Mimar Vedat ve Mimar Kemaleddin'in İstanbul'u

Rota, Saraçhanebaşı'ndaki Fatih Parkı'nda duran Tayyare Şehitleri Anıtı'yla başlıyor. Anıt, Türk havacılık tarihinde hayatını kaybeden ilk havacılar olarak anılan Fethi, Sadık ve Nuri Beyler için yapıldı. I. Dünya Savaşı'ndan hemen önce iki uçakla İstanbul'dan Kahire'ye uzanan yaklaşık 2.500 kilometrelik bir uçuşa çıkan havacılar yolda hayatlarını kaybetmiş ve Şam'da, Emevi Camii'nde Selahaddin Eyyubi'nin türbesinin yanına defnedilmişti. Mimar Vedat Tek'in tasarladığı anıtın temeli 2 Nisan 1914'te atıldı, yapımı 1916'da tamamlandı. Anıt, o dönem eski Fatih Belediye binasının karşısına dikilmişti; o bina 2010'dan beri bir üniversitenin rektörlük binası olarak kullanılıyor.

Anıtı okumak için etrafında yavaşça dolaşın. Mermer kaidenin üstünde yükselen sütun bilerek kırık bırakılmış; yarım kalan uçuşu simgeliyor. Sütunun tepesinde bronzdan bir defne dalı var. Kaidenin iki yanında, havacılar Kahire'ye ulaşabilselerdi boyunlarına asılacak olan madalyanın büyütülmüş kopyaları duruyor; madalyanın üzerinde bir uçak figürü, Beyazıt Kulesi ve İstanbul tasviri görülüyor. Anıtın yüksekliği yaklaşık 7,5 metre.

Bu küçük durak, günün sonraki duraklarına iyi bir giriş. Vedat Tek bu anıtı yaparken Posta ve Telgraf Nezareti binasını çoktan tamamlamıştı; birazdan Sirkeci'de göreceğiniz o büyük cephe ile buradaki sade kırık sütun aynı mimarın elinden çıktı. Anıttan Laleli'ye, bir sonraki durağa yaklaşık on dakikada yürürsünüz.

Kaynak: Vikipedi.

Laleli'de, Ordu Caddesi üzerinde, 18. yüzyıla ait Laleli Camii'nin yanında duran bu büyük yapı, surlar içindeki ilk toplu konut projesi olarak yapıldı. 1918'de Cibali, Altımermer ve Fatih çevresinde çok geniş bir alanı yakan yangından sonra evsiz kalanların bir kısmına barınak sağlamak için Mimar Kemaleddin'e dört bloktan oluşan bir apartman grubu ısmarlandı. Evkaf Nezareti arsa olarak Laleli Külliyesi'ne ait, 1894 depreminde kısmen yıkılıp 1911'de yanan Koska Medresesi'nin yerini verdi. İnşaat halkın bağışlarıyla 1919'da başladı ve 1922'de bitti. Yapının ilk adı Harikzedegan, yani yangınzedeler apartmanlarıydı.

İngilizce Vikipedi maddesine göre bu apartmanlar İstanbul'da betonarme olarak yapılan ilk modern binalar arasında yer alır. Simetrik ve eş büyüklükte dört kare blok, aralarındaki avlularla bir bütün oluşturur. Toplam 124 dairesi, 25 dükkanı, ortak kullanılan bir çamaşırhanesi ve her daire için kömürlükleri vardı. Tamamlanma imparatorluğun sonuna denk geldiği için yangınzedeler buraya taşınamadı. Cumhuriyet'in ilk yıllarında yapı Türk Tayyare Cemiyeti'ne devredilince Tayyare Apartmanları adını aldı ve 1985'e kadar konut olarak kullanıldı; bugün otel.

Karşı kaldırıma geçip binaya bütün olarak bakın: Kemaleddin'in klasik Osmanlı süsleme dilini, dönemin yeni malzemesi betonarmeyle ve çok daireli bir konut programıyla nasıl buluşturduğu en iyi uzaktan okunur. Otel olduğu için içeri girmek işletmenin iznine bağlı. Buradan Laleli-Üniversite tramvay durağına yürüyüp Sirkeci'ye geçin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi; Wikipedia.

Dördüncü Vakıf Han, Evkaf Nezareti'nin gelir getirmesi için yaptırdığı vakıf hanlarının en tanınanı. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre Kemaleddin, nezaretin yaptırmayı planladığı vakıf hanlarının, cami ve mekteplerin projelerini 1910-1911 arasında hazırladı ve İstanbul'daki beş vakıf hanı 1911-1926 arasında yapıldı. Bu han, I. Abdülhamid'e ait Hamidiye Külliyesi'nin yerine kuruldu. Yapımına 1910'larda başlandı, ama Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı yüzünden ancak 1926'da tamamlanabildi. İşgal yıllarında henüz bitmemiş binayı Fransız askerleri 1920-1923 arasında kışla olarak kullandı.

Hamidiye Caddesi'ne bakan cephe yaklaşık 79 metre uzunluğunda ve 27 metre yüksekliğinde; iki uçta köşe kuleleri yükseliyor. Batı, güney ve doğu cepheleri kesme taş ve mermerle kaplı. Yapı çelik iskelet üzerine kurulu; zemin katta 24 dükkan, üstteki dört katta her katta 37 olmak üzere toplam 148 eşit büyüklükte büro vardı. İki ana merdiven, dönemin yangın kuralına uygun olarak birbirinden 30 metre uzağa yerleştirildi ve asansörlerle desteklendi. Yani cephede klasik Osmanlı süsleme dili, içeride ise modern bir iş hanının programı var.

20. yüzyılın son on yıllarında binada İstanbul Menkul Kıymetler Borsası da bulunuyordu. 2000'de boşaltılan han, restorasyonun ardından 2006'dan beri otel olarak kullanılıyor. Cepheyi en iyi karşı kaldırımdan görürsünüz; köşe kulelerine ve pencereler arasındaki taş işçiliğine bakın, sonra birkaç adım ötedeki Büyük Postane'ye geçin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Kültür Envanteri; Wikipedia.

Büyük Postane, Vedat Tek'in hayatının en önemli projesi sayılan ve Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın ilk örneklerinden olan yapı. Vedat Bey 1905'te Posta ve Telgraf Nezareti mimarlığına getirildi; bina nezaretin binası olarak 1905'te başlayıp 1909'da tamamlandı. Posta işleri 1840'tan itibaren Yeni Cami avlusundan yürütülmüş, 1890'da Eminönü'ndeki Postahane-i Amire binasına, 1909'da da buraya taşınmıştı. Binanın adı 1930'larda Yeni Postane, sonra Büyük Postane oldu. 1927-1936 arasında İstanbul Radyosu da burada yayın yaptı.

Önce dışarıdan bakın. Dört katlı binanın girişi merdivenlerle yükseltilmiş; ön cephenin iki köşesi öne çıkarılıp yükseltilmiş ve kubbeyle örtülmüş. Cephe yontma taş ve mermer, süslemelerde 16. yüzyıl Osmanlı üslubu hakim. Kapının üstündeki çini panoda eski yazıyla Posta Telgraf Nezareti yazar. İki renkli taş işçiliğine, geometrik desenli çinilere, kufi yazılara ve mukarnaslı başlıklara dikkat edin; tuğlaların da Vedat Tek'in özel olarak tasarladığı düşünülüyor.

İçeride ana giriş, üç kat boyunca yükselen dikdörtgen bir orta salona açılır; bu salonun tavanı turuncu ve mavi ağırlıklı camlarla örtülüdür. Giriş katında hala çalışan bir postane var ve binanın bir bölümünde 2000'den beri iletişim tarihini anlatan PTT İstanbul Müzesi yer alıyor. Kültür Envanteri binayı restorasyondaki yapılar arasında gösteriyor; postanenin ve müzenin açık olup olmadığını gitmeden kontrol edin. Çalışan bir kamu binası olduğu için içeride fotoğraf çekmeden önce görevliye sorun.

Kaynak: Vikipedi; Wikipedia; Kültür Envanteri.

Beyoğlu'nda, Tarlabaşı yakasında, adını taşıyan Kamer Hatun Mahallesi'nde duran bu küçük cami, Kemaleddin'in Evkaf başmimarlığı dönemindeki işlerinden. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre Kemaleddin 1909'dan sonra Evkaf Nezareti'nin başmimarı ve yeni kurulan İnşaat ve Tamirat Müdürlüğü'nün başında birçok cami ve mescidin onarımını üstlendi. Vikipedi'ye göre ilk cami 1514'te Yavuz Sultan Selim tarafından süt annesi Kamer Hatun için yaptırılmıştı ve 19. yüzyıla gelindiğinde harap olmuştu. Vakıflar yapıyı Kemaleddin'e yeniden yaptırdı; TDV bu yeniden yapımı 1911'e tarihlendirir. Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nı anlatan kaynaklar Kamer Hatun Camii'ni akımın önemli örnekleri arasında sayar.

Cami 565 metrekarelik bir arsanın yalnızca 223 metrekaresine oturur, yani çevresinde küçük bir avlu kalır. Duvarları kagir, çatısı ahşap taşıyıcı sistem üzerine kurşunla örtülüdür ve tek minaresi mihrabın solunda yükselir. Selatin camilerinden ya da Sirkeci'nin büyük cephelerinden sonra buraya gelmek iyi bir karşılaştırma sunar: aynı mimari dilin küçük bir mahalle camisi ölçeğinde nasıl kullanıldığını görürsünüz.

Cami ibadete açık bir mahalle camisi. Namaz vakitlerinde ziyaretinizi erteleyin, ayakkabılarınızı çıkarın, omuz ve dizleri örten kıyafetle girin, kadınlar başlarını örtsün ve içeride sessiz olun. Tünel meydanından Meşrutiyet Caddesi boyunca yaklaşık on dakika yürüyerek gelirsiniz. Buradan son durak Bebek için Taksim'e çıkıp sahil yolunu izleyen bir otobüse binebilirsiniz.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi.

Rota Boğaz kıyısında, Bebek Koyu'nda, Bebek İskelesi'nin hemen yanında duran camide bitiyor. Resmi adı Hümayun-u Abad Camii olan yapı, daha önce Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın yaptırdığı bir caminin yerine 1913'te Mimar Kemaleddin tarafından kesme taşla inşa edildi. TDV İslam Ansiklopedisi de Bebek Camii'ni Kemaleddin'in eserleri arasında 1913 tarihiyle sayar; aynı yıllarda Bostancı'da Kuloğlu Camii'ni ve Bakırköy'de Amine Hatun Camii'ni de tasarlıyordu, Yeşilköy'deki Mecidiye Camii ise 1909'da bitmişti. Yani Bebek Camii, mimarın İstanbul'un dört bir yanına yayılan cami işlerinden biri. Vikipedi yapıyı neoklasik akım içinde değerlendirir.

Caminin planı küçük ölçekte klasik bir kurguyu izler: kubbe sekizgen bir kasnak üzerine oturur ve yanlardan dört yarım kubbeyle desteklenir. İskeleden ya da sahilden, biraz uzaklaşıp dönerek bakın; kubbe ile yarım kubbelerin kademeli yükselişi bu açıdan en iyi okunur. Günün başında Sirkeci'de gördüğünüz çelik iskeletli iş hanıyla bu küçük Boğaz camisini yan yana düşünün: Kemaleddin aynı mimari dili hem bir iş merkezinde hem bir mahalle camisinde kullandı.

Cami ibadete açık. Namaz vakitlerinde, özellikle cuma öğlesinde ziyaret etmeyin; ayakkabılarınızı çıkarın, omuz ve dizleri örten kıyafet giyin, kadınlar başlarını örtsün ve içeride sessiz olun. Ziyaretten sonra Bebek sahilinde yürüyerek günü Boğaz'a bakarak kapatabilirsiniz; Bebek sahili başka rotalarımızda da yer alıyor.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi.