Krippel'den Hanak'a Cumhuriyet'in Anıt Heykelleri

Rotaya Ulus Meydanı'ndaki Zafer Anıtı'yla başlayın; Cumhuriyet'in Ankara'daki ilk büyük anıt projesi bu. 1925'te açılan uluslararası yarışmayı Viyanalı heykeltıraş Heinrich Krippel kazandı; para halktan toplanan bağışlarla sağlandı ve anıt 24 Kasım 1927'de TBMM Başkanı Kazım Bey'in kurdeleyi kesmesiyle açıldı. Krippel o sırada Türkiye'de aranan bir isimdi; 1926'da İstanbul Sarayburnu'ndaki ve Konya'daki Atatürk heykellerini yapmıştı, sonra Samsun ve Afyon'a devam edecekti.

Kompozisyon dört bronz figürden oluşuyor. Ortada Sakarya adlı atının üstünde Atatürk; kaidenin iki yanında iki Mehmetçik, biri savaşa çağırır, öteki cepheyi gözler; arka tarafta sırtında top mermisi taşıyan bir Türk kadını, cephe gerisinin emeğini temsil ediyor. Bronzlar Viyana'da döküldü; kaide andezit ve mermer.

Asıl vakti kaideye ayırın. Ön yüzde dört güneş motifi ve 1919 tarihli bir söz var; arka yüzde çökmüş bir çınar ile filizlenen hayat ağacı, eski düzenden yeniye geçişin resmi. Sağ yüzde Sakarya ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi sahneleri, sol yüzde zafer geçidi ve cephane çeken kadınlar işlenmiş. Anıtkabir yapılana kadar devlet törenlerinin merkezi burasıydı; 2002'de onarım gördü.

Anıt bulvarın doğu yakasında duruyor; 1925'teki yarışma onu ilk Meclis binasının karşısına dikmek için açılmıştı. Meydanın çevresi trafik ve yaya kalabalığıyla dolu, kabartmaları yakından görmek için sabah erken gelin. M1 Ulus istasyonundan iki dakikada varılır.

Kaynak: Vikipedi (Zafer Anıtı, Ankara); Kültür Envanteri; Ankara Büyükşehir Belediyesi.

Ulus'tan Opera yönüne yürüyüp Namazgah tepesine tırmanın; Kurtuluş Savaşı yıllarında cuma namazlarının kılındığı bu tepede, Etnografya Müzesi'nin önündeki atlı anıt sizi bekliyor. Bu, Cumhuriyet Ankara'sının ilk Atatürk anıtı. Maarif Vekaleti'nin açtığı yarışmayı İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica kazandı; heykel İtalya'da döküldü, kaideyi süsleyen kabartmalar Venedik'te hazırlandı. Heykel 29 Ekim 1927'de kaidesine kondu, açılış 4 Kasım 1927'de Başvekil İsmet Paşa, Meclis Başkanı Kazım Paşa ve Belediye Başkanı Asaf Bey'in katılımıyla yapıldı; kurdeleyi İsmet Paşa kesti.

Figür mareşal üniformalı ve pelerinli. Anıtın toplam yüksekliği sekiz metre civarında. Kaide kabartmaları Kurtuluş Savaşı'ndan sahneler anlatıyor; kaynaklara göre yıkıntılardan yükselen yeni başkent ve savaş meydanı da bunların arasında. Canonica o yıl Ankara'da ikinci bir anıt daha bitirdi, birkaç durak sonra Zafer Meydanı'nda göreceksiniz; bir yıl sonra da Taksim'deki Cumhuriyet Anıtı'nı yapacaktı.

Anıtın arkasındaki bina Arif Hikmet Koyunoğlu'nun tasarımı; 1927 yazında tamamlandı, müze olarak resmi açılışı 18 Temmuz 1930. Atatürk'ün naaşı 21 Kasım 1938'den 10 Kasım 1953'e kadar bu binanın iç avlusunda hazırlanan geçici kabirde kaldı; yani rotanın son durağı Anıtkabir'e giden yol burada başladı.

Heykel tepede ve bulvara hakim; sabah ışığı önden gelir, kabartmalar için öğleden sonra daha iyi. Müzenin girişi ve saatleri için resmi siteye bakın; anıt bahçeden her zaman görülür.

Kaynak: Vikipedi (Atlı Atatürk Anıtı; Ankara Etnografya Müzesi); Türkiye Turizm Ansiklopedisi.

Etnografya'dan Sıhhiye'ye inin; kavşağın ortasında bronz bir güneş kursu yükseliyor. Bu rotanın tek Atatürk'süz anıtı ve Ankara'nın en çok çoğaltılmış simgesi. Heykeltıraş Nusret Suman'ın işi; 1978'de dikildi ve Suman aynı yıl hayatını kaybetti. Suman Selanik doğumlu, Paris'te heykel okumuş, Güzel Sanatlar Akademisi'nde hocalık yapmış bir isim; Anıtkabir'in kule kabartmalarından birkaçı da onun, yani bu durakla son durak aynı elden çıkmış.

Anıt bir kopya, ama kopyanın kendisi bir tarih. Aslı Alacahöyük kazılarında bulunan Hatti dönemi tören nesnesi; orijinaller Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde. 1973'te Belediye Başkanı Vedat Dalokay güneş kursunu şehrin simgesi yaptı; Anadolu Sigorta anıtı 1977'de Ankara halkına armağan etti. Kurs 1977'den 1995'e kadar belediyenin logosu olarak da kullanıldı; sonra tartışıldı, değiştirildi, ama kavşaktaki bronz yerinde kaldı. Yükseklik dört metre kadar; 2001'de ve son olarak 2022'de büyükşehir belediyesi ile Anadolu Sigorta'nın iş birliğiyle onarıldı. Kurs bugün de şehrin görsel kimliğinde yaşıyor; Ankara Üniversitesi'nin ambleminden hediyelik eşyaya kadar her yerde karşınıza çıkar, aslını görmek isteyen Anadolu Medeniyetleri Müzesi'ne çıkar.

Bakmayı bilen için ayrıntı çok. Kursun içindeki geyik figürleri Alacahöyük buluntusundan alınmış; yakından değil, kavşağın karşı kaldırımından, gökyüzüne karşı bakınca okunuyor. Anıt yaya adasında değil, trafiğin ortasında; yaklaşmak için alt geçitleri kullanın ve yolun ortasına çıkmayın. M1 Sıhhiye istasyonunun hemen üstü.

Kaynak: Vikipedi (Hitit Güneş Kursu Anıtı, TR ve EN); Ankara Resim ve Heykel Müzesi sanatçı sayfası; Yeni Ankara.

Sıhhiye'den bulvar boyunca güneye yürüyün; Orduevi'nin önünde, Zafer Meydanı'nda ayakta bir Atatürk sizi karşılar. Bu Pietro Canonica'nın Ankara'daki ikinci anıtı ve Cumhuriyet'in dördüncü anıtı sayılıyor. Etnografya'daki atlı heykelle aynı gün, 4 Kasım 1927'de, Başvekil İsmet İnönü'nün katılımıyla açıldı. Meydan da adını o gün aldı; anıt dikilince çevresi yeşillendirildi ve Yenişehir'in yeni buluşma yeri oldu.

Figür mareşal üniformasında, iki eli kılıcının kabzasında, yüzü güneye, Kızılay Meydanı'na ve Çankaya'ya dönük; eski şehir arkasında kalır. Bronz heykel 1,75 metre, mermer kaide 2 metre; toplam 3,75 metre. Kaide dikdörtgen prizma biçiminde, dört basamak üstünde; yanlarda zafer çelenkleri ve meşaleler kabartılmış, üstünde yazı yok. Canonica'nın iki Ankara anıtını aynı gün görmek iyi bir karşılaştırma: biri hareket halinde ve atlı, öteki durmuş ve komutan.

Meydanın çevresinde bir zamanlar Şurayı Devlet ve Orduevi gibi yapılar vardı; 1960'larda yeni bir idari mahkeme binası eklendi. Meydan 1980'lerden sonra bulvar genişletmeleri ve çevre yapılaşmasıyla meydan olmaktan çıktı; bugün anıtın çevresi dar bir yeşil ada. Resmi törenler için alan küçük geldiğinden bayramlarda yalnızca çelenk konuyor. Anıt 2022'de Anadolu Sigorta'nın katkısıyla onarıldı.

Karşı kaldırımdan bakınca anıtın arkasında Orduevi'nin kütlesi durur; heykeli sabah karşıdan, öğleden sonra yandan çekin. Kızılay metro istasyonuna birkaç dakika; sonraki durak Güvenpark da yürüme mesafesinde.

Kaynak: Vikipedi (Mareşal Atatürk Anıtı; Zafer Meydanı); Çankaya Kaymakamlığı.

Zafer Meydanı'ndan Kızılay'a inin; Güvenpark'ın bulvara bakan ucunda rotanın en büyük anıtı var. Güven Anıtı, kimi kaynaklarda Güvenlik Anıtı ya da Emniyet Abidesi, Cumhuriyet'in ilk parkı olan Güvenpark'ın adını verdiği yapı. Park 1930'da, Hermann Jansen'in şehir planı içinde açıldı; anıt ve meydan düzenlemesini Avusturyalı mimar Clemens Holzmeister tasarladı.

Heykelin hikayesi bir yarım kalma hikayesi. Viyanalı heykeltıraş Anton Hanak ön yüzün heykellerini yaptı ve 1934 başında öldü; işi Josef Thorak devraldı, arka yüzü o bitirdi. Kaynaklar açılış tarihlerinde ayrışıyor; ön yüz 1934 sonbaharında, arka yüz 1935-36'da açıldı. Kaidedeki andezit kabartmalar Türkiye'de, Hanak'ın öğrencileri ve Türk ustalarla birlikte yontuldu.

Gördüğünüz şey şu. Öndeki bronz figürler altı metre boyunda; kaide 37 metre uzunluğunda, ortada sekiz metrelik ana blok, iki yanda kanatlar. Kabartmalarda polis ve jandarma halkın yanında, arka yüzde toprağı işleyen köylüler ve toplumun farklı kesimleri. Anıt emniyet ve jandarma teşkilatına ithaf edilmiş; kaidedeki yazıt Atatürk'ün sözü, "Türk, öğün, çalış, güven". Anıtın adı da buradan.

Anıt 2013'te yazılarla, 2016'da şarapnel ve kurşun izleriyle hasar gördü; büyükşehir belediyesi onardı. Anıtın iki yüzü de işlenmiş; hem meydan hem park tarafından dolaşın, kabartmaların yarısını yalnızca arkadan görürsünüz. Kızılay metro ve Ankaray istasyonları parkın altında; park bankları rotanın en rahat mola yeri.

Kaynak: Vikipedi (Güvenlik Anıtı; Güvenpark; Security Monument); Yeni Ankara.

Rotayı Anıtkabir'de bitirin; buradaki heykel ve kabartmalar Türk heykelinin 1950'lerdeki toplu sınavı. Mimari yarışmayı 1941-42'de Emin Onat ve Orhan Arda kazandı, temel 9 Ekim 1944'te atıldı, açılış ve naaşın nakli 10 Kasım 1953. Heykel ve kabartma yarışması 26 Ocak 1952'de, Rudolf Belling'in başkanlığındaki jüri tarafından değerlendirildi ve yalnızca Türk sanatçılara açıktı.

Aslanlı Yol'dan başlayın. Yol 262,20 metre uzunluğunda, 12,80 metre genişliğinde, iki yanda on ikişerden yirmi dört aslan; Hüseyin Anka Özkan Hitit üslubunda, İstanbul Arkeoloji Müzesi'ndeki Maraş Aslanı'ndan esinle yonttu, sayı yirmi dört Oğuz boyunu temsil ediyor. Yolun başındaki iki heykel grubu da onun; İstiklal Kulesi önünde başak demetli üç kadın, Hürriyet Kulesi önünde asker, aydın ve köylüyü temsil eden üç erkek, ikisi de yası anlatır.

Tören Meydanı 129'a 84,25 metre, on beş bin kişi alıyor; döşemedeki 373 halı kompozisyonu renkli travertenden. Şeref Holü'ne çıkan merdivenin sağındaki Sakarya Meydan Muharebesi kabartması İlhan Koman'ın, solundaki Başkomutanlık Meydan Muharebesi kabartması Zühtü Müridoğlu'nun. Müridoğlu İstiklal, Mehmetçik ve Hürriyet kulelerinin kabartmalarını da yaptı; İnkılap, Barış, Müdafaa-i Hukuk ve Misak-ı Milli kuleleri Nusret Suman'ın, yani Sıhhiye'deki güneş kursunun heykeltıraşının. Kürsü ve bayrak kabartmaları Kenan Yontunç'un.

Şeref Holü 17 metre yüksekliğinde, mermer kaplı; sembolik lahit orada, asıl mezar odası altında. Güvenlik kontrolünden geçilir; ziyaret saatlerini ve giriş koşullarını resmi siteden kontrol edin. Kabartmalar için Aslanlı Yol'u güneş alçakken yürüyün.

Kaynak: Anıtkabir resmi sitesi (anitkabir.tsk.tr); Vikipedi (Anıtkabir; Anıtkabir'deki heykeller listesi); anitkabir.org.