Maltepe'den Beştepe'ye Cumhuriyet Dönemi Camileri

Ankaray'ın Maltepe istasyonundan çıkın; cami Gazi Mustafa Kemal Bulvarı üzerinde, Anıtkabir'in doğusundaki sırtta durur ve iki minaresi uzaktan görünür. Vikipedi'ye göre temeli 16 Mayıs 1954'te atıldı, 3 Ağustos 1959'da tamamlandı; işi 1950'de kurulan Ankara Maltepe'de Bir Cami Yaptırma Derneği üstlendi, mimarı Recai Akçay, yapı mühendisi Mehmet Varlıer. Akçay'ın adı Bursa Yeşil Türbe onarımı ve Ankara Hukuk Fakültesi binasıyla da anılır. Buradaki mimari soru rotanın çıkış noktasıdır: yapı kesme taştan, tek kubbeli, iki minareli ve klasik Osmanlı camisi gibi görünür; oysa 1950'lerin ikinci yarısında bitirilmiş bir modern camidir. Yani Ankara'nın ilk büyük Cumhuriyet camisi yeni bir dil aramak yerine bilinen silueti seçti.

Bakılacaklar: kare planlı harim, yirmi metreye yirmi metre; çok sayıda vitray pencereden gelen renkli ışık; kubbenin tepesinde Fatiha Suresi; duvarlarda beş metre yüksekliğe kadar Kütahya çinisi; kuzeydeki avluyu örten beş küçük kubbe. Kubbe dıştan otuz metre, minareler ellişer metre ve birer şerefeli. Yer ısıtmalı olması da döneminin yeniliğidir. Avlu ile birlikte yedi bin metrekareyi aşan alan, Kocatepe'nin yanında mütevazı kalır; ölçek farkını bir sonraki durakta göreceksiniz. Dış cepheyi bulvardan, sabah güneşi taşın üstündeyken çekin. Kocatepe'ye buradan yürüyeceksiniz; yön güneydoğu, Kızılay'ın üstündeki tepeye doğru yirmi dakika kadar. Namaz vakti dışında girin, ayakkabınızı çıkarın; cami şehrin işlek ibadet yerlerinden biridir, cuma günleri çevre sokaklar dolar.

Kaynak: Vikipedi, Maltepe Camii; Wikipedia, Maltepe Mosque; EBA Okul Dışı Öğrenme Ortamları.

Kocatepe, Kızılay'ın üstündeki tepede; şehrin neredeyse her yerinden görünür. Hikayesi Cumhuriyet cami mimarisinin tartışmasını özetler. 1944'teki ilk yarışma sonuç vermedi. 1957 yarışmasını Vedat Dalokay ile Nejat Tekelioğlu'nun projesi kazandı: elli metreye elli metrelik, elli metre yüksekliğinde betonarme kabuk bir kubbe. 1960'ların başında temel atıldı, sonra durdu. Vikipedi'nin aktardığına göre kabuk yapımında yeterli deneyim yoktu, ODTÜ'deki model deneyleri küçük kalıp hatalarının bile risk taşıdığını gösterdi, kabuk uzmanı Prof. Zerna uyardı; dernek de sonunda geleneksel bir tasarımı tercih etti. Dalokay'ın fikri 1970'te kazandığı yarışmayla İslamabad'daki Faysal Camii'nde uygulandı. 1967'de dernek işi doğrudan Hüsrev Tayla ile Fatin Uluengin'e verdi; temel 30 Ekim 1967'de atıldı, Uluengin 1975'te ayrılınca Tayla tek başına yürüttü, kaba inşaat 1981'de bitti, cami 28 Ağustos 1987'de açıldı.

Plan klasik Osmanlı şeması: dört fil ayağına oturan merkezi kubbe ve dört yarım kubbe; TDV'ye göre harim 56,30 metreye 56,30 metre kare, iç yükseklik 44,85 metre; dört minare 88 metre ve üçer şerefeli; avlu 57'ye 38 metre, yirmi altı kubbeli. Taşıyıcı betonarme, kaplama traverten, suni taş ve mermer. Hatlar Hamit Aytaç, Mahmut Öncü ve Emin Barın'ın; çiniler Kütahya işi. Eleştiri iki yönden geldi: Dalokay projesi fazla modern, uygulanan proje Sinan taklidi bulundu. İçeri girince kubbe altında durup Selimiye ve Şehzade ile karşılaştırın; sonra dışarı çıkıp aynı silueti 1959'un Maltepe'siyle kıyaslayın. Cuma öğlesi burası dolup taşar; ayakkabı ve kıyafet kuralı aynı. Sonraki durak için Kızılay'a inip M2 metrosuna binin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi, Kocatepe Camii; Vikipedi, Kocatepe Camii, Vedat Dalokay, Hüsrev Tayla.

Kızılay'dan M2 metrosuna binin, Bilkent'te inin; Vikipedi'ye göre istasyonun çevresinde Diyanet İşleri Başkanlığı ve cami vardır, çıkışta karşınıza gelir. Adı, Kocatepe'nin ilk yarışmasını 1944'te düzenleyen Diyanet İşleri Başkanı Ahmet Hamdi Akseki'nindir; iki durak arasındaki bağ bu. Mimarı Salim Alp. Temel 19 Kasım 2008'de atıldı, cami 19 Nisan 2013 Cuma günü açıldı. Diyanet'in verdiği sayılar büyük: 80 bin metrekare kapalı alan, 20.618 metrekare avlu, 11.087 metrekare peyzaj; içeride 5 bin kişi. Kubbe dört fil ayağına oturur; Diyanet çapını 33 metre verir, İngilizce Vikipedi 30. Dört minare 66 metre ve sekiz kollu yıldız kesitli.

Mimari dil burada Osmanlı'dan çok Selçuklu'ya bakar: Diyanet'in tanımıyla tasarım Anadolu Selçuklu mimarisine dayanır, sekiz ve on kollu Selçuklu yıldızları yapının pek çok yerinde tekrar eder. Avize yok; ışık başka türlü çözülmüş, kubbenin altında durunca fark edersiniz. Hatlar Hüseyin Kutlu'nun; minber ve kürsü sedef kakmalı. 2025'te Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi'nde yayımlanan bir değerlendirme yapıyı çağdaş cami mimarisinde eklektizm örneği olarak inceler: ferah ve aydınlık bir mekan kurduğunu, ama gelenek ile modern arasında güçlü bir sentez üretemediğini yazar. Siz kendi kararınızı verin: Kocatepe'nin kubbe düzeninden sonra bu yıldız kesitli minareler ve geniş avlu nasıl okunuyor. Diyanet yerleşkesinin yanındadır ama cami halka açıktır; avlu ve peyzaj geniş, öğle güneşi sert, gölge azdır. Namaz vaktinde bekleyin, ayakkabınızı çıkarın. Dönüşte aynı istasyondan M2 ile Söğütözü'ne gidin.

Kaynak: Diyanet İşleri Başkanlığı; Vikipedi, Ahmet Hamdi Akseki Camii; Vikipedi, Bilkent (Ankara Metrosu); Soy ve Karademir 2025 (DergiPark).

M2 ile Söğütözü'ne dönüp Beştepe'ye geçin; cami Cumhurbaşkanlığı Külliyesi'nin içinde, Yenimahalle'de, adresi Beştepe Mahallesi Papatya Sokak. Cumhurbaşkanlığı'nın haberine göre 3 Temmuz 2015'te ibadete açıldı ve külliyenin halka açık mekanlarından biri. Yüklenici firma sayfalarında proje mimarları Şefik Birkiye ve Selim Dalaman (Vizzion Architects) ile Can Gökoğuz (NNC Mimarlık) olarak geçer; Birkiye külliyenin de baş mimarıdır. Resmi tanım: modern mimari ile Osmanlı mimarisinin sentezi.

Sayılar: 5.177 metrekare oturum alanı; bir ana kubbe ve dört yarım kubbe; dört minare, her biri iki şerefeli ve 60 metre civarında (Külliye maddesi 59,30 metre der); bodrum, ibadet katı ve mahfil olmak üzere üç kat; aynı anda 3 bin kişi. İki asansör ibadet ve abdest alanlarına iner; engelli erişimi baştan düşünülmüş. Giriş taçkapısı mermer kaplı, metal bezemeli; duvarlardaki hatlar Hüseyin Kutlu'nun, tezyinat Semih İrteş'in imzasını taşır; yazılar adalet ve doğruluk üzerine ayetlerden seçilmiş. Mimari okuma için kubbe düzenine bakın: dört yarım kubbeli merkezi şema Kocatepe ile aynı aileden, ama kütle ve cephe dili daha yalın; Akseki'nin Selçuklu yıldızlarından sonra burası yeniden Osmanlı şemasına döner. Resmi kaynak halka açık diyor; yine de bu bir devlet yerleşkesidir, kimliğinizi yanınızda bulundurun ve fotoğrafı camiyle sınırlı tutun. Namaz saatinde cemaate yer verin, ayakkabınızı çıkarın. Buradan Söğütözü'ne dönüp M2 ile Kızılay'a, M1 ile Ulus'a geçeceksiniz.

Kaynak: T.C. Cumhurbaşkanlığı; Vikipedi, Beştepe Millet Camii ve Cumhurbaşkanlığı Külliyesi; Zeve proje sayfası; Milliyet.

M2 ile Kızılay'a, M1 ile Ulus'a gelin. Melike Hatun Camii Ulus'ta, Gençlik Parkı'nın doğusunda, eski Hergelen Meydanı'ndadır; Atatürk Bulvarı'ndan bakınca dört minaresiyle Ulus siluetinin yeni parçası. Mimarı Hilmi Şenalp (Hassa Mimarlık); yapım dört yıl sürdü, 2013-2017, cami 27 Eylül 2017'de ibadete açıldı. Adı 14. yüzyılda Ankara'da yaşamış ve şehrin sosyal ve dini hayatına katkı yapmış bir hayırsever kadına, Melike Hatun'a atfen verildi.

Sayılar: 7 bin kişilik ibadet alanı; kubbe çapı 27 metre, yüksekliği Türkçe kaynaklarda 43, İngilizce Vikipedi'de 47 metre; dört minare 72 metre ve üçer şerefeli. Üslup İngilizce Vikipedi'nin tanımıyla klasik Osmanlı tipi; Türkçe kaynaklar Osmanlı, Selçuklu ve modern cami mimarisinin bir arada kullanıldığını yazar. Giriş kapılarındaki kitabelerde altın varak, sedef ve fildişi işleme var. Mimari okuma için bu rotanın ilk durağını hatırlayın: Maltepe 1959'da Osmanlı siluetini seçmişti, altmış yıl sonra Melike Hatun aynı seçimi çok daha büyük ölçekte ve tam klasik şemayla yineler. Yani Kocatepe'de kaybeden modern taraf, Akseki'deki Selçuklu denemesi dışında, Ankara'nın büyük camilerinde bir daha kazanmadı. Bunu bir hüküm değil bir gözlem olarak yanınıza alın. Akşam minareler aydınlatılır; Gençlik Parkı'ndan iyi görünür. İçeride sessizlik, kapıda ayakkabı; cuma öğlesi Ulus'un bütün camileri gibi burası da dolar. Son durak Hacı Bayram'a yürüyüş on dakikadan az.

Kaynak: Vikipedi, Melike Hatun Camii; Wikipedia, Melike Hatun Mosque; EBA Okul Dışı Öğrenme Ortamları; Hassa Mimarlık proje sayfası.

Melike Hatun'dan Hacı Bayram Meydanı'na yürüyüş on dakikadan az. Rotayı burada bitirmenin nedeni basit: bugün gördüğünüz beş yeni caminin her biri ölçek, kubbe ve minareyle konuşurken, şehrin en tanınmış tarihi camisi 15. yüzyılın tuğla ve kerpiç duvarlı, ahşap tavanlı mahalle ölçeğinde bir yapıdır. TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre cami Hicri 831'de (1427-28), bazı kaynaklara göre 1425'te yapıldı; 1714'te III. Ahmed döneminde tekkenin postnişini Şeyh Mehmed Baba yeniletti, bugünkü hali 17. yüzyıl sonu ile 18. yüzyıl başı Ankara camilerinin karakterindedir. Harim dikdörtgen, 20,25 metreye 13,45 metre; kuzeyde kapalı son cemaat yeri ve üst mahfiller. Doğu duvarı Roma dönemi Augustus Tapınağı'na yaslanır; güneyde Hacı Bayram-ı Veli'nin 1429 tarihli kubbeli türbesi camiye bitişiktir ve caminin parçası olarak ziyaret edilir.

İçeride ahşap tavan ve zengin kalem işleri, tavana kadar yükselen alçı mihrap, ajur korkuluklu ahşap minber ve müezzin mahfilinin altında 18. yüzyıl Kütahya çinileri. 2010-2011'deki büyük onarımda kuzeydeki ek ibadet mekanı yıkılıp yeniden yapıldı; cami 14 Şubat 2011'de yeniden açıldı. Günün karşılaştırması burada tamamlanır: Kocatepe'nin 88 metrelik minaresinin yanında bu iki şerefeli tek minare, Ankara'nın cami geleneğinin nereden geldiğini gösterir. Ziyaret adabı burada daha da önemli: meydan ve cami her gün kalabalıktır, türbe girişinde sıra olur; sessiz olun, ayakkabıları kapıda çıkarın, ibadet edenleri çekmeyin, cuma öğlesinde hiç girmeyin. Ulus metro istasyonu meydandan on dakika.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi, Hacı Bayram-ı Veli Külliyesi; Ankara Valiliği, Ankara Vakıf Eserleri; Kültür Portalı; Vikipedi.