Kumkapı'dan Yedikule'ye Marmara Kıyısında Surlar ve Bostanlar

Kumkapı, Marmara surlarındaki kapılardan birinin adını taşır; Vikipedi'ye göre Yedikule'den Ahırkapı'ya doğru ilerlerken kıyıdaki beşinci kent kapısıdır. Bizans'taki adı Kontoskalion, yani küçük iskeleydi. Eremya Çelebi üzerine yazılan makale, buradaki limanın 1263'te VIII. Mikhail Palaiologos döneminde yeniden inşa edildiğini ve Kumkapı'nın şehrin nüfusça en yoğun yerlerinden biri olduğunu aktarır. Fetihten sonra da semt kıyıya yakın, kalabalık bir mahalle olarak kaldı; TDV İslam Ansiklopedisi, Fatih Sultan Mehmed'in veziri Karamani Mehmed Paşa'nın Kumkapı'daki camisinin 1465'te yapıldığını kaydeder.

Vikipedi semti İstanbul'un balıkçılarıyla ünlü semtleri arasında sayar ve Kumkapı bugün de bu kimliğini koruyor. Sahil yolunun kenarındaki Kumkapı Balıkçılar Çarşısı, Avrasya Tüneli inşaat sahasında kalınca İBB tarafından yeniden yapıldı. Belediyenin açılış haberine göre yenilemede dükkan sayısı değiştirilmedi ve 25 balıkçı esnafı eski düzeniyle yerleştirildi. Balık sezonu eylülden mayısa kadar sürse de çarşı, olta balıkçılığı sayesinde yıl boyu açık. Yanındaki toptan balık hali ise Büyükçekmece'deki Gürpınar'a taşındı.

Sabah erken gelip tezgahlarda günün balığına bakın, satıcılara hangi balığın mevsimi olduğunu sorun; iyi bir gezgin burada fiyat değil mevsim sorar. Çalışan insanların fotoğrafını çekmeden önce izin istemek iyi bir alışkanlık. Çarşıdan sonra sahil yolunu batıya doğru izleyin. Yol surların önünden geçer ve yürüdükçe yer yer kule ve duvar parçaları görürsünüz. Samatya'ya kadar yaklaşık üç kilometre yürüyeceksiniz.

Kaynak: Vikipedi; Yalova Sosyal Bilimler Dergisi (Kazancıoğlu); TDV İslam Ansiklopedisi; İBB Tarım ve Su Ürünleri Müdürlüğü.

Samatya'nın adı, Yunanca kumlu anlamına gelen Psamathion sözcüğünden türer; Vikipedi semtin bu adı geçmişte bol bulunan kumlu topraklarından almış olabileceğini yazar. Kıyıdaki Samatya Kapısı'nın bir de iskelesi vardı. 17. yüzyıl kaynaklarını inceleyen makaleye göre kapının çevresinde bahçeli evler bulunuyordu ve burası şehrin ana yollarından biri üzerindeydi. Semt uzun yüzyıllar boyunca farklı toplulukların birlikte yaşadığı bir mahalle oldu; yakın zamanlara kadar Ermeni kökenli İstanbullular da burada yoğun olarak yaşıyordu.

Bugün Samatya'nın kalbi, tren hattının hemen arkasındaki tarihi çarşı ve meydan. Balıkçı dükkanları semtin en belirgin yüzü; semt tarihi dokusunu büyük ölçüde koruduğu için dizi ve film çekimlerinin de sevilen yerlerinden. İkinci Bahar dizisi ve Nuri Bilge Ceylan'ın Üç Maymun filmi burada çekildi. Meydan her yıl Şehristanbul Derneği'nin düzenlediği İstanbul Balık Festivali'ne ev sahipliği yapıyor; festival günlerinde pişirilmiş balık halka dağıtılıyor ve çeşitli etkinlikler düzenleniyor.

Burada acele etmeyin. Kumkapı'dan gelen uzun sahil yürüyüşünden sonra meydanda bir çay molası verin, çarşının dükkanlarına ve ara sokaklara bakın. Semtin sakin bir hafta içi sabahı ile festival gününün kalabalığı arasında büyük fark var; hangisini istediğinize göre gününüzü seçin. Meydandan sonra kuzeye, Koca Mustafa Paşa Camii'ne doğru yürüyün. Cami meydandan birkaç yüz metre uzakta ve yol hafifçe yokuş yukarı çıkıyor.

Kaynak: Vikipedi; Yalova Sosyal Bilimler Dergisi (Kazancıoğlu).

Koca Mustafa Paşa Camii, semtine adını veren külliyenin merkezidir ve halk arasında Sümbül Efendi Camii diye de anılır; avluda Sümbül Efendi'nin türbesi bulunur. Yapı Bizans döneminden kalır ve II. Bayezid'in sadrazamı Koca Mustafa Paşa tarafından 1486'da camiye dönüştürülmüştür. Son cemaat yerine açılan kapılardan birinin üstündeki Arapça kitabe 891 (1486) tarihini, diğerindeki kitabe II. Bayezid'in adını verir.

TDV İslam Ansiklopedisi'ndeki madde, dönüşümün mimari açıdan neden dikkat çekici olduğunu anlatır. Osmanlı mimarı mihrabı kıbleye yöneltmek için binayı eğri bir plana zorlamamış, eskisine dik yeni bir eksen kurarak yapıyı kuzey-güney doğrultusunda enine bir camiye çevirmiş. Yan dehlizlerin üzerine pencereli iki yarım kubbe kurulmuş, duvarlar dışarıdan taş bir kılıfla sarılmış, kuzeye altı sütuna dayanan beş kubbeli bir son cemaat yeri eklenmiş. Madde, Bayezid Camii'nden önce yapıldığı için bu plan tipinin öncüsü sayılabileceğini de belirtir.

Avluda üç şeye bakın. Minarenin sekiz cepheli kürsüsü, burmalı sütuncuklar ve nişlerle TDV'ye göre İstanbul'da bu derece zarif bezenmiş başka bir örneği olmayan bir süslemeye sahip. Avlunun ortasında 1737'de Darüssaade Ağası Beşir Ağa'nın diktirdiği sütun biçimli çeşme duruyor. Çevredeki hazirede ünlü hattat Hafız Osman'ın da mezarı var. Yahya Kemal'in adını bu semtten alan şiiri de bu mahalleyi anlatır.

Cami ibadete açık. Namaz vakitlerinde ziyaretinizi erteleyin, ayakkabılarınızı çıkarın, omuz ve dizleri örten kıyafetle girin, kadınlar başlarını örtsün ve içeride sessiz olun.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Vikipedi.

Kara surlarının çevresindeki bostanlar İstanbul'un en eski kentsel tarım alanları arasında. Fatih Belediyesi Yedikule Bostanları'nı yüzyıllardır şehrin üretim kültürünün ve kent hafızasının önemli bir parçası olarak tanımlıyor. 18. yüzyıl kayıtlarını inceleyen bir DergiPark makalesine göre 1733'te Yedikule'den Ayvansaray'a kadar surlar boyunca 77 bostan vardı. Sahipleri arasında esnafın yanı sıra devletin üst düzey görevlileri de bulunuyordu ve makale bu bostanları şehrin iaşesinde önemli bir gelir kaynağı olarak değerlendiriyor.

Bostanların bugün en tanınan ürünü Yedikule marulu. Belediyenin anlatımıyla yumuşak ve yağlı yapraklarıyla bilinen bu marul fideyle yetiştirilir, serin ve nemli havayı sever, özellikle hasattan önceki iki haftada bol su ister. Fatih Belediyesi, bostanların tarihi kimliğini koruyarak geleceğe taşımayı hedefleyen bir proje üzerinde akademisyenler, Yedikule Bostancıları Derneği ve bostancılarla birlikte çalışıyor.

Burada gezinin kuralı basit: bostanlar birilerinin geçim kaynağı olan tarım alanlarıdır. İzin almadan tarhların arasına girmeyin, sokaklardan ve surların çevresindeki yollardan bakın. Belediyenin Yedikule Mahallesi'nde, Hacı Evhaddin Caddesi üzerinde bir Yedikule Bahçe'si var; burada çocuklarla marul hasadı gibi etkinlikler düzenleniyor ve bahçe haftanın belirli günlerinde açık. Açık olduğu günleri belediyenin sitesinden kontrol edin. Bu kesim, UNESCO'nun 1985'te Dünya Mirası Listesi'ne aldığı İstanbul'un Tarihi Alanları içindeki Kara Surları Koruma Alanı'nda kalıyor; surlarla bostanları birlikte görmek, şehrin savunma hattının yüzyıllar boyunca aynı zamanda bir tarla kenarı olarak yaşadığını anlamanın en kolay yolu.

Kaynak: Fatih Belediyesi; Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi (Sönmez).

İmrahor İlyas Bey Camii, TDV İslam Ansiklopedisi'ne göre şehrin hala ayakta duran en eski dini yapısı. 454'te doğu konsülü olan Studios tarafından, muhtemelen 460'lara doğru yaptırıldı; Vakıflar yetkilileri de onu Ayasofya'dan yaklaşık yüz yıl eski olarak anıyor. II. Bayezid döneminde (1481-1512) padişahın mirahuru, yani saray ahırlarının başı olan İlyas Bey tarafından camiye dönüştürüldü ve onun adıyla anıldı. Camiyle birlikte bir zaviye de kuruldu; TDV, Türk döneminde burasının ünlü hattatların yetiştiği bir merkez olduğunu yazar.

Yapının talihi 18. yüzyılın sonunda kötüleşti. 1782 yangınında ağır hasar gördü, 1804 ve 1821'de onarıldı, 1894 depreminde zarar gördü ve çürüyen ahşap çatısı 1908 kışında karın ağırlığıyla çöktü. O tarihten sonra yaklaşık yüz yıl üstü açık kaldı. Yapı 2012'de Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne devredildi, onarım projeleri 2019'da onaylandı ve 2023'te başlayan çalışmalar kapsamında geçici bir uzay kafes çatıyla örtüldü. Vakıflar, onarım tamamlandığında caminin ibadete açılmasını hedefliyor.

Bina uzunlamasına üç nefli bir planla yapılmış; yeşil breş taşından sütun dizilerinden kuzeydeki kısmen ayakta. TDV'ye göre mermer başlıklar, pencere kemerleri ve silmeler 5. yüzyıl taş işçiliğinin güzel örnekleri, çünkü hiçbiri devşirme değil, hepsi bu yapı için yontulmuş. Şantiye sürdüğü için içeri girilemeyebilir; dış duvarlardan, doğudaki çıkıntıdan ve gövdesi ayakta kalan minareden yapının ölçeğini okuyun. Gitmeden önce güncel durumu kontrol edin.

Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi; Diyanet Haber; Vikipedi.

Narlıkapı, Marmara surlarının kara surlarına en yakın kapısıdır; Yedikule'den sonra kıyı boyunca uzanan surların ilk kapısı. 17. yüzyılda İstanbul'u anlatan Eremya Çelebi, adını bir zamanlar çevresinde bulunan nar ağaçlarına bağlar. Eremya Çelebi'nin anlattıklarını inceleyen makale, kapının Osmanlı döneminde Bab-ı Atik, yani eski kapı adıyla da anıldığını ve yanındaki kulenin kitabesine göre Bizans İmparatoru Manuel Komnenos (1143-1180) döneminde yapıldığını aktarır. Aynı makale, Marmara kıyısındaki kapıların tek tek sayıldığı dizide Narlıkapı'yı yedinci ve son kapı olarak verir; Eremya Çelebi ise şehrin kapılarını anlatmaya tam da buradan başlar.

Kapı eski Yedikule tren istasyonunun arkasında kalır. Vikipedi'ye göre çevresindeki temizlik çalışmalarında üzeri yazılı mermer bloklar bulundu ve bunlar kapının önündeki yeşil alanda görülebiliyor. Koç Üniversitesi'nin İstanbul surlarını belgeleyen projesi ise kapının deniz ve şehir cephelerine yakından erişilemediğini not ediyor. Yani burada kapının içinden geçmekten çok, onu çevresindeki sokaklardan ve kıyı tarafından görmeye geleceksiniz.

Kısa bir durak, ama rotanın mantığını toparlamak için iyi bir yer. Sabah Kumkapı'da başladığınız deniz surları burada biter; birkaç yüz metre batıda kara surları başlar. Kumkapı'dan beri geçtiğiniz her kapının bir iskeleye ya da limana açıldığını, kıyı semtlerinin bu kapıların çevresinde büyüdüğünü düşünün. Buradan kıyıya paralel yürüyerek Yedikule Hisarı'na geçin; hisarın kapısına birkaç dakikalık bir yol kalır.

Kaynak: Yalova Sosyal Bilimler Dergisi (Kazancıoğlu); Koç Üniversitesi İstanbul Surları projesi; Vikipedi.

Yedikule Hisarı, kara surlarının Marmara'ya dayandığı köşede durur. Fatih Sultan Mehmed'in emriyle 1457-1458 civarında yapılan hisar, Roma imparatorları I. ve II. Theodosius dönemine ait zafer kapısı Altınkapı'nın iki kulesini de içine alan sur kesimine üç Osmanlı kulesi eklenerek kapatıldı ve yedi kuleli bir iç kaleye dönüştü. İlk görevi devletin hazinesini korumaktı; kulelerde değerli eşya, belgeler, cephane ve külçeler saklanıyordu. Sonra hisar bir devlet zindanı olarak ün kazandı. Genç padişah II. Osman 1622'de yeniçeriler tarafından burada öldürüldü. Yapı 1895'te müzeye dönüştürüldü.

Bugün hisarı Fatih Belediyesi işletiyor ve restorasyon çalışmalarını yürütüyor. Belediyenin sayfasına göre hisar pazartesi günleri kapalı. Belediye gündüz saatlerinde rehberli turlar da düzenliyor; turlarda hisarın inşa süreci, surlar, kapılar ve zindanlar anlatılıyor. Hisarın avlusundaki açık hava tiyatrosu kültür etkinliklerine ve konserlere sahne oluyor. Belediye ayrıca hisara çıkan Hacı Piri Sokak ve İmrahor İlyas Bey Caddesi üzerindeki tescilli ahşap evlerde bakım ve onarım yürütüyor; hisara giderken bu sokaklardan geçmeyi deneyin.

İçeri girdiğinizde önce Altınkapı'nın kulelerini bulun ve Roma'nın zafer kapısıyla Osmanlı'nın hazine kalesinin nasıl tek bir yapıda birleştiğini görün. Sonra surlara çıkan yollardan birini seçin; belediyenin rehberli tur duyurusu, yüksek noktalardan şehrin ve denizin geniş bir panorama halinde görüldüğünü anlatır. Surlara çıkarken dikkatli olun, özellikle çocuklarla. Günü burada bitirdikten sonra Kazlıçeşme Marmaray istasyonuna yürüyerek şehir merkezine dönebilirsiniz.

Kaynak: Fatih Belediyesi; Wikipedia.