorunu yan yana görmek, havacılığın her şeyden önce bir mühendislik yarışı olduğunu çabuk anlatıyor. Açık alan geniş ve çok yürütüyor, rahat ayakkabı giyin. Ziyaret gün ve saatlerini gitmeden önce Hava Kuvvetleri Komutanlığı'nın müze sayfasından kontrol edin.

Kaynak: Türkiye Turizm Ansiklopedisi; Vikipedi.

Gülhane Parkı'nın içinde, Topkapı Sarayı'nın sur duvarına bitişik eski Has Ahırlar binasındaki müze, bilim tarihçisi Fuat Sezgin'in ömür boyu çalışmasının ürünü. Sezgin, Frankfurt'taki Goethe Üniversitesi'ne bağlı Arap-İslam Bilimler Tarihi Enstitüsü'nde 9. ile 16. yüzyıllar arasında Müslüman bilginlerin tarif ettiği aletleri, dönemin metinlerindeki anlatım ve çizimlerden yola çıkarak model olarak yeniden yaptırmıştı. İstanbul'daki müze Mayıs 2008'de bu koleksiyonun bir benzeriyle açıldı; Frankfurt'taki koleksiyon bugün de enstitünün bünyesinde duruyor. Yani gördüğünüz parçaların çoğu özgün değil, yazma eserlerdeki tariflerden üretilmiş modeller; bazılarının kendi zamanında gerçekten yapılıp yapılmadığı bilinmiyor. Bu bilgi müzeyi değersizleştirmiyor, yalnızca ona doğru gözle bakmanızı sağlıyor.

Salonlar astronomi, saat ve denizcilik, savaş teknolojisi, tıp, fizik, kimya ve optik, matematik ve geometri, mimari ve şehircilik, madencilik ve coğrafya gibi bölümlere ayrılıyor. Rotanın adındaki usturlap burada: astronomi bölümündeki usturlaplara, gök kürelerine ve gözlemevi aletlerine ayrıca zaman ayırın, çünkü bir sonraki durakların hikayesini bunlar hazırlıyor. Müzenin en tanınan parçası Cezeri'nin fil saati modeli; fizik bölümünde yine Cezeri'nin makineler kitabındaki pompa ve makara düzenekleri sergileniyor. Coğrafya bölümündeki haritalar, bilginin Endülüs'ten Hint Okyanusu'na nasıl genişlediğini gösteriyor. Müze her gün açık ve Müzekart geçerli; T1 tramvayının Gülhane durağından park içinden yürüyerek ulaşılıyor.

Kaynak: Muze.gov.tr; Vikipedi.

Beyazıt Meydanı'ndaki İstanbul Üniversitesi merkez yerleşkesinde, tarihi Beyazıt Kulesi'nin hemen yanında kubbeli bir yapı durur: Türkiye'nin ilk modern gözlemevi olarak anılan İstanbul Üniversitesi Gözlemevi. 1933'te üniversitede Fen Fakültesi kurulunca astronomi bölümünün başına getirilen Alman astronom Erwin Finlay-Freundlich bir gözlemevi kurulmasını önerdi. Mimar Arif Hikmet Holtay'ın tasarladığı binanın temeli Aralık 1935'te atıldı ve inşaat yaklaşık altı ayda bitti. Aralık 1935'te sipariş edilen 30 santimetrelik Carl Zeiss Jena astrografı Eylül 1936'da on iki parça halinde geldi, kubbeye yerleştirildi ve gözlemevi aynı yılın sonbaharında çalışmaya başladı.

Şehir merkezinin ışık ve hava kirliliği bugün burada gece gözlemini olanaksız kılıyor; bölüm gece gökyüzü çalışmaları için 2002'de Çanakkale'de bir gözlemevi kurdu. Beyazıt'taki kubbede ise Güneş lekelerini ve kromosferi incelemeye yarayan teleskoplar da var ve bina 2009-2013 arasında özgün mimarisi korunarak güçlendirildi. Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü hafta içi bireysel ve grup ziyaretleri kabul ediyor: planetaryum gösterisi, tarihi kubbe ziyareti ve teleskopla gözlem gibi etkinlikler var, her ayın son cuma akşamı da gözlem gecesi düzenleniyor. Ziyaret için randevu zorunlu; bölümün bilim ve toplum sayfasından iletişim bilgilerini alıp önceden yer ayırtın. Kötü havada teleskoplu gözlem başka bir güne kaydırılıyor. Kubbenin altında durduğunuzda, Takiyüddin'in rasathanesinden üç buçuk yüzyıl sonra bu şehirde yeniden kurulan gözlem geleneğini düşünün.

Kaynak: İstanbul Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü; Vikipedi.

Galata Kulesi bu rotada manzarası için değil, bir bilim sahnesi olduğu için var. Şam'da doğan astronom ve matematikçi Takiyüddin, 1571'de müneccimbaşı olduktan sonra gözlem çalışmalarına Galata Kulesi'nde başladı; TDV İslam Ansiklopedisi'ndeki maddesi bunu açıkça kaydediyor, kulenin resmi tarihçesi de III. Murad döneminde yapının gözlemevi olarak kullanıldığını söylüyor. Takiyüddin 1577'de III. Murad'ın izni, Sadrazam Sokullu Mehmed Paşa ile Hoca Sadeddin Efendi'nin desteğiyle Tophane sırtlarında kendi rasathanesini kurdu. Kendi tasarladığı aletlerle donatılan ve bir kütüphanesi de olan bu yapı, Osmanlı tarihinin tek rasathanesiydi. Ömrü kısa oldu: 22 Ocak 1580'de bir fermanla yıktırıldı ve bugün yerinde görülecek bir kalıntı yok.

Kulenin seyir katına çıktığınızda Tophane yönüne, denize inen yamaçlara bakın; rasathane bu sırtlardaydı. Takiyüddin'in çalışmaları gökyüzüyle sınırlı değildi: ondalık kesirleri pratikte kullandı, trigonometri cetvelleri hazırladı, saniyeyi gösterebilen mekanik saatler tasarladı ve optik üzerine yazdı. Kulenin resmi tarihçesi, IV. Murad döneminde Hezarfen Ahmed Çelebi'nin buradan Üsküdar'a uçuş denemesini de anıyor; sabah gördüğünüz havacılık müzesiyle bağı buradan kurabilirsiniz. Kule 1348'de Cenevizliler tarafından yapıldı, 18. yüzyılda yangın gözetleme kulesi oldu ve bugün Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından müze olarak işletiliyor. Her gün açık ve Müzekart geçerli; kalabalık saatlerde beklemek gerekebildiği için sabah erken ya da akşamüstü gelin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Galata Kulesi resmi sitesi.

Hasköy'deki Rahmi M. Koç Müzesi, 1994'te iş insanı Rahmi Koç'un desteğiyle kurulan ve Türkiye'de sanayi, ulaşım ve iletişim tarihine adanan ilk büyük müze. Binaları da bir sanayi mirası: Lengerhane bölümü, III. Ahmed döneminde Bizans temelleri üzerine yapılmış 18. yüzyıl Osmanlı yapısında; Tersane bölümü ise Şirket-i Hayriye'nin vapur bakımı için 1861'de kurduğu tesiste. Müzenin tamamı yarım günü rahatça doldurur, bu yüzden bu kısa ziyarette bilim rotasına odaklanın.

İşe Lengerhane'den başlayın: burada, Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi'nin araştırmalarında kullanılmış aletler sergileniyor. Kandilli'nin kökü 1868'de kurulan Rasathane-i Amire'ye uzanıyor; rasathane 1911'de Kandilli'ye taşındı ve astronomi, meteoroloji ve yer bilimleri alanında çalıştı. Enstitü bugün yalnızca randevulu okul gruplarını kabul ettiği için bu aletleri en rahat burada, vitrinlerin önünde acele etmeden görebilirsiniz. Aynı bölümde haberleşme cihazları ve basım makineleri de var; bunlar, Takiyüddin'in saatlerinden bugüne uzanan ölçme ve iletme merakının devamı gibi okunuyor. Ardından Tersane bölümündeki bilgisayar tarihi bölümüne uğrayın. Denizcilik, otomobil ve demiryolu salonlarını ise sonraki bir ziyarete bırakabilirsiniz. Müze pazartesi kapalı ve hafta içi hafta sonuna göre daha erken kapanıyor; güncel saatleri resmi sitesinden kontrol edin. Dönüşte Haliç kıyısından Karaköy ya da Eminönü yönüne toplu taşımayla kolayca bağlanırsınız.

Kaynak: Rahmi M. Koç Müzesi; Kandilli Rasathanesi; Vikipedi.